Булгаков М.А.
Аскыр дагаалыг аржыыл
Бир эвес кижи оозалааш суурларның оруктары-биле тергелиг аътка чоруп чорбаан болза, аңаа ол оруктар дугайында чугаалаан-даа ажыы чок, дѳмей-ле бүзүревес. А ол оруктарга чоруп турган кижиге ону сагындырар-даа хѳңнүм чогул.
Кысказы-биле чугаалаайн: уезд тѳвү Грачевкадан Мурьино суурнуң эмчизинге чедир дѳртен верстаны[1] тергелиг аъттыг мугур бир хонук чоруп келген бис. Элдептиин кайгаар силер, таптыг-ла бир хонук болган бис: 1917 чылдың тос айның 16да хүндүскүнүң ийи шакта ол кайгамчык Грачевка хоорайның кызыгаарында турар эң сѳѳлгү аңмаар чанындан эрткен бис, а ол-ла уттундурбас чылдың тос айның 17ниң ийи шак беште мен Мурьино эмчизиниң хериминиң иштинде күскү чаъстан чыттыр бастынып, чылчырап калган, оңуп чыдар оът кырында турган мен. Бүлүргей угааным-биле, эмчи номнарын сагыжымда чүгүртү ажыдып, кижиниң шыңганнары сѳѳктелир аарыг шынап бар бе азы дүүн Грабиловка суурга хонуп чыдырымда, ындыг аарыг дүжүмге кирген бе деп угааным пат, кѳже берген боданып турган мен, буттарым ол хире сѳѳктелип калган. Латин дылда ол каргыштыг аарыгны чүү дээр ийик? Шыңган бүрүзү, диш аарыры ышкаш, шыдажыр аргажок аарып турган. Буттарымның салааларының дугайында чугаа-даа чок: сапыктар иштинде шагда-ла шимчевейн, ыяш токпакчыгаштарга дѳмей аппарган, оожум-томааныг чытканнар. Ажыы-биле чугаалайын, тура-соруум кошкааш медицинаны, беш чыл буруңгаар дээди ѳѳредилге черинче кирер дээш ректорнуң адынга бижээн билдириишкинимни сымыранып каргап турган мен. Ол-ла үеде дээрден чаъс, шишкииш аразындан чажып турар ышкаш, чаап-ла тур. Тонум чаъстан хѳѳп калган. Оң холумнуң салаалары-биле чемоданымның тудазын тудуп алырын үре-түңнел чок оралдашкаш, адак сѳѳлүнде ѳл оътче дүкпүрүпкен мен. Салааларым чүнү-даа тудуп шыдавас болган, ам база эмчи номнарындан янзы-бүрү билиглер-биле долдуруп каан бажымга бир аарыг кирип келди – мага-бот билинместээр аарыг.
«Парализис» - деп, бар шаам-биле, та чүге чүве иштимде бодумга чугааландым.
- С… силерниң оруктарыңарга чорук чоруп ч…чаңчыгып алыр болза эки-дир - кѳгерип, ыяшталып калган эриннерим-биле арай боорда чугааландым.
Ол-ла үеде улаачыже ѳжээниг-биле дѳмей кѳрүп алган тур мен, херек кырында оруктар ындыг болганынга ол буруулуг эвес.
- Ээх… эмчи, он беш чыл чоруп тур мен, бо оруктар-биле, ам-даа чаңчыгып-ѳѳренип чадаан мен – деп улаачы сарыг салчыгаштыг эриннерин база-ла арай боорда шимчетпишаан харыылады.
Сириңейнип, ак чугайы карталып калган, ийи каът эмчи бажыңынче, фельдшер бажыңының чугайлатынмаан, ыяш ханаларынче, мээн чурттаарым ийи каът, арыг-силиг, шыпшың болгаш тывызыксыг соңгаларлыг бажыңче уярадыр кѳргеш, аар улуг тындым. Ол-ла дораан латин сѳстерниң орнунга чайгаашкындан база сооктан аңгаадап калган угаанымга бир семис, чиңге үннүг, ак-кѳк тар чүвүр кедип алган эр ыраажының тааланчыг ырызы шала бүлүргей кире хонуп келди: «Ыдык хоргаадалым, аа-мыр-менди-ии»[2].
Байырлыг, байырлыг алдын кызыл Улуг театр, Москва, садыгларның делгеглери … ах, менди-чаагай, үр кѳрүшпес бис …
«Мооң соңгаар чоруурда тулуп кедип алыр мен … - ѳжеш муңгагдалым-биле боданмышаан, чемоданым багларындан ээлбес холдарым-биле тыртып-ла тур мен - мен … ынчалза-даа ынчан он ай турар, ийи-даа тулуп кедип алырыңга, дѳмей-ле соок болур. Бир ай эртпээн шаанда Грачевкаже барбас мен … Бодап-даа кѳрүңер даан … хонар ужурлуг болган бис! Чээрби верста эрткен соонда дүмбей-кара дүн дүшкен … Грабиловкага хонар апарган бис … башкы хондуруп алды … А бо эртен даң бажында чеди шакта үнүптүвүс … Чоруп-ла олурар.. аа богда… чадаг кижиден-даа дора. Бир дугуй оңгарже чайлып ужар, ѳскези агаарга астына бээр, чемодан бут кырынче – бух … оон бир быктыңче үзер, оон ѳске ийиңче, оон думчууң-биле үзер сен, оон чушкууң-биле. А кырындан кудуп-ла, кудуп-ла турар, сѳѳктерге чедир доңуп каар. Кударгай, куу тос айның ортузунда хову-шѳлге, чыкылама кыжын ышкаш доңар деп, мооң мурнунда кым бүзүреп чораан боор! Ындыг болур чуве-дир! Оожум ѳлүм-биле ѳлүп чыткаш, чүгле бир дѳмей чүүлдер кѳѳр сен, чүгле бир аай чүүлдер. Оң талада күдүгүр, хемдип каапкан ышкаш хову-шѳл, солагай талада оңа берген, ырымза арга, ооң чанында беш-алды куурарып калган, самдар бажыңнар. Оларның иштинде чаңгыс-даа амылыг амытан чок ышкаш сагындырар. Ыржым, долгандыр ыржым …».
