КЫЛЫГ СӨЗҮ
Кылыг сөзү (англ. verb ) дээрге дылда ийи кол чугаа кезектериниӊ бирээзи болур болгаш чүвелерниӊ кылдыныын база турум байдалын илередир чугаа кезээ болур. +ске чугаа кезектеринден чүве ады-биле база наречиелер-биле холбаалыг.
Чижектер. Найыралдыӊ хүлүмзүрүү хүннеп келди. (Ю.Кюнзегеш)
Талыгырда харлыг сыннар көстүп чыдыр.
Баштайгы чижекте кылыг сөзү чүвениӊ кылдыныын көргүзүп турар, сөөлгүзүнде кылдыныг чок, сыннарныӊ чыдар байдалын, турум байдалын көргүзүп турар.
Кылыг сөзүнүӊ домакка кол-ла функциязы сөглекчи болур болгаш ол домакты тургузарыныӊ бир чугула аргазы болур. Кылыг сөзүнүӊ наклонение деп адаар хевирлери домак тургузарынга, сөглекчи болурунга белен арга болур.
Чижектер. Темир удаваанда Кызылда бодунуӊ эш-өөрүнче чоруй барган. (С.Сарыг-оол Чырык сактыышкыннар). Мында болуушкун наклонениезиниӊ эрткен үези.
Сен база ынчаар дыштанып алган болзуӊза. (О.Саган-оол Төрээн кижилер.) – бо чижекте кылыг сөзү даар наклонениеде, күзел уткалыг.
Аъттарыӊ эккел! (В.Көк-оол.) – кылыг сөзү дужаал наклонениезиниӊ чаӊгыстыӊ саныныӊ ийиги арнында.
Доп-дораан Абаканче чоруптаалыӊар. – бо чижекте база дужаал наклонениезиниӊ хевири.
Кылыг сөзү ат сөстеринден онзаланып турар ылгалдыг – ол кылдыныгны кандыг-ла бир үеге хамаарыштыр көргүзер үелиг болур: келген мен, келир мен, келгелек мен, келгей мен, келзимзе, келгижемче болгаш өске-даа.
Кылыг сөзү болур болгаш болбас хевирлерлиг: келген – келбээн, келир – келбес, келиӊер – келбеӊер болгаш о.ө. Деӊнеп көрүӊер: чүве аттары болгаш ат сөстериниӊ «чок» деп утказы эвес, чок, чокка деп артынчылар-биле илереттинер болгай (даг эвес, хат чокка, кызыл эвес, үш эвес, орай эвес болгаш о.ө.)
Кылыг сөзү өске чугаа кезектеринде чок өске-даа эдеринчи категорияларлыг: залогтар, видтер, причастиелер, деепричастиелер, наклонениелер болгаш арын, сан база үе категорияларлыг, болур база болбас хевирлерлиг.
Иштики бүдүш-тургузуунуӊ болгаш утказыныӊ аайы-биле кылыг сөзү чүгле улуг эвес, ооӊ-биле кады эӊ-не нарын чугаа кезээ болур. Ооӊ хараазы-биле кылыг сөзүнүӊ элээн хөй талаларын шинчилел ажылдарында, ол хамаанчок өөредилге номнарында безин аӊгы-аӊгы (дөмей эвес) тайылбырлап турар. Залогтар, видтер дугайында айтырыглар, причастиелер болгаш кылыг аттарыныӊ дугайында айтырыглар ам-даа маргылдаалыг бооп артпышаан – эртемденнерниӊ тайылбырлап турары аӊгы-аӊгы. Причастиелер болгаш деепричастиелер-биле холбашкан синтаксис айтырыглары – ылаӊгыя нарын домактарныӊ чамдык айтырыглары база маргылдаалыг хевээр. Чижек кылдыр алырга, Хат хадып, чаъс чаап турган чижектиг домакты база Хар шыпкан бедик сыннар көстүп чыткан ышкаш домакты бир бөлүк эртемденнер бөдүүн домактар деп санап турар, а бир чамдыызы нарын домактар деп билип турар. Бирги домактыӊ баштайгы кезээнде хадып деп деепричастие, ийиги домактыӊ баштайгы кезээнде шыпкан деп причастие кирген. Оларны сөглекчи деп хүлээп көөр бе азы көрбес бе деп – айтырыгныӊ чогум-на утказы ындыг, ол айтырыгга харыылар дөмей эвес бооп турар.
