АЙЫЫ ОЙУУНА – САХА ИТЭҔЭЛИН КИҺИТЭ.
Билим (наука) ойууннааһыны – “шаманизм” диэн биир халыыпка киллэрэр. Сороҕор саха итэҕэлэ – “шаманизм” дииллэр. Ис дьиҥэр, саха итэҕэлэ “шаманизм” буолбатах. Төһө кыалларынан ойуун уонна “шаман” диэн өйдөбүллэри атын омуктарга быһааран, туспа өйдөбүллээхтэрин этиэхтээхпит. Ойуун диэн саха итэҕэлин өйдөбүлэ ханнык баҕар тылынан Ойуун диэн этиллиэхтээх уонна суруллуохтаах. Ыһыаҕы, оһуохайы ханнык баҕар тылынан утарытынан этэрбитин курдук. Ойууннааһын Саха итэҕэлин сороҕо буолар, Ойуун саха итэҕэлин туттар, сиэри-туому оҥорор. Айыы Ойууна сүрүн үлэтэ – Үрдүкү Айыылары кытта алтыһыы буолар.
Биһиги Айыы Ойуунун – Саха Итэҕэлин киһитинэн билинэбит. Үрдүкү Айыылар Айыы Ойуунун анаан ыыталлар, кини итэҕэли үөрэтээччи, тарҕатааччы, түстээччи диэн билинэбит. Айыы Ойууна омугу итэҕэлинэн түмэр, дьону-сэргэни итэҕэл тула иитэр, үтүө сүбэһит, атаҕастаммыкка дугда-хахха, айылҕаны көмүскээччи уонна Ытык Сирдэри харыстааччы. Айыы Ойууна алгыс этэригэр Айыылары кытта алтыһар уонна кинилэр көҥүллэринэн сиэр-туом оҥорор.
Саха Итэҕэлин Ытык Сүбэтэ. Муус устар 18 күнэ 2024 с.
Ойуун – знак, символ древних Знаний, символ свободного Духа, символ тайн Вселенной и безграничной, безмерной силы человеческой сути, творящей себя, свое окружение, Мир, в котором он был, есть и будет вне Времени и Пространства…
Источник: Aartyk.ru
Саха Сиригэр билиҥҥи кэмҥэ Шаманизм (Ойууннааһын) хас да көрүҥэ баар. Тунгусский, Маньчжурский, Европейский, Азиатский уонна Төрүт Сахалыы ойууннааһын. Бэйэ бэйэлэриттэн уратылаахтар.
Саха Төрүт Ойууннааһына түҥ былыргыттан көлүөннэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн кэлбит үгэспит. Ойуун, удаҕан диэн аатынан билинэбит. Ирдэбили ааспыт киһини Ойуун диэн билинэллэрэ.
Түҥ былыргы үгэһинэн Саха эдэр дьахтара дүҥүр туппат, Удаҕан буолбат. Сааһын ситтэҕинэ уһуйуллар, бэлэс силлэтии сиэр-туом ааһар. Эрдэ удаҕан буолбуттар олохторугар оҕустараллар, элбэх толук биэрэллэр. Удьуордааһын, эттэтии, уһуйуллуу ааһар.
Саха Ойууна буолар киһи эйгэнэн улаханнык ыалдьар. Эттэтии ааһар, Удьуордааһын дииллэр.
Үһүйээҥҥэ номоххо этэллэринэн, Ойуун буоларга анаммыт киһини бэйэлэрин удьуор аймахтарыттан абааһы буолбут дьон этин-сиинин араартаан,чаастаан-өлүүлээн баран, атын өйү-санааны киллэрэн, хаттаан самаан, атын өйдөөх-санаалаах киһини оҥорон таһаараллар эбит. Ардыгар самыыр абааһылар эттэнэр киһи сорох чааһын умнан олордубаттар эбит, оччоҕо итэҕэс киһи буолар эбит. Эттэтиини тулуйбакка өлөр түбэлтэлэрэ эмиэ баар. Онтон үтүөрбүт киһини кырдьаҕас Ойуун төһө күүстээҕин билээри чинчийэр, тургутан көрөр. Ойууҥҥа дүҥүрүн, таҥаһын туттарар. Ойуун сир дойду иччилэригэр киириитэ, бастакы олоххо кыырар айана, хас олох аайы хайдах хамсанара тус-туспа...
Чэлгийээнэ Бүлүүттэн, ыам ыйа 2024 сыл.
Ойуун диэн айыылартан, таҥаралартан ыйаахтаах, эбэтэр өбүгэлэрин утумнаан, мындыр толкуйунан сырдыгы дьоҥҥо үллэстэр, хомуһунун туһаҕа таһаарар аһаҕас киһи диэн этэллэр. Былыргы саха итэҕэлинэн ойуун буолар дьылҕаламмыт дьон эттэниини ааһаллар.