Адак сѳѳлүнде чемодан арай боорда шимчеди. Улаачы аңаа ишти-биле чѳленип алгаш, менче дорт идипти. Мен ооң баандан тудуп алыксаарымга-даа, холум ажылдаарындан ойталады, үрдүнүп-ыжып калган, хѳңнүмге дээпкен, номнар база хѳй-ле үп-саап-биле долдуруп каан эдеринчим, буттарымны дыңзыы-биле хаккаш, оът кырынче аңдарлы берди.
- Эх, ѳршээп-ле … - улаачы коргуп чугааланып эгеледи, ынчалза-даа мен бичии-даа ону буруудатпадым: буттарымны одура соккаш, октапкан-даа болза, менээ дѳмей-ле турган.
- Ээй, ында кым бар? – деп, улаачы алгыргаш, холдарын аскыр дагаа ышкаш далбаңнатты – Ээй, эмчиңерни эккелдим!
Ол үеде фельдшерниң бажыңының караңгы шилдеринге арыннар кѳстүп келгеш, ында чыпшына-ла бердилер. Эжик хак дээн соонда, мээң уумче оъттуг шык-биле орбак тоннуг, багай сапыктарлыг кижи ырбаалап кел чыдарын кѳрүп кагдым. Бѳргүн далаш база хүндүткелдии-биле ужулгаш, меңээ ийи базым четпес кылдыр халып келгеш, чүге-ле иик ыяткан хевирлиг хүлүмзүргеш, киргирээш үн-биле мени мендиледи:
- Амыр-менди, эмчи!
- Кым силер? – деп, айтырдым.
- Егорыч мен - ол кижи адын адап, бодун таныштырды - бо черниң таңныылы. Силерни дыка-ла манап турдувус …
Ол-ла дораан мээң чемоданымны кѳдүргеш, эктинче октап алгаш чорупту. Мен ооң соондан, ашка хавым уштуп аар дээш, карманымче үре-түңнел чокка холумну сукпушаан, аскаңайнып калгыптым.
Кижи амытанга херек кырында хѳй чүве-даа херек чок. Хамыктың мурнунда аңаа от херек. Мурьиноже баар бетинде, Москвага тургаш-ла, эмчи атка тѳлептиг кылдыр алдынар мен деп бодумга сѳс берип турганымны сактыр-дыр мен. Аныяксыг овур-хевирим күш-ажылчы базымнарымның эгезинден тура-ла мээң чуртталгамны хораннап келген. Кижи бүрүзүнге бодумну таныштырарда «Ындыг-ындыг эмчи мен» дээр ужурга таваржып турган мен. Кижи бүрүзү ыяап-ла кирбиктерин кѳдүргеш айтырар:
- Таанда? Мен силерни ам-даа студент деп бодадым.
- Чок, мен доозупкан мен - деп, дүндүгүр арын-биле харыылааш, «Чогум-на карак шили кедер болзумза эки-дир» деп боданыр турган мен. Херек кырында меңээ карак шили херек чок, карактарым кадык, оларның чидии амыдырал-чуртталганың узун оруун ам-даа эртпээн болгаш баксыраваан турган. Карак шили дузазы-биле улустуң үргүлчү-ле деткээн аянныг, чымчак хүлүмзүрүглеринден камгаланыр аргам чок болгаш, чон мени хүндүткел-биле аажылаар, тускай чаңны шиңгээдип алырын оралдажып турдум. Таваар болгаш шыңгыы чугааланырын, дүрген, серт-бурт шимчээшкиннеримни болур шаам-биле оожургадырын, дээди ѳѳредилгени чаа доозупкан чээрби үш харлыглар ышкаш далажып маңнавайын, тѳлептиг кылаштаарын кызыдып турдум. Ам бо хѳй чылдар эрте бергенде бодап олурарымга, ол кызыдыышкыннарым кѳңгүс хоомай болуп турган.