Кылыг сөстериниӊ морфемаларыныӊ улаштыр тутчур чурумнары: дазылга чогаадылга кожумаа немежир – дөс болур, орта залог кожумаа немежир – залог дөзү болур, ооӊ соонга вид кожумаа улажыр – вид дөзү болур, ооӊ соонга болбас кожумак немежир – болбас дөс болур, аӊаа улай наклонение кожумактары – үе, арын болгаш сан кожумактары каттыжар:
чугаа,
чугаа-ла-,
чугаа-ла-ш-,
чугаа-ла-ш-кыла-,
чугаа-ла-ш-па,
чугаа-ла-ш-па-ды.
Ниити чуруму ындыг. Ынчаарга кандыг-бир хевирниӊ кожумаа чок болза, дараазында турза чогуур кожумак (морфема) чок кожумактыӊ орнунга кээр, чижээлээрге, болчуушкун залогунуӊ кожумаа чок дийик: чагаа-ла-гыла-ва-ды-выс; дагыннаан вид кожумаа чок дийик: чагаа-ла-ш-па-ды-выс; болбас хевир кожумаа чок дийик: чагаа-ла-ш-кыла-ды-выс; болчуушкун залогунуӊ , дагыннаан видтиӊ, болбас хевирниӊ кожумактары чок дийик: чагаа-ла-ды-выс – мындыг янзылыг болур.
Каттышкан (составтыг) кылыг сөстеринде залог болгаш вид кожумактары база болбас хевир кожумаа ол-ла дараалажыр чурумун езугаар кылдыныгны илередир кол компонентиниӊ иштинге кирген чоруур, үе болгаш арын база сан кожумактары дузалал кылыг сөзүнге бактаап чоруур: чугаала-п тур-ду-вус, чугаа-ла-ж-ып тур-ду-вус, чугаа-ла-ш-кыла-п тур-ду-вус, чугаа-ла-ш-пайн тур-ду-вус.
Ынчалза-даа вид, болбас хевир кожумактары дузалал кылыг сөстериниӊ иштинге кирген чоруп болур: чугаалажып тур-ба-дывыс; чугаалажып тур-гула-дывыс; бижижип берги-ле-дивис; бижижип бер-бе-дивис; ажыт-кыла-п көрдүвүс~ажыдып көргүледивис.
Залогтар кожумактарыныӊ мурнунга вид кожумактары база кирген туруп болур: кес-киле-ш>кескилеш- (кез-иш-киле>кезишкиле, дузалаш-кыла) дузалагылаш-.
Кылыг сөзүнүӊ дөзү
Сөстүӊ дөзү ооӊ лексиктиг утказын илередир, хаара тудар кезээ болур. Тыва дылда кылыг сөзүнүӊ дөзү дужаал наклонениезиниӊ ийиги арныныӊ чаӊгыстыӊ санында хевири-биле дөмей, ынчалза-даа утка талазы-биле ылгалдыг. Чаӊгыстыӊ саныныӊ ийиги арын хевири дужаал уткалыг (сен ажылды кыл!), а кылыг сөзүнүӊ дөзү ындыг утка чок (кылдым – дөзү: кыл, кожумаа -ды-м).
Ынчангаш сөстүӊ морфемаларын сайгарып, дөзүн тыварда, бо болза дужаал наклонениези-дир деп болганчок-ла дыӊналы бээр чазыгларга таварышпазын бодаар ужурлуг. Дужаал наклонениезиниӊ чаӊгыстыӊ саныныӊ ийиги арны бир янзы уткалыг, а дөс чүгле арыг кылдыныг илередир, үе-даа, арын-даа, сан-даа чок хевир болур.
Кылыг сөзүнүӊ дөзү укталбаан болгаш укталган, бөдүүн база нарын; оон ыӊай составытыг кылыг сөзүнүӊ дугайында айтырыг базав тургустунуп келир.