Ыарыы ыар тыына олох модьоҕотун атыллаан, өлүү салгынынан аҥалыйан аҕыс арҕаһын ааҕан, тоҕус тоноҕоһун тобулан, кутун-сүрүн ыгылытан, этин-хаанын эрийэн, Иннокентий Афонскайга үөһэттэн ойуун хомуһуна иҥэриллибитэ, дьоҥҥо ураты эйгэтинэн туһалыыр төлкөтө түстэммитэ,
Үрдүк айыылартан эттэтиилээх Арассыыйа Үрдүкү ойуунун солбуйааччыта уонна сүбэһитэ Лэгэн Лэгэнтэй дьаҥы-дьаһаҕы үтүйэр ураты ньыманы туһанан, абынан-хомуһунан, айанныыр көлө - дүҥүр көмөтүнэн үрдүкү күүстэри кытта ситимнэнэн, киhини көхсүн хараҕынан салгыны хамсатан, өбүгэлэрин кытары алтыһыннарар удьуор утумнаах эмчит.
Айылҕаттан айдарыылаах ойуун алгыстаах кутунан айыылартан, иччилэртэн көрдөһөн-ааттаһан, айыы хаан аймаҕын хараҥа күүстэртэн көмүскээн, албан үйэлэр тухары арчылыы-харыстыы амалыйа турар аналлаах.
Саха итэҕэлин ытык Сүбэтин түсчүтэ Лэгэн Лэгэнтэй кэлэр кэм үлүскэннээх сүүрүктэригэр сырдык күүстээх ньэгир сарпа сардаҥаларын ыыталаан, баардааҕын билинэн бар дьоҥҥо үйэлэргэ уҕараабат модун күүһүнэн туһааннаах саҥаны анаан, айыы алгыһынан арчылыы турдаҕа буолуохтун!
Удаҕамсыйар, ойуунумсуйар
Оҕо оонньуута буолбатах,
Ылбычча киһи ылыммат дьылҕата,
Былыргыттан билэн сэрэтэллэрэ.
Айылҕаттан айдарыылаахтар
Аҕыйахтара анал суоллаахтар,
Уонча тарбахха баттаналлара,
Ааттара аһаҕас ааттамматтара.
Сорохтор сөбүлэҥ биэрбэккэ
Суорума суолламмыттара,
Эдэрдиин, эмэнниин
Эттэнииттэн эргиллибэтэхтэрэ.
Оҕолорун, чугас урууларын
Харыстыыр санааларыттан
Эрэй-муҥ бөҕөтүн көрөннөр
Былаҕайга былдьаммыттара.
Билигин быһыыта билиммэттэр
Барыта бэлиэҕэ тиһиллэрин:
Хас этэр тыынар тылыҥ-өһүҥ,
Искэр да саныыр санааҥ-онооҥ
Иччилэнэн-илбистэнэн
Үөһэ-аллараа дойдулуурун,
Сыыһа халты туттууҥ-хаптыыҥ,
Дьону куһаҕаннык санааһыныҥ,
Кыраны-кыамматы сэнээһиниҥ,
Барытын тиһэн-мунньан баран
Оройго олоччу биэрэллэрин...
Ол сэттээх сэмэтэ дьэ кэлэр
Ыччаттарга, чугас урууларга
Ыарахан тыын ытарчалыы ылар.
Тустаах дьон итинтэн сэрэнэн
Маннык "дьарыгы" ылымматтар,
Ыччаттарын кэскиллэригэр
Сырдык олоҕу баҕараннар,
Чороҥ соҕотох хаалымаары
Аналларыттан аккаастаналлар.
Дьылҕа хаан ыйааҕа ыарахан,
Анаабыттарын ирдииллэрин
Уйар-тулуйар утары барыаҕа,
Өһүллүбэт суолугар киириэҕэ.
Сорох Орто дойду олоҕунан
Олорорун ордорон олоруоҕа,
Оҕолорун, сиэннэрин туһугар,
Хаан-уруу аймаҕын арчылыаҕа.
Икки атахтаах тииҥ мэйиилээх
Толкуйа эмиэ да араастаах,
Суола-ииһэ атын хайысхалаах,
Бэйэтэ талбыт дьылҕалаах.
Үс дойду олоҕун талан олорор
Ойууннар, удаҕаттар олохторо,
Кинилэр уйулҕалара, эйгэлэрэ,
Дьылҕа хаан ыйаахтара ыарахан.
Харыстаана - Татьяна К. Саргы Суһума Хотун.
Туймаада туоната. 12.06.2022с.