Бо таварылгада ол хамык сагыыр деп бодап алган аажы-чаңымның бижитинмээн дүрүмнерин хажыдып алган мен: күдүйүп дүрлүп алган, идик чок, чүгле уктарлыг, эмчи кабинединде эвес, паштаныр ѳрээлде, отка чүдүүр кижи ышкаш, суугу иштинде чалбыышталып хып чыдар хадың токпактарынче холдарымны хей-аът кѳдүрлүүшкүннүг болгаш хандыкшылдыы-биле сунуп олур мен. Солагай таламда аңдара салып каан бѳдүрээ кырында мээн майыктааштарым, ооң чанында дүгүн чулуп каапкан, ханга борашкан моюннуг, чанагаш, аскыр дагаа чыткан, ол дагааның чанында ооң янзы-бүрү ѳңнүг чүглерин оваалап каан. Хамык бо болуп турар чүүлдерниң ужуру болза, оруктуң соок-бергезинден кѳжүй берген-даа болзумза, мээң чуртталгамга бо дораан херек, элээн каш хѳделиишкиннерни кылып четтигипкен мен. Шиш думчуктуг Аксиньяны, Егорычының кадайын, мен паштанчым кылдыр доктаадып алган мен. Мооң ужурунда ол аскыр дагаа меңээ чем кылдыр ооң холундан барган. Шупту ажылдакчылар-биле таныжып алдым. Фельдшерниң ады Демьян Лукич, божудукчуларны Пелагея Ивановна биле Анна Николаевна дээр болду. Эмчи бажыңының ишти-даштын долгандыр кылаштап шинчилээш, эмчи херекселдери ында четчир болгаш артар деп чүвени тодаргайы-биле шынзыгып бүзүредим. Ооң-биле кады ол-ла тодаргайы-биле, элээн хѳй арыг чаа кылаңайнып чыдар херекселдер-биле чүнү кылыры меңээ билдинмезин (иштимде болбайн канчаар) мининдим. Мен оларны холга тудар хамаанчок, ажыы-биле чугаалаарга, кѳрүп-даа кѳрбээн мен.
- Хм - деп, улуг уткалыг думчуктап чугааландым - херекселдериңер черле кайгамчык-дыр. Хмм …
- Ынчанмайн канчаар - Демьян Лукич амырап чугааланды - бо шупту силерниң мурнуңарда ажылдап турган Леопольд Леопольдовичиниң карак кызылы шээй. Ол эртенден кежээге чедир кезиишкин кылып турган болгай.
Ынчан бүгү бодум соок дер дүшкеш, чырыткыланып-кѳрүнчүктелген үлгүүрлерже кударгай кѳрдум.
Ооң соонда аарыг улус чыдар ээн ѳрээлдерни кезип кѳрдүвүс, дѳртен кижини ол ѳрээлдерге хостуг чыттырып болур деп санадым.
- Леопольд Леопольдович ажылдап турда чамдыкта бежен-даа кижи чыткан – деп Демьян Лукич мээң хѳңнүмнү чазады, а Анна Николаевна, кѳгере берген дүктери бажын долгандыр ѳргээленген херээжен, чүге-ле ийик чугаалады:
- Эмчи, силер дыка-ла аныяксыг-дыр силер … Шуут кайгамчык аныяксыг. Студент-даа ышкаш.
«Аай эжен - деп, бодандым - шупту дугуржуп алган-биле домей, кырым сынар!».
Диштерим аразындан шириин химирендим:
- Хм … чок, мен .. чогум-на мен … ийе, аныяксыг мен …
Оон аптекаже бадып келген бис, ол-ла дораан ында чүгле куш сүдү чок деп билдим. Караңгысымаар ийи ѳрээлде оът чыды хѳлчѳк чытталып турган, боолуктар кырында сагышка кирер шупту эмнер бар. Патентилиг даштыкы эмнер безин бар, оларның дугайында кажан-даа чүнү-даа дыңнаваанымны чугаалаан-даа ажыы чок.
- Леопольд Леопольдович чагыдып каан - Пелагея Ивановна чоргаарал-биле илеткеди.
«Мырыңай шылгараңгай угааныг кижи-дир, ол Леопольд деп кижи», - ыржым Мурьинодан чорупкан тывызыксыг Леопольдунуң дугайында аңаа хүндүткелим сиңникпишаан бодандым.
Чылыг оттан ѳске кижиге чаа байдалга чаңчыгып-ѳѳренип алыры чугула. Аскыр дагааны шагда-ла чипкен мен, Егорычының сиген-биле дыгып-тырып берген дѳжээ ак чоорган-биле шыптына берген. Чурттаар черимниң кабинединде лампа чыраан. Тоолчургу Леопольдунуң үшкү чедиишкининче магадап ханмайн кайгап-кѳрүп олур мен: номнар-биле долдур тырып каан шкаф. Чаңгыс хирургия талазы-биле орус, немец дылдарда удуртулга номнарын безин үжен том чедир чүгүртү санадым. А терапия номнары! А кеш кырының кайгамчык атластары!
Кежээ чоокшулаан, а мен чаа байдалымга чаңчыгып алырын оралдажып олур мен.
«Мээң чүү-даа дээш буруум чок, - карак-кызыл, хилинчектенип боданып олур мен, - дипломнуг мен, он беш бештерлиг дооскан мен. Ийи дугаар эмчи болур мен деп, ол улуг хоорайга-ла баш удур сагындырып турдум чоп. Чок. Олар хүлүмзүрүп, «Ѳѳренип-чаңчыга бээр силер» диди чоп. Ѳѳренип-чаңчыга бээр силер деп. Ишти дүшкен, дежеңниг[3] кижи экээр болза? Канчаар мен, чугаалап-тайылбырлап кѳрүңерем? Ылаңгыя ол ишти дүшкен кижиниң бодуңга кандыг болурул, мээң холдарым адаанга? Дѳѳ оранга ол ѳѳренип-чаңчыга бээр (шак ол үеде ооргам сѳѳктеринге соок дүшкен)...