Укталбаан дөстер дээрге черле бүткен-не бүдүжү ол, өске кандыг-даа арга-биле тывылбаан, хөй нуруузунда дазылдан бүткен дөстер болур: кыл-, бар-, тут-, кел-, бар-, улу-, халы-, бас-, кет-, иш- болгаш өске-даа. (Кылыг сөзүнүӊ дөзү деп айтыры-биле дөстерниӊ соонга дефис демдек салыр.)
Эвээш эвес таварылгаларда чамдык кылыг сөстериниӊ дөстери, эге баштай укталган-даа турган болза, оларныӊ морфемаларыныӊ кызыгаары чидип, укталбаан дөс ышкаш апаар (оларны чүгле дыл эртемденнери шинчилеп тургаш, тывылган угун тодарадып болур): тары-, уду-, хала-, тона-, номчу-.
Укталган дөс дээрге кожумак азы дузалал кылыг сөзү-биле, дөстерниӊ каттышканы-биле тывылган дөстер болур: сугла, дажа (<даш-а), холда-, чемгер-, эътсире-; дарс кыл-, кылаш де-, дызыр кылын-; сагыш чова-, адыш часка-, ат сал-; эккел- (<*ап кел), аппар- (<ап бар).
Составтыг кылыг сөстеринде кирген сөстер боттары дөстерлиг-даа болза, ниити лексиктиг утка илередир дөстүг болур деп көрзе чогуур. Чижээлээрге, билип ап турдум деп каттышкан (составтыг) кылыг сөзүнде кирген сөстер боттары дөстерлиг (бил-, ал-, тур-), ынчалза-даа каттыжыышкынныӊ ниити утказын илередир кезээ (дөзү) билип ап тур болур.
Ынчангаш укталган дөстер бөдүүн-даа, нарын-даа, составтыг-даа болгулаары ол-дур.
Оон ыӊай кылыг сөзү болбас хевирлиг. Болбас хевирниӊ кожумаан база дөске хамаарыштырар болгаш ооӊ аайы-биле кылыг сөзү болбас дөстүг болур: барба-, чанма-, кеспе-, харава-, көрүнме-.
Кылыг сөзүнүӊ вид болгаш залог кожумактарын база дөске хамаарыштырар. [1] Арыг дөстен ылгалдырары-биле ындыг дөстерни залог дөзү, вид дөзү деп адаары таарымчалыг: кылыш-, туттур-, боттан-; кылгыла-, кезивит-, кире каавыт-; кылдыргыла-, кезиштиривит- дээш өске-даа.
Залог болгаш вид кожумактарын чамдык шинчилелдерде өскертилге кожумактарынга хамаарыштыр көрүп турар. Алыс-ла ужуру залог болгаш вид кожумактары чогаадылга кожумактары биле өскертилге кожумактарыныӊ ийи аразында турар безерек уткалыг кожумактар болур. Чамдык ажылдарда оларны шуут-ла чогаадылга кожумактары деп көрүп турар. Ол дээрге айтырыгны хөлүн эрттир бөдүүнчүдүр көрүп турары ол деп санаар апаар.
Кылыг сөстериниӊ чогаадылгазы
Укталбаан кылыг сөстери бир азы ийи слогтан бүткен болур. Укталган кылыг сөстери каш чүүл тургузуглуг деп үстүнде көргүскен.
Тыва дылда кылыг сөстериниӊ тургустунар ийи кол аргазы бар: кожумактар дузазы-биле, дузалал сөстер-биле.
Кылыг сөзү чогаадыр кожумактар элээн хөй. Оларныӊ чамдыызы амгы үеде чаа сөстер тургузар модельдерге кирип турар__ аажок бүдүрүкчүлүг, а бир чамдыызы кызыы, эвээш хереглеттинер, а база бир кезек чогаадылга кожумактары шаанда бүдүрүкчүлүг турган, амгы үеде чаа сөс чогаатпас, эргижирээн, чүгле аӊгы-аӊгы сөстерниӊ составында артып калган__ ындыг кожумактарны бүдүрүкчүлүг эвес, өлүг кожумактар деп-даа адаар.