Чараас Эйгэ дьикти түгэннэрэ:
Эдьиийим улаханнык сүрэҕинэн ыалдьан балыыһаҕа реанимацияҕа скорай киллэрбитэ. Уола СВО сүппүтүн кэннэ. Бэрдьигэстээхтэрбит
Дьокуускайга 1995 сылтан олоробут. Бары "барар" буолла дии сырыттахпытына, комаҕа сытан тиллэн кэлэн. Лэгэн Лэгэнтэйи булуохпун наада, илдьит ыыттылар диэбитэ. Урут Лэгэн Лэгэнтэйи истэн эрэ билэр этибит. Балыыһаттан тахсаат киниэхэ барбыта. Дьикти. Фантастика курдук. Эдьиийбит тиийэн көрсөн, кэпсэтэн астынан кэлбитэ. Тугу кэпсэттигит диэн ыйытабыт да, Лэгэн Лэгэнтэй туспа Миссиялаах киһи эрэ диир.
Дьон кэпсииринэн маннык хас да случай буолбут, Реанимацияҕа комаҕа сытар дьоҥҥо Лэгэн Лэгэнтэйгэ илдьит ыыталлар эбит.
Бу күннэргэ Чараас Эйгэ дьикти түгэннэрин туһунан ватсап бөлөххө ааҕан баран 2-3 сыллааҕыта Аммаҕа Арчы дьиэтигэр Лэгэн Лэгэнтэй Алгыс ыыппытыгар сылдьыбыппын санаан ыллым.
Оччолорго Мас кэрдиитин утаран нэһилиэнньэ бары айдаара сылдьар кэммит этэ. Алгыс кэмигэр Чыыбыс көтөр 30 үөрдээх кэлэн тэлгэһэҕэ түспутэ, саас саҥа биллэн эрэрэ, хаар уулла илигэ.
Дьэ дьикти. Арчы дьиэтигэр баар элбэх киһи көрбүтэ, дьиктиргээбитэ. И. Макаров, С. Сутаков үөрү аахпыттара. Билигин бары сөҕөбүт.
Афонский Иннокентий Иннокентьевич - Лэгэн Лэгэнтэй:
- Верховный Шаман России солбуйааччыта , Саха Итэҕэлин Ытык Сүбэтин түсчүтэ, Алгысчыт, Норуот эмчитэ
- Награжден с почетным знаком "За вклад в социально-экономическое развитие Усть-Янского улуса" 24 июня 2025 г.
Афонский Иннокентий Иннокентьевич - Лэгэн Лэгэнтэй:
- Верховный Шаман России солбуйааччыта , Саха Итэҕэлин Ытык Сүбэтин түсчүтэ, Алгысчыт, Норуот эмчитэ
- Награжден с почетным знаком "За вклад в социально-экономическое развитие Усть-Алданского улуса" 21 июня 2025 г.
Үтүө күн буоллун!
Ханнык баҕарар уустук ыарахан кэмҥэ киһи аймах ордук үрдүк Айыылартан көмүскэл, харысхал көрдүүр.
Билигин социальн. ситимҥэ ордук саҥа күн саҕаланыытыгар үгүс дьон алгыс тыллары ыыталлар,ол үчүгэйтэн атыны аҕалбат.
Бэрт кылгастык итэҕэлгэ сыһыаннаах тыллар суолталарын суруйуум.
Айыыларга уонна иччилэргэ хайыһыы:
Үрүҥ Айыы- Айхал!
Аан Алахчын- Нарын- Наскыл!
Аан Дьааһын- Алыас!
Улуу Суорун- Сүлгүр!
Хотой Айыы- Уруй!
Байанай- һук!
Билгэ Хаан- Лах!
Таҥха Хаан- Туску!
Одун Хаан - Муундара!
Дьөһөгөй Айыы- Хоруу!
Айыыһыт - Дьарылык!
Иэйэхсит- Күөгэл -Нусхал!
Тыллар суолталара:
Дархан - үрдүк соло, сэрииһит, баһылык;
Бухатыыр - Боотур, орто соло;
Бөҕө - орто соло, сэрииһит;
Кудай Бахсы - уус төрдө;
Кэп туонуу - 1- бэйэ дьылҕатын туонуу;
2 - кыайтарбыт боотур өлөрүллүөн иннинэ кэриэс тыла, кэмсиниитэ, көрдөһүүтэ.
Ойуун кыырыан иннинэ олоҥхоһут олоҥхолуон иннинэ уос аһар, бүтэн баран кутурук салайар тойуктара.
Үөр- 70 саас өстөөх саас, бу кэннэ бэйэтин өлүүтүнэн өлөр, оҕо, тииһэ суох үөр буолбат.