А бир эвес ириңниг согур шѳйүндү келзе? Хаа! А суурдан шырыңмаланган дифтериялыг чаш уруглар эккелзе? Кажан трахеотомия кылыр ийик? Трахеотомия чокта-ла меңээ ындыг-ла эки эвес болур… А … а… божуушкун! Божуушкунну уттупкан мен! Тѳл шын эвес чыдар болза. Чүнү канчаптар кижи боор мен? Кандыг кончуг бодал чок, сиилең кижи боор мен! Бо черже ажылдап чоруурундан ойталаар турган мен. Ынавас турган мен. Ам бир Леопольдуну олар тып алыр турганнар иик».
Имиртиңде кабинетти сарынналып эргий кылаштадым. Лампа дужунга чедип келиримге, шѳлдерниң тѳнчү чок дүмбейинде, лампаның оттарының чанында мээң ак-тос арным соңгада кѳстүп эрткенин кѳрүп кагдым.
«Мен Лжедмитрийге[4] дѳмей-дир мен» - деп, мугулайы-биле бодапкаш, столум артынга катап олуруп алган мен.
Ийи шак иштинде бодумну чааскаан хилинчектээн соомда, мээң нервилерим бодумнуң-на чогаадып алган коргуушкуннарымдан оон ыңай шыдажыр харык чок апарганнар. Ынчан мен оожургап, харын-даа чамдык тѳлевилелдер тургузуп эгелээн мен.
Ындыг-дыр … Аарыг улус хүлээп алыры ам кѳңгүс эвээжээн деп турлар. Суурларда лён ууштап турар, оруктар база багай … «Ылап-ла мындыг үеде ишти дүшкен, дежеңниг кижини экээр - деп, кадыг-дошкун үн мээмче хак кылды - чүге дээрге орук багайда дымаалаан кижи бээр келбес, а дежеңниг кижини сѳѳртүп экээрлер, эргим эмчи, чигзинме-даа».
Ол үн шынын чугаалап турар эвес-тир бе? Мен серт дээн мен.
«Ыыттава - деп, ол үнге чугааладым, - албан ишти дүшкен кижи экээр эвес. Кандыг кончуг сүрээдеп, тура-сорук чок, кошкак болуп турар сен? Дүвүреп турба! Ажылды эгелээш, ара кагба».
«Эгелээн ажылды эчизинге чедирер» - деп, ол үн кочулаан уткалыг харыызын берди.
Ийе, ындыг-дыр … эмчиниң тайылбыр номундан чарылбас мен ... Эмнер бижип бээр деп бодаар болзумза, хол чуп тургаш, экидир боданып ап болур. Тайылбыр ному аараан улус демдеглээр дептер кырынга ажык чыдар. Рецепт бижиирде ажыктыг, берге эвес эмнер бижиир мен. Чижелээрге, натри салицилици хоюг эмни 0,5 граммны хүнде үш катап.
«Сода бижип берип болур!» - деп иштимде чугаалажыр кижим кѳзүлдүр-ле кочулады.
Чүге албан сода? Мен ипекакуанканың[5] хандызын бижип берип болур мен … чүс сезенни. Азы ийи чүстү. Күзээр болзуңарза.
Ол-ла дораан, херек кырында ону менден негевээн-даа болза, кара чааскаан, кортуу-биле лампа адаанга рецептилерниң тайылбыр номун ажыткаш, ипекакуанканын дугайын хынадым, ол-ла аайым-биле ала-чайгаар бир-ле «инсипин» барын билип алдым. Ол дээрге, тодаргайлаарга «хининдигликоль кислотазының эфириниң сульфады» … Хинин амданы ында чок бооп турар дивес силер бе! А чүге херек эм боор? Канчаар бижип бээр чүвел, ол эмни? Хоюг эм бе, ол? Та чүү деп чүвези! Аа, хупура!
«Инсипин инсипин-не ыйнаан, ишти дүшкен, дежеңниг кижи эккелзе черле канчаар сен?», - деп, үн хевирлиг апарган коргуушкунум чаныш-сыныш чок халдап-ла тур.
«Ваннаже олурткаш- деп, калчаалыг камгаланып тур мен - орнунче дедир киир эдерин шенээр мен».
«Кыстырган дежең болза, эргимим! Ванна деп чүңүл! Кыстырган, - деп, шулбус үнү-биле коргуушкун ырлады,- Кезер ужурлуг сен …»
Ынчан мен дүжүп бергеш, ыглаптар часкан мен. Кандыг-даа аарыглыг кижи келзин, чүгле кыстырган дежеңниг, ишти дүшкен эвес деп тейлээшкинимни соңга артында дүмбейже чоргустум.
Шылап-шагзырааным кулаамче ырлап тур: «Удуп чыдып ап кор, кээргенчиг эскулап[6]. Уйгуң хандыр удуп алырыңга, эртен шупту чуве билдине бээр. Оожурга, уян-кошкакпай! Кѳр даан – соңга артында дүмбейниң оожумун, доңуп чыдар хову-шѳлдер удуп тур, кандыг-даа дежең чок. А эртен шупту чуве билдине бээр. Чаңчыга бээр сен… Уду … Тайылбыр номун салып каг … Дѳмей-ле ам чүнү-даа сайгарып шыдавас сен. Дежеңниң дээрбээ …»
.....