Кылыг сөзү чогаадыр модельдерге кирер кожумактар:
1. -ла (ооӊ фонетиктиг вариантылары: -ла, -ле, -да, -де, -та, -те, -на, -не) – дыка бүдүрүкчүлүг чогаадылга кожумаа. Ооӊ кирип чоруур модели: «дөс+ла». -ла, -ле ажык болгаш -г, -р, -й деп үннерге төнген дөстерге немежир: кажаала-, өгле-, харла-, хойла-; -да, -де - л-ге төнген дөске немежир: холда-, хөлде-, чалда-; -та, -те дүлей үнге төнген дөстерге немежир: каста-, өөкте-, будукта-; -на, -не – -м, -н, -ӊ деп үннерге төнген сөстерге немежир: хемне-, ханна-, чеӊне-. Бо кожумак чүве адыныӊ дөзүнге немешкеш, утка талазы-биле элээн каш бөлүк кылыг сөстери тургузар:
1) бир чүвени ап, дилеп чоруур деп уткалыг кылыг сөстери: сугла-, хлебте-, сүтте-, дуста-. Чижек. Кара сугдан суглап эккелиӊер бар.
2) кым-бир кижи бооп ажылдаар деп уткалыг кылыг сөстери: саанчыла-, директорла-, башкыла-, кадарчыла-. Чижек. Ачам кадарчылап ажылдап турар.
3) бир черже баар, чоруур деп уткалыг кылыг сөстери: садта-, театрла-, клубта-, Москвала-. Чижек. Мен өөрүм-биле кады театрлап чоруур мен.
4) хемчээр, санаар деп уткалыг кылыг сөстери: кулажыла-, базымна-, метрле-, сантиметрле-. Чижек. Кулажылап дыраар чажы
Курлак эртип бады барган. (С. Сарыг-оол Алдын-кыс).
5) кандыг-бир чүвениӊ дузазы-биле кылыр, бүдүрер деп уткалыг кылыг сөстери: машинала-, малда-, холда-, чугайла-, будукта-, малгашта-.
Чижек. Бажыӊ чугайлап тур бис.
6) кандыг-бир дылга чугаалаар деп уткалыг кылыг сөстери: тывала-, оруста-, хакаста-, моолда-, кыдатта-. Чижек. Орустап билир силер бе?
7) кандыг-бир чүве-биле ойнаар деп уткалыг кылыг сөстери: бызаанчыла-, кажыкта-, баянна-, теннисте-. Чижек. Акым бызаанчылап олур.
8) кандыг-бир чүвени ажаар, карактаар, өстүрер деп уткалыг кылыг сөстери: малда-, чылгыла-. Чижек. Акым чылгылап чоруй барган болду.
9) кандыг-бир чүвени ижер, чиир деп деп уткалыг кылыг сөстери: шайла-, эътте-, хойтпакта-. Чижек. Чогаалчылар шыкта шайлаан орлар.
10) бир черге киирер, ажаар деп уткалыг кылыг сөстери: аӊмаарла-, шоодайла-, доскаарла-, аптырала-, кажаала-, уургайла-. Чижек. Бичии уруглар анай, хураган кажаалап турлар.
11) кандыг-бир чүве-биле чоруур деп уткалыг кылыг сөстери: хемеле-, салда-, автобуста-, поездиле-.
Чижек. Бии-Хемни куду салдап бадыптывыс.
12) бир черлеп чоруур деп уткалыг кылыг сөстери: хөлде-, эрикте-, кудумчула-, дагла-, хемне-.
Чижек. Мен эш-өөрүм-биле кады ол чаа оруктап чоруур мен. (С.Сарыг-оол «Эртинелиг колхозта»)
Үстүнде бөлүктерде -ла деп чогаадылга кожумааныӊ чүве адынга немешкенде кол уткаларын көргүскен. Оон ыӊай ол кожумак «төрүүр», «дуглаар» , «тудар», «бир черинге ап чоруур» дээш өске-даа уткаларлыг кылыг сөстерин база тургузар: хураганна-, бызаала-, бөөшкүнне-, халыпта-, бутта-, эгинне-. Ук кожумактыӊ тургускан чаӊгыс ол-ла кылыг сөзү каш-даа уткалыг (хөй уткалыг) бооп болур. Чижээлээрге, сугла, шилде деп сөстер дийик. Баштайгы кылыг сөзү мындыг уткаларлыг: 1) суг дажыыр; 2) суг-биле чоруур ; 3) суг чажар; шилде деп кылыг сөзүнүӊ уткалары: 1) шил-биле дуглаар; 2) шил дилээр.
