Бизни халкъыбызны тарыхы терен тамырлагъа иеди. Минг жылланы ичинде ата-бабаларыбыздан бизге къарачай-малкъар адетлерибиз, тёрелерибиз жетгендиле. Биз да аланы сакъларгъа, келир тёлюлеге жетдирирге борчлубуз.
Бу адетлени эм сыйлыларындан бири – къой башны къангагъа салыу таматаланы сыйлауду. Къой баш бизни халкъыбызда бек багъалыгъа саналады. Аны юлешгенде, эм уллу юлюшю – онг жаны – таматагъа бериледи.
Къой башны онг жанын таматаны аллына къангагъа салгъанда, аны бла терен магъана билдиреди. Шапалыкъ этген жаш башны бурун жанын эшик таба буруп салса, ол "жолугъуз ачыкъ болсун, ишлеригиз онг болсун" деген тилекни белгисиди. Таматаны аллына баш кёнделен салынса, ол "ашыкъмагъыз, сабыр болугъуз, ишлеригизни этерге заманыгъыз барды" деген эсгериуню билдиреди.
Бу адетле бизни халкъыбызны тёрелерини бир кесегидиле, алай бла бизни миллетибизни энчилигин кёргюзтедиле. Къой башны юлешиуде эм да аны къангагъа салыннган халдагъы магъанасы, таматаланы сыйлауну, аланы акъылларына, намысларына эс бурууну белгисиди. Бу тёреле, бизни ата-бабаларыбызны кёп жыллыкъ акъылларын, жашауну тюрлю-тюрлю жанына къарай билгенлерин кёргюзтедиле.
Къой башны юлешиуде хар кимни юлюшю, аны къайсы кесеги кимге бериллиги, хар бирини озгъан жашау жолуна, сыйлыгъына кёре белгиленеди. Бу юлешиу, бир жаны бла, ашны тёрели этерге амал этеди, экинчи жаны бла – адамланы бир-бирине байлагъан, къауумну бирлигин кючлю этген бир тёреди.
Таматагъа къой башны къангагъа салгъанда, ол къалай бурулгъаны, таматаны жашау жолуна, келир заманнга болгъан къарамларына да байланнганды. "Жолугъуз ачыкъ болсун" деген тилек, жашауда алгъа барыргъа, къоркъуусуз атларгъа, къууанч бла жашаргъа деген тилекди. "Ашыкъмагъыз" деген эсгериу, жашауну хар кезиуюнде сабырлыкъны, акъылманлыкъны, жангыз алгъа урунургъа тюйюл, артха да къараргъа, болгъаннга шукур этерге кереклисин билдиреди.
Къурманлыкъ союлгъанда, сый тамата башны юлешиуюн кеси этерге тийишлиди.
Къыз тилеген, неда киеулеп келгенле болсала, сыйлы тамата башны сыйлы къонакъны аллына салып, былай айтыр: "Бу къурманлыкъ сизге аталып союлгъанды, башны жумушун сизге этерге тийишлиди".
Сый тамата башны эки къолуна алып, бурнун эшик таба буруп, къурманлыкъгъа алгъыш этеди : "Бизни бу къурманлыгъыбыз, жашауубузну къууанчлары бла тыгыз байламлы болсун. Хар биригизни юйюрюгюз къууанчдан толсун, саулукъ бла байлыкъ болсун. Бизни жашауубуз, бу башны юлешиуча, ариу болсун, хар кимге да жетсин. Бу кюнню къурманлыгъы, бизни ата-бабаларыбызны эсгериулерине, бизни жашауубузну къууанчларына, келир заманны умутларына аталгъанлай, хар бирибизни юйюрюбюзню ичинде саулукъ, къууанч, берекет болсун деп тилейик! Аллах бизни тилеклерибизни къабыл этсин! Ашларыбыз, сууларыбыз берекетли болсун! "
Алгъышны бошагъанлай, аны ызындан башны къулагъын кесиб, тигимни шапагъа узатыб, былай айтыр: "Айтылгъан сёзюбюзню жерге тюшюрмей, чабыб айландынг, таматаланы сыйлагъандан уллу къыйынлыкъ Аллах жашауунгда бермесин".
Башны сындырып, ортасын кёзю болгъан санын, онг жанында олтургъаннга узатыб, былай айтыр: "Онг жаныбыз хар заманда да сыйлыгъа саналгъанды. Кюнюнг жарыкъ болсун, аман кёзден Аллах сени сакълансын".
Бурун жанын башны, сол жанында олтургъаннга узатыб, былай айтыр: "Къангада манга болушуб, мен кёрмегенни эслеб болушлукъ этип айтыб турдунг. Разылыгъыбызны билдиребиз, энди мындан ары жыйынг андан да къаты болсун".
Башны мыйысы болгъан жанын сыйлы тамата кесине къоюб, былай айтыр: "Энди мыйысын кесиме къойгъаныма, хар биригизге да жетишмегениме, акъылымы толу этерге къойгъан сунмагъыбыз деп оюнга бурады". Тамата гоппанны къолуна алып бозаны тартады, ызындан сыйларына намысларына кёре къалгъанлады ичелиле.
Къой баш юч санга юлешинеди, къулакъ санга кирмегенди. Аны юсюнден биттеу ауузлада бир сёзге келгендиле. Алай дагъыда нарт сёзюбюз барды: "Хар элни къой союму башха". Башхаракъда болгъан болур эллерибизде, эллерибиз а кёп болгъандыла.
Баш юлешиу – бизни халкъыбызны бирлигин эм сыйлауун белгилеген адетди. Ол бизге эсге салады, биз бир-бирибизни сыйларгъа, бир-бирибизге эс бурургъа кереклисин.
Жамагъатыбыз, баш юлешиуча, дайым бирликде болсун, бир-бирине болушсун. Къайгъыбыз да, къууанчыбыз да бирге болсун. Бир-бирибизни ангылайыкъ, бир-бирибизге ийнанайыкъ.
Бу адет, ата-бабаларыбыздан къалгъан асыл байлыгъыбызды. Аны сакълайыкъ, аны ёсдюрейик, келлик тёлюлеге да жетдирейик. Бу адет бизни бир этеди, бизни кючлендиреди.
Жамагъатыбызда тазалыкъ, тюзлюк болсун. Хар ким да кесини юлюшюн алсын, хар ким да къууансын. Биргелей ишлейик, биргелей жашайыкъ, биргелей ёсейик! Биз бирге болсакъ, биз кючлюбюз!
Хазырлагъан Темир-Булат.