Ооң канчап кире халып келгенин бодум безин билбейн барган мен. Сактырымга, эжикте дээк каңгыраан. Аксинья бир-ле чүве сыйылааш үн-биле алгырган. База соңга чанындан тергелиг аъттың дугуйлары кыйыраан.
Ол бѳргү-даа чок, тонунуң ѳѳктери чештине берген, таагыланы берген салдыг, албыстай берген дег карактарлыг, бо тур.
Тейлепкеш, дискек кырынче кээп үшкеш, хаваа-биле шаланы үзүптү.
Меңээ келген деп билгеш, «Ам ѳлген мен» - деп, муңгарап бодандым.
- Канчап бардыңар, чүү болду! – оожум чугаалангаш, куурарып калган чеңинден тыртым.
Ооң арны тыртыя бергеш, харлыкпышаан, илдигип-шурап турар сѳстер-биле химиренип чугааланды:
- Хайырааты эмчи … хайырааты … чаңгыс уруум, чаңгыс уруум … чаңгыс уруум! – аныяк үн-биле дыка ѳткүт, лампаның абажуру сирлеш кылдыр, алгырыпты – Ах, Бурган … Аах … - муңгагдалдан салааларын сыя туткаш, ам база шаланы хаваа-биле, ону буза шавар деп бодап алган ышкаш, үзе-ле берди. – Чүге? Чүү дээш ялаладың? Канчап килеңнетим?
- Чүү? Чүү болду?! – арны-бажым сооп кел чыдарын миннивишаан, алгырыптым.
Тура халааш, караш кылдыр чоокшулап келгеш, сымыранды:
- Хайырааты эмчи … чүнү күзээр-дир силер … акша бээр мен. Кайы-хире күзээр-дир силер, акшаны алыңар. Кайы-хирени-даа. Аъш-чем-даа эккээр бис… Чүгле ѳлбезин. Чүгле ѳлбезин. Бертик-межел-даа болзун - ажырбас. Ажырбааас! – дээвирже алгырды. – Азырап аар мен, чедер, ажырбас.
Аксиньяның ак-тос арны эжиктиң карарып турар эртер черинде астына берген ышкаш кѳстүп тур. Чүрээмни долгандыр муңгагдал ала берди.
- Чүү?... Чүү? Таптыг чугаалаңар! - баксырадыр алгырдым.
Ол оожургай бергеш, чажыт чүве чугаалаар дээн ышкаш, меңээ сымыранып чугааланды, а ооң карактары дүвү чок апарды:
- Ууштаар машина иштинче кире берди …
- Ууштаар машина … ууштаар машина? – катап айтырдым. – Ол чүл ол?
- Лён, лён ууштап турганнар … эмчи … - Аксинья сымыранып тайылбырлады, - ууштаар машина аан … лён ууштаар …
«Ол-дур, эгези ол-дур. Оо, чүге мында келген кижи боор мен!» - коргуушкун-биле бодандым.
- Кым?
- Мээң уруум - ол сымыранып харыылааш, оон алгырыпты - Дузалап кѳрүңер! – дээш, база катап кээп дүжерге, дугаландыр кезип каан бажынын дүктери карактарынче халаш кылдыр бада берди.
…...
Чуга демирден кылган ыргайып калган абажурлуг, ийи ѳзектиг, керосин ажыглаар лампа изии-биле чырыдып турган. Кезиишкин кылыр столда, арыг-чаа кылдыр чытталып турар ак клеёнка кырында чыткан уругну кѳрүптеримге, демги бодап турган дежеңим бажымдан имистелип чиде халый берген.
Саргыл, арай кызылзымаар чажы стол кырындан таагыланып-борбактажып халаңайнып бада берген. Чажы кайгамчык узун, ооң ужу шалада дээп турар.
Шокар пѳс юбказы орлуп калган, ында хан аңгы-аңгы ѳңнерлиг – хүрең былчак, үстүг былчак, чиңгир-кызыл. Лампаның оду меңээ сарыг болгаш дириг ышкаш сагындырган, а ол уругнуң арны ак саазын-на, думчуу сүвүрээре берген.
Ооң ак арнында, гипсден кылган ышкаш, кѳжээлени берген, шынап-ла ховар чараш дүрзү-хевир ѳжүп бар чыткан. Ындыг чараш арынга хүннүң-не, болганчок таварышпас сен.
Кезииишкин кылыр ѳрээлге он хире секунда иштинде шуут ыржым апарган, ынчалза-даа хааглыг эжиктер ындында бир-ле кижиниң тунук алгырып, бажы-биле бир-ле чүүлдү моңнап-ла, моңнап-ла турары дыңналган.
«Тенек аарый бергени ол-дур – деп, боданган мен, - ынчангаш аарыг улус ажаар хережээннер ону секпередип туралары ол-дур. Чүге ол уруг ындыг чараш болганы ол? Чогум ачазының овур-хевири шевергин-не чорду... Авазы чараш турганы илдең... Ачазын дулгуяк диди ышкаш …»
- Ачазы дулгуяк бе? – деп, ала-чайгаар сымырандым.
- Ийе, дулгуяк - Пелагея Ивановна оожум харыылады.