Бо -ла деп чогаадылга кожумаа , чүве адындан аӊгыда, демдек ады, сан ады, ат орнунуӊ дөстеринге база немежип, кылыг сөстери чогаадыр: кызылда-, алала-, быжыгла-, арыгла-, чарашта-; бола-, ол-ла->ола-, кайыла-, моола-, дөөле-, менне- (чугаалаар); ийиле-, чаӊгыста-, онна-, чедиле-.
-ла деп кожумак эгидиишкин болгаш болчуушкун залогтарыныӊ кожумактары-биле кады (-лан< -ла-н, -лаш <-ла-ш) тускай чогаадылга кожумаа бооп, хөй кылыг сөстериниӊ тыптыр аргазы болган: чаглан-, өглен-, тенектен-, кулдан-, оралдаш-, колдамнаш-, кадыглан-, байырлаш-, өӊнүктеш- болгаш өске-даа.
Санаан кылыг сөстери ышкаш сөстерде залог кожумактары -ла деп кожумак-биле чаӊгыс чогаадылга кожумаа бооп турар болгаш тускай кылдыныгны илередир. Оларныӊ бир кезии ол залог кожумактары чокка хереглеттинмес, хереглеттинер-даа болза утказы мырыӊай өске болур.
Чижектерни деӊнеп көрүӊер:
Оолдар байырлап турган. – Оолдар байырлажып турган.
Бо ийи чижекте байырла-, байырлаш- деп кылыг сөстериниӊ уткалары сыр өске: баштайгызы «өөрүп-хөглээр, байырлал эрттирер» уткалыг, сөөлгүзү «чарлыр» деп уткалыг. Чагла- – чаглан-, өгле- – өглен-, кадыгла- – кадыглан- база ыендыг янзылыг, ынчаарга оралдаш-, колдамнаш-, өӊнүктеш – залог кожумаа чокка (оралда, колдамна, өӊнүкте кылдыр) хереглеттинмес.
2. -а, -е – эвээш бүдүрүкчүлүг чогаадылга кожумаа. Кирер модели: «дөс+а». -а деп вариант кадыг ажык үннерлиг дөске, -е деп вариант чымчак ажык үннерлиг дөстерге немежир: дажа- (<даш-а), дуза- (<дус-а), дөзе- (<дөс-е), дүже- (<дүш-е). Бо кожумактыӊ кызаа -ы, -и (-у, -ү) деп вариантылары база бар: байы- (<бай-ы), хады (<хат-ы). -а, -е деп чогаадылга кожумаа кирген модельге укталып тывылган кылыг сөстери кандыг-бир чүве-биле кылдыныг күүседири (дажа-, ада-), кандыг-бир чүвениӊ боду кылдыныг күүседири (хады-, байы-) дээш өске-даа уткалар илередир.
Чижектер. Быдааны дузап кагдыӊ бе?
Силерни саадады бербес ирги мен бе? (С.Сарыг-оол «Эртинелиг колхозта»)
Хемни кежир дажаптывыс.
Ийи кижиниӊ хүнде салыр тууйбузун санап каап болур. (О.Саган-оол Төрээн кижилер).
3. -ар, -ер, -р – амгы үеде ажыглаттынып турар кызаа бүдүрүкчүлүг чогаадылга кожумаа. Чоруур модели: «дөс + ар». Кадыг ажык үннерлиг дөстерге -ар, чымчак ажык үннерлиг дөстерге -ер деп вариант немежир: кара-р>карар-, саргар- (<сарыг-ар), көк-ер>көгер-; ажык үнге төнген дөстерге -р деп вариант немежир: кыйгы-р>кыйгыр-, дайгы-р>дайгыр-, кышкы-р>кышкыр-. Чижектер. Хемниӊ эриктеринде сөөлгү доштар агарып чыдыр.
Эжимниӊ кастыы көгере берип-тир.
Дыка алгырбайн, кулунуӊ орта тыртып көр. (С.Сарыг-оол «Эртинелиг» колхозта)
-ар, -ер, -р деп чогаадылга кожумаа -ра, -ре, -ыра, -ире деп вариантыларлыг: мөөре-, калчаара-, дызыра- (<дыс-ыра), хылыра- (<хыл-ыра), хөлүре- (<хөл-үре), менээре-.
