(002) 1. BUXGALTERIYA HISOBINING QADIMGI DAVRLARI

1.1. Qadimgi Sharq sivilizatsiyalarida buxgalteriya hisobi

Mesopotamiya davri (mil.av. 3500-yil):

· Loy mixxatlar - dastlabki buxgalteriya hujjatlari

· Savdo operatsiyalarini yozib olishning birinchi namunalari

· Moliyaviy ma'lumotlarni saqlash va guruhlash

· Qadimgi Bobil qonunlarida hisob-kitob talablari

Eslatma:

Loy mixxatlar (inglizcha: clay tablets) — bu qadimgi Mesopotamiyada juda ko‘p foydalanilgan yozuv materialidir. Ular toshloq yoki yengil loydan tayyorlanib, ustiga maxsus metall yoki taqsimcha yordamida yozilgan. Yozuvlar tushirish jarayonida xatolarni to‘g‘rilab bo‘lmas edi, shu bois hamma narsa katta e’tibor bilan yozilar edi.

Ma’lumotlarni saqlab qolish maqsadida bunday yozuvli loy listlar kuydirilib qattiqlashtirilgan va bir necha ming yillar davomida uzoq vaqt saqlanib qolgan. Ularning aksariyati hozirgacha bizga ma’lum bo‘lgan qadimgi shumer, akkad, bobil sivilizatsiyalarining tarixidan ma’lumot beradigan muhim manbalar hisoblanadi.

Misr fir'avnlari davri:

· Davlat xazinasini hisobga olish tizimi

· Qurilish loyihalari uchun resurslarni taqsimlash

· Soliq yig'ish va taqsimlash hisobi

· Papirus hujjatlari orqali ma'lumotlarni saqlash

Eslatma:

Papirus hujjatlar — bu papirus deb ataladigan va qadimgi Misrda faol qo‘llanilgan yozuv materialiga yozilgan yozma ma’lumotlar.

Papirus nil qamishining bo‘lagi bo‘lib, uni quritib kesib, so‘ngra maydalangan holda o‘rash orqali qadimgi misrliklar o‘ziga xos qalin xat-xabar matosini yaratganlar.

1.2. Qadimgi Yunoniston va Rimda:

· Davlat byudjetini boshqarish

· Qadimgi Yunonstondagi Temple xo'jaliklari hisobi

· Bank operatsiyalari va kreditlash

· Jamoaviy moliyaviy hisobotlar

Eslatma:

Qadimgi Yunonistondagi temple (ibodatxona) xo‘jaliklari ("hieron oikos") deganda ibodatxonalar atrofidagi xoʻjalik yerlar va mulklar nazarda tutilgan. Bu joylar ibodatxona maʼmuriyati tomonidan boshqarilib, asosan xudolarga bagʻishlangan qurbonliklar va marosimlarda foydalanish uchun ishlatilgan. Ushbu xo‘jaliklar turli xil manbalardan daromad olgan bo‘lib, jumladan:

- Yerdan olinadigan hosil: mulk yerlarida dehqonchilik yoki chorvachilik ishlari olib borilgan.

- Sovg‘alar va xayriyalar: odamlar xudolarga sovg‘a-salomlar berib, ularni ushbu xo‘jaliklarga kiritganlar.

- Qurbonlik mollari: qurbonlik maqsadida so‘yiladigan hayvonlar ham bu xo‘jaliklarning daromad manbalaridan biri hisoblangan.

- Ijaradan tushadigan daromadlar: baʼzi hollarda xo‘jaliklar ijarachilarga ijaraga berilgan.

Qadimgi Yunonistonning banklari

1) Aristokratlar va xususiy bankirlar: Qadimgi Yunonistonda asosan aristokratik oilalar yoki xususiy shaxslar tomonidan boshqariladigan kichikroq moliyaviy tuzilmalar boʻlgan. Ular qarz berish, pul almashtirish va depozitlarni saqlash kabi xizmatlarni taqdim etishgan.

2) Delosdagi bank tizimi: Miloddan avvalgi III asrda Delos orolida rivojlangan bank tizimi alohida eʼtiborga loyiqdir. Bu yerda yirik savdo markazlari joylashgan boʻlib, turli shahar-davlatlarning vakillari oʻzlarining mablag'larini saqlab qoʻyishgan hamda kredit olish imkoniga ega boʻlganlar.

Qadimgi Rimning banklari

1) Argentarii (puldorlar): Qadimgi Rimda argentariilar deb ataladigan savdogarlar pulni saqlash, qarz berish va boshqa moliyaviy operatsiyalar bilan shugʻullanganlar. Argentariilar odatda bozorlarda yoki aholi gavjum joylarda oʻz doʻkonlariga ega boʻlishgan.

2) Nummularii (pul almashtiruvchilar): Nummulariilar esa asosan pulni bir turdan boshqasiga ayirboshlash bilan shugʻullanishgan. Ushbu faoliyat odatda Rim imperiyasining turli mintaqalarida oʻtkaziladigan savdo-sotiq jarayonlarida muhim ahamiyatga ega boʻlgan.

Kredit tizimi: Qadimgi Rimda kredit berish amaliyoti keng tarqalgan boʻlib, kredit stavkalari yuqori boʻlgan va u asosan qul savdosi, yer sotib olish va qurilish loyihalari kabi maqsadlarga yoʻnaltirilgan.

Rim imperiyasining hisob tizimi:

· "Codex" - birinchi buxgalteriya daftarlari

· Imperiya viloyatlarining soliqlarini hisoblash

· Armanentarium - davlat arxivlari

· Lotin tilidagi buxgalteriya terminologiyasi