Ол үеде Демьян Лукич адаандан үстүнге чедир дүргени-биле, харын-даа каржы кылдыр уругнуң юбказын ора сопкаш, дораан-на ону чадагайлапты. Кѳрүпкеним мээң манап турганымдан ушчок дора болду. Херек кырында солагай талакы буду чок. Чуурлуп калган дискээнден эгелээш, хан-кучук, орбак-самдар эът, чылча базып каапкан кызыл шыңганнар, ол-бо талаже чуурлуп калган ак сѳѳктер кожая берген. Оң будунуң чодазы сыйылгаш, ол чоданың ийи сѳѳктериниң уштары эътти ѳттүр дешкеш, дашкаар талаже уштуна халып келгеннер. Ындыг болганындан майык амы чок, аңгыланып калган ышкаш, ийленип алган чыткан.
- Билдингир-дир - фельдшер оожум чугаалааш, оон ыңай сѳс-даа немеведи.
Ынчан мен аңгааданымдан миннип келгеш, уругнун судалын хынап эгеледим. Сооп калган холда судал сокпайн турар болду. Чүгле элээн каш секундалар эрткен соонда арай деп илдең, ында-хаая чалгыгны тып алдым. Бир чалгыг эрте берген …оон соонда үзүткелиишкин, ол үеде мен ооң думчуктарының кѳгерип бар чыдар чалгыннарынче база ак эриннеринче кѳрүп четтигипкен мен… «Ол-ла-дыр» деп чугаалаар бодап чыткаш, харын-даа, аас-кежик болуп, туттунупкан мен… База катап удазынналып чалгыг эрткен.
«Шак-ла мынчаар чылча-чуура балыгланган кижи ѳжүп каар - деп, бодандым - чүнү-даа кылып шыдавас сен…».
Хенертен бодумнуң үнүмнү бодум безин танывайын, шыңгыы чугааладым:
- Камфарадан.
Ынчан Анна Николаевна мээң кулаамга доңгайып келгеш, сымыранды:
- Чүге, эмчи? Хиличектевеңер, хѳѳкүйнү. Ам дораан ѳске оранче чоруптар деп тур шээй. Ооң амы-тынын ап шыдавас силер.
Мен олче каржы болгаш дүндүгүр кѳрүпкеш, чугааладым:
- Камфараны бээрин дилеп тур мен…
Ол-ла дораан Анна Николаевна кыза хонуп, хомудай берген арны-биле столче ыңай болгаш, ампуланы сыйыпты.
Фельдшер база камфараны чүүлдүгзүнмээн хевирлиг. Ынчалза-даа ол дүрген, кашпагайы-биле шприцти тудуп алган соонда, сарыг ѳңнүг үс уругнуң эктиниң кежиниң адаанче чорупту.
«Чорта бер. Дүрген ѳлү бер. - деп, бодандым - Оон башка сээң-биле чүнү канчаар кижи мен?»
- Ам чорта бээр - мээң бодалымны билип каан ышкаш фельдшер сымыранды. Шып каар дээш ак чоорганче хыйыртап кѳрүндү, ынчалза-даа ак чоорганны ханга бораштырары аңаа харааданчыг боорга, ол бодалындан ойталаан хевирлиг. Ынчанмыже каш секунда эрткен соонда уругну ак чоорган-биле шып алыр ужурлуг болган бис. Ол ѳлген кижи ышкаш чыткан, ынчалза-даа ам-даа дириг. Хенертен мээң бажым иштиңге бистиң ыракта анатомия театрывыстын шил дээвириниң адаанда ышкаш чырый берди.
- Ам база камфарадан - киргирээш үн-биле чугааладым.
Фельдшер база катап чѳпшүл сыкыртыпты.
«Таанда ѳлбези ол бе?... – эрес-дидими-биле бодандым. – Таанда-ла кезерим ол бе …»
Угаан-медерелим чырып-ла олур, хенертен кандыг-даа ѳѳредилге номнары, арга-сүме, дуза чокка каң дег бүзүрелдии-биле угаап билиндим: ам бо дораан чуртталгамда бир дугаар ѳлүп-ѳжүп бар чыдар кижиге ампутация кылыр апаар мен деп. Оон бо кижи кезип чыдырымда ѳлүп каар. Ох, бижек адаанга ѳлүп каар. Ооң ханы безин шуут чок болгай! Он верста дургузунда шупту ханы бузук-чуурук буттарындан тѳндүр тѳктүп калган, ам миннип-билип чыдар ийикпе, дыңнап чыдар ийипке безин билдинмес. Ыытавайн чыдар. Ах, чүге ѳлбейн чыдары ол? Албыстай берген ачазы меңээ чүү дээрил?
- Ампутацияга белеткеңер - деп, ѳске кижиниң үнү-биле фельдшерге чугааладым.