3. -гар деп кожумак ( вариантылары: -гар, -гер, -кар, -кер) – чүве аттарындан кылыг сөстери чогаадыр бүдүрүкчүлүг кожумак. Ооӊ кирер модели: «дөс + гар».
Ажык болгаш кошкак, аяар үннерге төнген дөстерге -гар, -гер деп вариантылар, дүлей үннерге төнген дөстерге -кар, -кер деп вариантылар немежир: баш-кар >башкар-, чем-гер>чемгер-, суг-гар>суггар-, оът-кар>оъткар-; аът-кар>аъткар->аът-тар-. -тар, -тер деп вариантылар мурнунда үнге дөмейлежи берген -кар, -кер деп вариант дээрзи билдингир. -гар деп кожумак шилчилгелиг кылыг сөстери тургузар, оларныӊ утказы кандыг-бир чүве-биле хандырар деп уткалыг. Чижектер. Колхозчулар сиген шөлүн суггарып тур.
Бригадир тудуг ажылын башкарып эгелээн.
Аъттар суггарган ийи кызыжактыӊ ыры дыӊналып келди. (С.Сарыг-оол «Эртинелиг» колхозта)
4. -жы, -шы, -зы, -сы, -чы деп кожумактарныӊ кирер модели: «дөс + жы».
Сөөлү дүлей үннерлиг дөстерге (чүве адынга азы демдек адынга) -шы (ооӊ вариантылары: -шы, -ши, -шу, -шү), -сы (ооӊ вариантылары: -сы, -си, -су, -сү) немежир: байлакшы-, аныяксы, эресши-, балыксы-, сайытсы-, дүжүметси-; ажык азы аяар үннерге доозулган дөстерге -жы (ооӊ вариантылары: -жы, -жи, -жу, -жү), -зы (ооӊ вариантылары:-зы, -зи, -зу, -зү) немежир: үрежи-, турлагжы-, алдаржы-, кижизи-, хүнзү; -с, -ш, -к, -м, -н, -ӊ__ бо үннерге төнген дөстерге -чы (ооӊ вариантылары: -чы, -чи, -чу, -чү) немежир: чемишчи-, чурумчу-. Чижектер. Ирей аныяксый берген хөөреп турган.
Тыва дылче очулдуртунган чогаалдарны номчугулаан мен. (О. Саган-оол Төрээн кижилер)
Колхозчулар тараа шөлдерин чемишчидип алган.
-жы болгаш ооӊ вариантылары кирген модельге үндезилеттинип тывылган кылыг сөстери бир чүвеге дөмей апаар азы бир чүвеге сундугар деп ниити уткалар илередирин үстүнде чижектер айтып турар.
6. –зыра чүве аттарындан болгаш демдек аттарындан кылыг сөзү тывылдырар бүдүрүкчүлүг кожумак. Ооӊ чогуур модели "дөс+зыра".
Дүлей үннерге төнген дөстерге -сыра (ооӊ вариантылары: -сыра, -сире, -сура, -сүре) немежир: эътсире, сагышсыра; ажык болгаш аяар үннерге төнген дөстерге -зыра(ооӊ вариантылары: -зыра, -зире, -зура, -зүре) немежир: хүлүмзүре~хүлүмзүрү- (<хүлүм-зүре), уйгузура-, шагзыра-, дайынзыра-. Чижектер. Оол арай сагышсырап турган.
Силерниӊ тарааӊар суггат чок болгаш баксыраан ирги бе? (Сарыг-оол "Эртинелиг" колхозта)
Эжим менче хүлүмзүрүп көре-дир.
Севил бүдүү хүлүмзүрүптү. (О.Саган-оол "Төрээн кижилер")
-зыра деп кожумактыӊ -жыра, -жире... деп вариантылары база бар: экижире-, эргижире-, халаажыра-, удаажыра-.
7. -зын бедик бүдүрүкчүлүг чогаадылга кожумаа. Ооӊ кирер модели: "дөс +зын".