Үксүн быстах дьылҕаламмыт, эрдэ дэҥҥэ оһолго өлбүт, эбэтэр бэйэтигэр тиийиммит үөр буолуон сөп.
Харысхал аат, Ытык сирдэри, улахан айдарыылаах дьону аатынан ааттаабаттара, ханарытан эбэ, кырдьаҕас, эдьиий о.д.а. дииллэрэ.
Тыл иччитэ - Ытык Чыыбыстаан.аата үгүс. Тыл - ох, тыл- уот дииллэрэ.
Дьон саҥата иниэ, тыл хонуо, быһа этиэхтэрэ диэн кистэнэллэрэ биллэ көстө сатаабаттара.
Ийэ кут - ис кут, итэҕэл, өбүгэлэр, төннөр аналлаах.
Салгын кут - үөрэх билии, информация, сайдар кут, үйэлээҕи оҥорбута хаалар.
Буор кут - киһи туруга, этэ сиинэ, өллөҕүнэ үрэллэр.
Сүр - Айыы күүһэ, олох күүһэ.
Итэҕэл уонна үөрэх силбэһэн сиэр буолаллар.
Дьэ буо - иччилээх, үөтүүлээх тыллары этэргэ тутталлар, этии, тойук иннигэр.
Күөгэл - нусхал - сүрү көтөҕөргө.
Нарын Наскыл - Айыылары чугаһатарга.
Күлүм - мичил - Айыыларга хайыһарга.
Уруй - Туску! Уруй - Айхал! - Айыылартан алгыс ыларга, үөрүү- көтүү, махтаныы.
Дом! - алгыс, итэҕэл өйдөбүллэрин иҥэринии, илдьэ сылдьарга бэйэни салайыныы, соруйуу.
Петр Тихонов - Тэрчи. 30,09.25.
Саха итэҕэлин источниктарыттан.
Өбүгэ Ситимэ.
Хас биир киһи кэннигэр турар өбүгэлээх буолар. Бу өбүгэ эйиигин харыстыыр, арчылыыр, араҥаччылыыр. Кини кыһалыннаҕына эн баҕа санааларын туолаллар, олоххо табыллыылаах буоллаҕын. Кини эн санааҕын истэн, өбүгэлэргин мунньан, мунньахтаан санаабыт санаан туоларыгар, туруммут дьыалаҥ табылларыгар дьаныһар. Киниэхэ өрүү махтана, таптыы, кэпсэтэ сылдьыахтааххын.
Бу өбүгэҥ чугас дьоҥҥуттан буолуон сөп, ырыых-ыраах сытар өбүгэҕиттэн эмиэ буолуон сөп.
Дьон саныылларынан, бу олоххо барытын бэйэлэрэ ситиһэллэр. Барыта Мин Мин Мин диэн буолар. Оннук буолбатах! Бу кэннигэр турар дьон суохтара буоллар киһи бастакы түбэспит перекрёстокка массыына анныгар киириэ этэ!
Өбүгэ киһини тулуйа сатаан баран барыан сөп. Оччоҕо киһи кэбириир, ыалдьар биитэр оһолго түбэһэн суорума суолланар. Киһи эйгэтэ хараардаҕына тэбис тэҥҥэ хараарар, сырдаатаҕына, сайыннаҕына тэбис тэҥҥэ сайдар. Сороҕор киһи эмискэ тугу эрэ сиэн биитэр гыныан баҕаран кэлэр. Ону киһи "бэйэм" дии саныыр, дьиҥэ бу кэннигэр турар дьоно кинини салайаллар.
Көрбүт дьоммуттан биир дьахтар итэҕэлин уларыппытыгар, атын ааты ылбытыгар кэннигэр турар киһитэ баран хаалбыт этэ. Туох да харысхала суох хаалан тута онкология буолбут. Оннук киһи быстах санааттан сыыһа дьаһаннаҕына, сахсырҕаттан слон үүнэн тахсыан сөп.
Онон өбүгэ күүһүн өйдүөххэ, итэҕэллээх, сиэрдээх буолан бүгүҥҥү күҥҥэ бур-бур буруо таһааран олох олорорбутугар кинилэргэ махтана туруохха!
Охтоох Туһаанньыт.
Лэгэн Лэгэнтэй күннэҕи олоҕор дьаһаҕар, итиэннэ ыарыһах дьону эмтииригэр уонна көннөрү дьону көрөрүгэр, мэлдьитин Өбүгэ Ситимин өрө тутар идэлээх. Өбүгэлэр күүстэрэ уонна сыһыаннара киһиэхэ дьиҥнээх олохтоох күүһү-уоҕу биэрэллэр, - диэн ааттыыр.