Божудукчу херээжен менче чиктиг кѳрдү, а фельдшерниң караанда кээргээн сеткил ора-сомазы имиреш дээш, кезиишкин херекселдериниң чанында бачымнажы-ла берди. Ооң холдарының адаанда примус мѳѳрей-ле берген…
Он беш минут эрткен. Бүдүүлүк коргуушкун-биле ол кыстың соой берген карааның хавын кѳдүргеш, ѳжүп бар чыдар караанче топтап кѳрдүм. Чүнүң-даа ужур-утказын билбедим… Канчап колдуунда ѳлүп калган мага-бот ам-даа диригил? Деримниң дамдылары ак колпагым адаандан хаваамче соксаал чокка агып-ла тур, Пелагея Ивановна дустуг деримни марля-биле чодуп берип тур. Уругнуң дамырларының иштинде ханының артынчызы-биле ам кофеин база салдап агып турар. Ону сыкыртыр турган бе, азы сыкыртпас турган бе? Анна Николаевна уругнуң дѳңмектеринде эмге холуур эзилдиригден хѳѳп келген дѳстектерни чиик-чиик дегбишаан суйбап тур. А уруг ам-даа дириг.
Бир-ле кижини ѳттүнмүшаан (чуртталгамда чангыс катап ампутация кылып турганын кѳрген мен), бижекти тудуп алдым… Чоокку чартык шак иштинде бо кыс ѳлбезин деп салым-чолумумдан тейлеп-чаннывышаан, кезиишкинни кылып эгеледим… «Палатага-ла чорта берзин, кезиишкинни доозуптарымга…»
Кайгамчык онза байдалга таварышкан ужурумда, чүгле мээң угаан-сарыылым бодамчалыы-биле мээң орнумга ажылдап турган. Арга-дуржулгалыг эът кезикчизи ышкаш, чидиг бижек-биле авааңгыр-кашпагайым аажок, уругнуң дѳнмектерин дескиндир кезиптеримге, чаңгыс-даа дамды хан сыстывайын, кеш ийи чарлы берди. «Дамырлар ханзырап эгелээрге канчаар кижи боор мен?» деп бодап, кыдыында чыдар дамыр кыстырар пинцеттерже бѳрү ышкаш хыйыртап кѳрдүм. Уругнуң кедергей улуг эъдин база бир дамырын – ол аксымаар хоолайжыгаш хевирлиг болду - одура кезиптеримге-даа, чаңгыс дамды хан безин кѳзүлбеди. Мен ону пинцет-биле кыстырыпкаш, улаштыр ажылдап кириптим. Ол пинцеттерни дамыр бар деп бодап турган черлеримге-ле кыстыра кадагылап алдым… «Arteria… areteria… аа, хупура, чүү дээр иик?». Кезиишкин кылыр ѳрээливис ёзулуг клиника-биле дѳмей апарган. Дамыр кыстырар пинцеттеривис салбактар ышкаш астына берген, оларны эът-биле катай марля-биле ѳрү тыртып каарга, бичии диштиг, каракка чылчырыктап турар хирээ-биле тѳгерик сѳѳктү хирээлеп эгеледим.
«Чүге ѳлбейн турар чоор?.. Кижи амытанның тынының быжыы кайгамчык-ла-дыр!»
Сѳѳк-даа үстүп дүжүп калган. Демьян Лукичтиң холунда кыстың буду турган чүүлдер артып калган. Хан-кучук селбергей эъттер, сѳѳктер! Ооң шуптузун хажыызынче салып каарывыска, столда уруувус, үштүң бири хире чолдактай берген ышкаш, бир талазынче тыртып каан токпак буду-биле чыдыр. «Бичии-ле шыдажып кѳр… ѳлбейн кѳр, - деп сорук кирип бодандым - палатага чедир шыдажып кѳр, мээң амыдыралымда бо коргунчуг-сүртенчиг байдалдан мени менди-чаагай үндүрүп ап кѳр».
Оон лигатуралар[7]-биле даарааш, оон, кóлленни[8] таккылатпышаан, ховар-ховар даарашкылар-биле кешти дуй даарап эгелээн мен, хенертен сактып келгеш …, тѳктүр чер кылгаш марлялыг тампонну ооң иштиңге суп калдым. Дер караам кѳзулбес кылдыр агып тур, сактырга баня иштинде ышкаш мен …
Улуг тынгаш, уругнуң артып калган мага-бодунче, ак-тос арнынче хѳлүгүр кѳргеш, айтырдым:
- Дириг-дир бе?
- Дириг… - фельдшер-даа, Анна Николаевна-даа хары угда оожум, чаңгыландыр харыыладылар.
- Минута хире чурттаар боор - деп, фельдшер чүгле эриннери-биле мээң кулаамга дыңнаар-дыңналбас сымыранды. Оон илдиге бергеш, оваарымчалыг сүмеледи - Ийи дугаар будунга дегбес болза ажырбас эвеспе, эмчи. Марля-биле ораап каар бис бе…, палатага безин чедип шыдавас хире-дир. Аа? Оода кезиишкин кылыр ѳрээлге ѳлбес кылдыр.
- Гипстен эккелиңер - бир-ле билдинмес күш-биле иттирип турар ышкаш, шедиргеленчек үн-биле чугааландым.
Шала долдур ак-ак былчактарлыг, боттарывыс дер-бус болган бис. Чүгле бис кырында тынныг мага-бот шимчевейн чыткан. Оң талакы будун гипстеп шарып каан, чодазының сыйылган черинде мээң хей-аът кирген аайым-биле артырып кааным үт аңгайып чыткан.
- Ам-даа дириг… - деп, фельдшер элдепсинип киргирээш үн-биле чугааланды.
Оон уругну кѳдүрерге, ак чоорган адаанда дыка улуг ойлуп дүшкен чер кѳстүп турган – ооң мага-бодунуң үштүң бирин кезиишкин ѳрээлинде каапкан бис.