-сын (ооӊ вариантылары: -сын, -син, -сун, -сүн) дүлей үннерге төнген кожумактарга немежир: чарашсын-, чүдексин-, эшсин-; -зын (ооӊ вариантылары: -зын, -зин, -зун, -зүн) ажык болгаш аяар үннерге төнген дөстерге каттыжар: оолзун-, айыылзын-, бергезин-, каразын-.
-зын деп кожумак кирген модельге укталып тывылган кылыг сөстери кандыг-бир чүвеге "деп көөр", "хандыкшыыр" чижектиг сеткил-сагыш, минниишкиннерге хамаарышкан кылдыныглар илередип чоруур. Чижектер. Анай-Хаак платьени чарашсынгаш садып алган.
Ында кижи элдепсинер чүве-даа чок.
8. –за – чүве аттарынга немешкеш, кылыг с-зү чогаадыр кожумак. Ооӊ кирер модели: "дөс+за".
-за, -зе деп вариантылар ажык болгаш аяар үннерге төнген дөстерге немежир: хүнзе-.
-са, -се дүлей үннерге төнген дөстерге немежир: херексе-, сукса- (<суг-за ).
Чижектер. Изигде инектер хем эриинде девээге хүнзээр.
Хайыракан чаъсты-даа херексевейн, хөөрүктүӊ кирген черин казып чыдыр.
Ылаӊгыя хову оъттаар инек суксаза-даа кызып-ла шыдап чоруур. (С.Сарыг-оол "Эртинелиг" колхозта)
9. –ыкса – кылыг сөзүнден кылыг сөзү чогаадыр кожумак, бүдүрүкчүлүг.
Ооӊ кирер модели: "дөс + ыкса".
Ажык үннерге төнген дөске -кса, -ксе деп вариантылар немежир: бижиксе- [биъжиске], номчукса- [номчуска],адакса- [ адаска]; ажык эвес үннерге төнген дөстерге -ыкса, -иксе, -укса, -үксе деп вариантылар немежир: кылыкса-, бериксе-, чорукса-, үнүксе-. -ыкса деп кожумак бар модельге укталып тывылган кылыг сөстери кылдыныгны айтыр болгаш ону күүседири күзенчиг деп уткалыг. Чижектер. Силерниӊ бажыӊыӊарга барыксап турган мен.
Көрүксээнде көрбейн канчаар,
Көстеп каанда турбайн канчаар (Улустуӊ ырындан)
Сээӊ сеткилиӊниӊ тыныжын дыӊнаксаан боорум магат чок. (О Саган-оол Төрээн кижилер)
10. –ыырга – чүве аттарынга база демдек аттарынга немешкеш, кылыг сөзү чогаадыр бүдүрүкчүлүг кожумак. Кирип чоруур модели: "дөс+ ыырга".
Кадыг ажык үннерлиг дөске -ыырга, -уурга, чымчак ажык үннерлиг дөске -иирге, -үүрге деп вариант немежир: байыырга-, улуурга- (<улуг-уурга), билиирге-, хоолуурга-.
Ажык үннерге төнген дөстерге немешкенде, олар чаӊгыс ажык үн кылдыр каттыжа бээр: байы-ыырга>байыырга-.
Дөстүӊ сөөлгү ажык үнү делгем болза, кожумактыӊ кызаа ажык үнү-биле каттышкаш, делгем апаар: чече(н)-иирге>чечээрге- [чеъчче:рге], ада-ыырга>адаарга- [аъда:рга].
Бо кожумак кирген модель езугаар тывылган кылыг сөстери "мактаныр" деп ниити уткалыг. Чижектер. Дыка чечээргеве, орта чугаала.
Кижи экииргээрге-даа херекке албас улус чорду.
Өөрүвүс биске адааргап туруп калган болдур ийин.
11. -ык (ооӊ вариантылары: -ык, -ик, -ук, -үк, -к)- каш-ла кылыг сөзү тыптырынга киришкен бүдүрүкчү чок кожумак. Кирип чоруур модели: "дөс +ык".
Чымчак ажык үннерге, ажык эвес үннерге төнген дөстерге -ик, -үк, кадыг ажык үннерлиг, ажык эвес үннерге төнген дөстерге -ык, -ук деп вариант, ажык үннерге төнген дөстерге -к деп вариант немежир: иш-ик>ижик-, харлык (<харыл-ык), кур-ук>курук-, быжы-к>быжык-, чазык- (час-ык).
