Урал – мәғдән төбәге

Ваҡыт арбаһы алға барыу менән, көнкүреше һәм йәшәйешенән айырмалы, башҡорттар тураһында төрлө ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр әленән-әле табылып тора. Ысынлап та, күптәрҙә милләттәштәребеҙ хаҡында бына ниндәй фекер "йәшәй" – йәнәһе лә улар ярымҡырағай шарттарҙа малсылыҡ менән генә шөғөлләнгән. Етмәһә бөгөн эре һәм заманса предприятиелар төҙөүгә ҡырҡа ҡаршы булған ҡайһы берәүҙәр был хаҡта көн дә тылҡып тора һәм ошондай стереотиптан һис кенә лә ары китә алмай. Мәҫәлән, файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙы табыусылар һәм асыусылар, атап әйткәндә, мәғдәнселәр араһында башҡорттар булыуын ишетеү бигерәк тә ғорурлыҡ. Ысынлап та, Башҡортостанда ғүмер иткән төп халыҡ Рәсәй империяһында, бигерәк тә Уралда мәғдәнселектә, тау байыҡтырыу һәм металлургия сәнәғәтендә төп урынды биләгән. Башҡорт мәғдәнселәре Демидов кеүек эре сәнәғәтселәргә Уралдағы мәғдәнгә иң бай ятҡылыҡты табырға ныҡ ярҙам иткән. Күптәре иһә бындағы ерҙәрҙе ҡуртымға алған йәки заводта оҫта булып эшләгән. Кем әйтмешләй, Урал – тотошлайы менән мәғдән төбәге. Улай ғына ла түгел, XVII–XVIII быуаттарҙа башҡорттар баҡыр мәғдәнен табыуҙа ярҙамдан өҙмәгән. Йүнсел Тасим Темировтың 1660 йылда Гумешев ятҡылығын был сәнәғәтсегә алып барып күрһәтеүе шуға асыҡ миҫал. Аҙаҡтан уны Демидовтарҙың Полевской баҡыр иретеү заводы итеп үҙгәртәләр. Исмәғил Тупалов иһә Һаҡмар йылғаһы буйында баҡыр ятҡылығына юлыҡҡан һәм уны асҡан. Шулай уҡ Алдар Туҡтамышев Ырымбур губернаһына ҡараған Ҡарғалы руднигын тапҡан. Бынан тыш Тупаловтар, Рәмиевтар һәм Байбуриндар ҙур булмаған рудникка хужа булған һәм ҡаҙна заводтарына баҡыр ташыған. Өҫтәүенә, Хәбибуллиндар Һаҡмар һәм Ағиҙел тирәһендәге баҡыр ятҡылыҡтарына эйә булған. Әйткәндәй, беҙҙең ата-бабаларыбыҙ борон-борондан Урал тауҙарында файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙы эшкәрткән. Бөгөн килеп ошо эштең дауам ителеүе һәр йәһәттән дә маҡтауға лайыҡ. Был тарафтарҙа тамыр йәйгән кешеләр мәғдәнселек тармағына тотоноусыларҙың эшен һәр саҡ аңлап ҡабул иткән һәм уны йәш быуынға еткереүҙе үҙенә төп маҡсат итеп ҡуйған. Әлбиттә, уларҙың һәммәһе лә был тармаҡ менән яҡшы таныш булған. Форсаттан файҙаланып, билдәле мәғдәнсе, башҡорт Исмәғил Тасимов (1744–1787 йй.) тураһында бер кәлимә һүҙ. Ул Пермь крайы Пермь районының Ҡуян ауылында тыуып үҫкән. Малай бәләкәйҙән уҡыуға бик һәләтле булған. Нисегерәк итеп мәғдәнсе исемен алған? Исмәғил Тасимов XVIII быуаттың 50-се йылдары урталарында мәғдән сәнәғәте хеҙмәткәре булып танылған. Егет Югов, Егошихин, Мотовилихин, Полевской һәм башҡа заводтарҙы мәғдән менән тулыһынса тәьмин иткән. Башҡортостанда тау эшен үҫтереүҙе лә хәстәрләгән. Исмәғил Баһауетдин улын мәғдән сәнәғәте хеҙмәткәренән тыш, уны барыбыҙ ҙа күренекле йәмәғәт эшмәкәре тип тә белә. Уның Санкт-Петербург ҡалаһында Тау училищеһын (бөгөн – Санкт-Петербург тау университеты) астырыуға ҙур өлөш индереүен телгә алыу артыҡ. Ҡайһылай ғорурлыҡ – власть кешеләренең иғтибарын квалификациялы инженер-гидролог һәм тимерселәр әҙерләүҙе күҙ уңында тотҡан махсуслаштырылған уҡыу йортон астырыуға йәлеп итеүгә өлгәшкән. Туҡтамыш Ижбулатов тураһында ла күпте һөйләргә мөмкин. XVIII быуат башында ул башҡорт тау сәнәғәтсеһе булып танылыу яулаған. Ул Осин юлының Ғәйнә улысында баҡыр табыу сәнәғәтен әүҙем үҫтереүгә күп көс түккән. 1759 йылға хәтлем Туҡтамыш Ижбулатов алты урында баҡыр рудаһы яҡтылығын асҡан, үҙ сиратында, ул эре етештереү үҙәгенә нигеҙ һалған. Ахун Хәбибуллин да, Шиһабетдин Мансуров та, Нәҙер Ураҙмәтов та эре сәнәғәтселәрҙең береһе, уларҙың башҡарған эштәрен халыҡ онотмай, киреһенсә, һәр ваҡыт иҫтә тота. Башҡорттар араһында шундай танылған руда табыусылар һәм мәғдәнселәрҙең булыуын бәхеткә тиңләй. Халыҡ тигәндән, сығышы менән Әбйәлил районынан булған Вәкил Килдебавтың һүҙҙәренә ҡарағанда, башҡорттар тураһында тар фекер йөрөтөү бөтөнләй урынһыҙ. Ата-бабаларыбыҙ малын да көткән, баҡсасылыҡ менән шөғөлләнгән, шул уҡ ваҡытта тимерселектә уларға етеүсе табылмаған. Тимер эше – башҡорттар өсөн көндәлек тормош һаналған. Фото: скриншот Нурислам ҠАЛМАНТАЕВ, Өфө фән һәм технологиялар университетының Дәүләт идараһы тарихы институты доценты, тарих фәндәре кандидаты, билдәле тарихсы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты белгесе: – Тасим Маметовтың ике улы булған. Исмәғил иһә граф Чернышев менән төрлө бәхәскә ингән, ә нәҡ бәхәсләшеү барған ерҙә хәҡиҡәт табыла, дөрөҫлөккә юл асыла. Уның ҡарауы, ул судтарҙы еңгән һәм башҡорттар араһында абруй яулаған. Исмәғил тау-мәғдән эше тураһында һөйләгәндә, һәр ваҡыт кадрҙарҙы башҡорттар араһынан әҙерләү кәрәклегенә баҫым яһаған. Ни өсөн тигәндә, тап башҡорттар урындағы ерҙе – Уралдағы файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙы, ятҡылыҡтарҙы бик яҡшы белгән. Меценат ролен дә үтәгән – тау эше өсөн кәрәкле белгестәрҙе әҙерләүгә бик күп аҡса бүлгән. Уның исемен һәр саҡ маҡтап телгә алыу зарур, мәғдән табып-сығарып, башҡорттарҙы ситкә танытҡан арҙаҡлы шәхестәрҙең береһе ул.