Мәғлүмәтле булыу хәүефтән аралар

ВИЧ-инфекция тураһында һүҙ сыҡһа, беҙ уны бөгөн дә тағун кеүек, үлем ҡурҡынысы янаған йоғошло сир итеп күҙ алдына килтерәбеҙ. СПИД һәм йоғошло сирҙәр менән көрәш буйынса республика үҙәгенең баш табибы, Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ВИЧ-инфекция буйынса штаттан тыш баш белгесе Айгөл Ғәлиева “Башинформ” агентлығында үткән матбуғат конференцияһында XX быуаттың 80-се йылдарынан алып өйрәнелеүсе был инфекцияның тәбиғәте, уға юлыҡмау өсөн ниндәй ҡағиҙәләрҙе үтәү һәм ҡасан тест тикшеренеүе үтеү кәрәклеге тураһында һөйләне. Был вирус ни өсөн хәүефле? Табиптар ниндәй күҙаллауҙар яһай? ВИЧ-инфекция менән артабан нисек йәшәргә? “Беҙ элек берҙәм рәүештә ВИЧ – наркомандар сире, ул беҙгә бер нисек тә ҡағылмай, тип уйлаһаҡ, хәҙер хәл бөтөнләй үҙгәрҙе. Был – эпидемиологик инфекция, уның менән халыҡтың маргиналь, йәғни тормоштоң яңы шарттарына яраҡлаша алмаған, элекке социаль бәйләнештәренән яҙған, төрлө социаль төркөмдәр араһында юғалып ҡалған кеше генә сирләй тип уйлау дөрөҫ түгел. Ауырыуҙың портреты бөтөнләй үҙгәрҙе”, –тине Айгөл Таһир ҡыҙы. Хәҙерге ваҡытта оҙаҡ йылдар буйы үҙен бер нисек тә һиҙҙермәгән хроник сир менән социаль яҡтан тормошҡа яраҡлашҡан, эшләп йөрөгән, әүҙем кешеләр ҙә зарарлана. Сир бер кемдең статусына, вазифаһына ҡарамай, яйлап аҙа һәм үлемесле өҙлөгөүҙәргә килтерә. “Ауырыу кешегә артабан ғәҙәти тормош менән йәшәү өсөн мөмкинлек бар, бары республикалағы СПИД һәм йоғошло ауырыуҙар менән көрәш буйынса үҙәк һәм уның дүрт филиалына килеп, тест бирергә, диагноз ҡуйылған осраҡта бушлай дауаланырға кәрәк. Препараттар менән тулыһынса тәьмин ителгәнбеҙ. Үҙәк күҙәтеүендә булыу ауырыуҙың тормош сифатын, һис шикһеҙ, яҡшыртасаҡ, ғаилә ағзалары өсөн дә хәүеф кәмейәсәк. Ғүмер аҙағынаса белгестәр – психолог, невролог, терапевт – күҙәтеүендәге ауырыуҙар был диагноз менән башҡалар кеүек үк йәшәй, эшләй, донъя көтә ала. Табип контролендә препараттар ҡулланған кеше башҡалар өсөн хәүеф тыуҙырмай, хатта сәләмәт бала табыу мөмкинлеге лә бар”, – ти табип. ВИЧ-инфекцияға күп осраҡта 31 йәштән 60 йәшкә тиклемге кешеләр дусар була. Уларҙың диагноздарын аңлы рәүештә ҡабул иткәндәре дауаланырға, ғәҙәти тормош менән йәшәргә теләй. Айгөл Таһир ҡыҙы әйтеүенсә, Үҙәк лабораторияһы - Волга буйы федераль округында ғына түгел, тотош илдә иң яҡшыларҙың береһе. Бер нисә ҡорамалда тикшеренеү үтеп, ыңғай һөҙөмтә алынғас ҡына теүәл диагноз ҡуйыла. “Үҙәккә тотош ғаиләләре менән тикшереүгә килгәндәр бар. Беҙҙең төп бурыс – йәш быуынды сиргә юлығыуҙан аралау. Бының өсөн вирусты йоҡтороу юлдарын өҙөргә кәрәк. Был тәңгәлдә психолог ярҙамына ла таянырға тура килә, шуға күрә үҙебеҙҙә психолог кабинеты асырға уйыбыҙ бар”, – ти баш табип. 45 йәштән 60 йәшкә тиклемгеләр араһында сирҙәрҙең артыуы, ә 20-30 йәшлектәр араһында кәмеүе күҙәтелә. Сирҙе йоҡтороуҙың төп юлы – енси юл (97%), шулай уҡ парантераль һәм күкрәк һөтө аша таралыуы ихтимал. Шуға күрә ғаилә ҡиммәттәрен, бер-береңә тоғролоҡ һәм ышаныс тойғоһон һаҡлау, иҫкәртеү сараларын үткәреү, тест үтеү ҙур әһәмиәткә эйә. Әлеге көндә 22 мең 63 кешегә ВИЧ-инфекция диагнозы ҡуйылған. Уларҙың араһында вахтасылар, мигранттар ҙа, дауалауҙан баш тартҡандар ҙа бар. Вирусҡа һәм дауалауға ҡарата йәмғиәттә етди, аңлы ҡараш формалашыуына ҡарамаҫтан, йыл һайын 1300-1400 тирәһе яңы сирлеләр өҫтәлеп тороуы уйландырырлыҡ. Сит ил кешеләре, төрмәнән иреккә сығарылғандар араһында диагнозын ҡабул итмәгән, күҙәтеүҙә торорға теләмәгән кешеләр барлығы ла билдәле. Тәүгеләрен депортация йәки килешеү нигеҙендә дауаланыу, табип күҙәтеүе көтә. Айгөл Ғәлиева әйтеүенсә, ВИЧ-инфекция буйынса, инкубация осоро уртаса алты ай тәшкил итә. Шуға күрә һәр алты ай һайын тест үтеү маҡсатҡа ярашлы. Айырыуса был ҡылығына артыҡ әһәмиәт бирмәй сәләмәтлеген хәүеф аҫтына ҡуйған, алкоголь менән мауыҡҡан, осраҡлы бәйләнештәргә еңел ҡараған, йыш ҡына төбәктән ситтә вахта ысулы менән эшләгәндәргә ҡағыла. “Быныһы минең шәхси фекерем, әммә вахтасыларға ВИЧ-ҡа өс ай һайын тикшерелеп торорға тәҡдим итер инем. Инкубация осоро өс айҙан алты айға тиклем тәшкил итә, бик һирәк – бер йылға тиклем. Күңелһеҙ осраҡтар етерлек. Ситтә эшләгән ирҙең өйөнә ҡайтҡас, ҡатынына вирусты йоҡторған, ә әсәнең күкрәк һөтө менән сабыйын зарарлаған осрағы иҫемдә”, – тине етәксе. ВИЧ-инфекцияны вирус барлыҡҡа килтерә. Ул кешенең иммун системаһына һөжүм итеп, төрлө йоғошло сирҙәрҙән һаҡланыу һәләтенән яҙҙыра. Һөҙөмтәлә СПИД (синдром приобретенного иммунодефицита) үҫешеүе ихтимал. Хәүефләнмәйенсә йәшәү өсөн мәғлүмәтле булыу, иҫкәртеү сараларын күҙәтеү, ғаилә ҡиммәттәрен һаҡлау, аҡыл менән эш итеү мөһим. Тимәк, “Белемдә – көс” әйтеме бөгөн дә көнүҙәклеген юғалтмай. Динә Арыҫланова. Олег Яровиков фотоһы.