Ооң соонда коридорда хѳлегелер караңнашкан, ажаар херээженнер ол-бо халышкан, хана дургаар ѳгбегер-селбегер эр кижиниң хевири чылбыртып эрткенин эскерген мен, дараазында кургаг кышкы дыңналган. Ынчалзажок ону ырадып чоргузупкан. Долгандыр ыржым апарган.
Кезиишкин ѳрээлинде шенекке чедир ханга борашкан холдарымны чуп турумда:
- Эмчи, силер ампутацияны хѳйнү кылып турган боор силер аа? – деп, Анна Николаевна хенертен айтырды – Тулган кылдыңар, тулган… Леопольддан дорадавас…
Ооң аксынга «Леопольд» деп сѳс хажыт чок «Дуайен»[9] дээн ышкаш болду.
Мен оларның арыннарынче хаваам адаандан кѳрдүм. Шуптузунуң – Демьян Лукичиниң, Пелагея Ивановнаның, Анна Николаевнаның -карактарында хүндүткелди база кайгаанын эскердим.
- Хмм… мен… Мен, шынын чугаалаарга, чүгле ийи катап кылган мен…
Та чүге мегелепкен кижи мен? Ам-даа билбес-дир мен.
Эмнелгеде шупту чүве оожургаан. Кѳңгүс ыржым апарган.
- Чок апаарга, албан мени кыйгырар силер,- деп, фельдшерге оожум дужаап чугааладым, а ол «Чаа» дээриниң орнунга чүге-ле ийик, эвилең-ээлдээ-биле харыылады:
- Бараалгап тур мен, эмчи…
Каш минута болгаш, мен эмчи бажыңының кабинединде ногаан лампа чанында олур мен. Бажың ишти - шыпшың.
Кап-кара шилде ак арын кѳрүнчүктелип кѳстүп тур.
«Чок, мен Лжедмитрийге дѳмей эвес-тир мен, мен арай улгады берген кылдыр кѳстүп турар ышкаш мен… Карактар аразында дырышкак-даа бар… Ам-на соктаптар боор … Чок апарды дээр боор … Ийе, баргаш сѳѳлгү катап кѳрүп каар мен… Ам соктаптар…»
.....
Эжикти соктапты. Ийи ай чартык болганда. Соңгада кыштың баштайгы хүннери чайынналып турган.
Баштай ол кирип келди: ону чүгле ынчан таптыг топтап кѳрген мен. Ийе, шынап ооң овур-хевири шевергин кижи болду. Дѳртен хире харлыг. Карактары кыптыгып турлар.
Оон шылырай-дыр… Ийи даяңгыыштыг, эдээн кызыл пѳс-биле хаажылап каан, дыка делгем юбкалыг, чангыс буттуг, кайгамчык чараш уруг шурап кирип келди. Ол менче көре кааптарга, ооң чаактарын ягаан-кызыл будук-биле чаапкан дег апарды.
- Москвага… Москвага… - дээш, адрести бижип эгеледим, - протез кылдырып аар силер, кылымал бут.
- Эмчиниң холун чытта - деп, ачазы хенертен чугаалады.
Уругнуң эриннеринче чыттаар дээш, думчуунче чыттапкан мен, ол хире аңгаадап-девидей берген мен.
Оон ол уруг даяңгыыштарынга астынып алгаш дүргекти чазыптарга, кызыл удазын-биле бѳдүүн кылдыр угулзалап даараан аскыр дагаалыг, узун, хар дег ак аржыыл халаңайнып кээп дүштү. Эмчи шинчиишкининиң үезинде сыртык адаанче чажырып турган чүүлү бо шээй. Удазыннар стол кырынга чытканын шынап-ла сактып тур мен.
- Албас мен - деп шириини кончуг чугаалааш, бажымны безин чайдым. Ынчалза-даа ооң арны, карактары дыка муңгаргай, хѳңнү баксыраан хевирлиг апаарга, алыр ужурга таварыштым.
Хѳй-ле чылдар иштинде Мурьинога, удуур ѳрээлимге азып каан турган чүве, оон мээң-биле чер кезип чоруп турду. Адак сѳѳлүнде эргижиреп-элээш, дыдыкталгаш, сактыышкыннарның балалып-уттундурары ышкаш, шак ынчаар-ла чиде берген.
[1] 1,06 километрге дең эрги орус хемчээл
[2] Шарль Гунонуң «Фауст»деп операзында ариядан сѳстер
[3] Дежең (мед.) - грыжа
[4] Иван Грозныйнын оглу Дмитрий мен деп бодун адап турган деп 1605-1606 чылдарда үймээн үндүрүп турган мегечи
[5] Эм оът, ооң кургадып каан дазылдарын чѳдүлге, бѳдүүн микроорганизмнерге, паразиттерге удур база куску келдирерде ажыглап болур
[6] Эрте-бурунгу Рим уезинде эмнээшкин бурганы
[7] Хирургияга дамырлар база оске-даа органнар даарарынга ажыглаар удазын
[8] Хирургияга ажыглаар степлер
[9] Француз эмчи Эжен Дуайен 19 вектиң тѳнчүзүнде 20 вектиң эгезинде хирургияга ёзулуг революсчу шиитпирлерни киирген чаартыкчы-хирург.