Бо кожумактыӊ кирип турар моделинге ("дөс +ык") укталып тывылган кылыг сөстери шилчилге чок, кандыг-бир кылдыныгга алзыр деп уткалыг. Чижектер. Куруккан черден чаагай тараа үнген.
Ажынган ирей удавайн чазыга берди.
Амгы үеде колхозтарныӊ экономиказы быжыккан.
Чаӊгыс чаштыг кылдыр чаӊчыгып келген мен, авай. (К.Кудажы Ырак булут)
12. -ыр (ооӊ фонетиктиг вариантылары: -ыр, -ир, -ур, -үр)-колдуунда -ш болгаш -т деп сөөлгү үннерлиг кылыг сөстериниӊ дөстеринге немежир болгаш ооӊ кирер модели: "дөс+ыр": быш-ыр>быжыр-, көш-үр>көжүр-, бат-ыр>бадыр-. Чижектер. Хлеб быжырар черде он кижи ажылдап турар. Колхозтар фермаларын чайлагларже көжүрген.
Чамдыкта -ыр деп кожумакты болдуруушкун залогунуӊ кожумаа деп санап турар[2]. Херек кырында ол чамдык кылыг сөстеринге немешкеш, шуут-ла чаа уткалыг кылыг сөзү чогаадыр: кеш-ир>кежир, базыр, ужур.
13. -уучаӊна (ооӊ вариантылары: -уучаӊна, -үүчеӊне, -иичеӊне, -ыычаӊна, -аачаӊна, -ээчеӊне) деп кожумак кирген модельге ("дөс+ уучаӊна") укталып, чамдык ниити мегеленген, чиик кылдыныг илередир кылыг сөстери тывылган: көрбе-иичеӊне>көрбээчеӊне, билбе-иичеӊне>билбээчеӊне, уду-уучаӊна>удуучаӊна-, мана- аачаӊна>манаачаӊна-. Чижек. Хөме челзип келиримге,
Көрбээчеӊней бербедиӊ бе. (Улустуӊ ыры)
14. -(г)ыс, -ча, -шаа~шаара бүдүрүкчүлүг эвес, чамдык кылыг сөстериниӊ составында таваржып турар кожумактар.
-(г)ыс (ооӊ вариантылары: -(г)ыс, -(г)ис, -(г)ус, -(г)үс) ажык болгаш аяар үннерге төнген сөстерге каттыжар: диргис- (<дириг-ис), көргүс-, агыс- (ак-ыс).
Бо кожумак ук ужурунда залог кожумаа. Ынчалза-даа ол сөс чогаадыр кожумактар ышкаш чаа кылыг сөзү чогаадырынга база киржип турарын үстүнде чижектер бадыткап турар.
-ча, -че деп кожумак кылыг сөзүн солуур ат орну уткалыг сөстерниӊ составында таваржып турар: ынча-, мынча-, канча-.
-шаара, -шээре деп кожумак база-ла эвээш санныг кылыг сөстериниӊ составында бар: чөпшээре-, дажаара- (<даш-шаара).
15. –ӊгырла хөй эвес кылыг сөстериниӊ составында бар чогаадылга кожумаа. Ооӊ кирер модели: "дөс+ӊгырла": шошкуӊгурла-, амзаӊгырла-. Бо кожумак каттышкан дөзүнүӊ илередир кылдыныыныӊ чогум долу эвес, үзээледир, кыры-биле болурун көргүзер. Чижектер. "Чаан мени базынды" деп,
Шаашкак аажок ыглаӊгырлаан. (Ю.Кюнзегеш Шаашкактыӊ чаргызы)
Шаппайн-даа-ла, чортпайн-даа-ла
Шошкуӊгурлаӊ берээлиӊер. (Улустуӊ ыры)
16. -гайын, -гейин, -на, -не деп кожумактар өттүнүг тсөстерге немешкеш, кылыг сөзү чогаадыр, кылыг сөзүн тургуспушаан, ритмиктиг видтиӊ утказын база илередип турар-ийи хүлээлгелиг кожумак. Кирер модели: "дөс+ыӊайын", "дөс+на".
Сөөлгү үннери ажык эвес дөстерге -гайын (ооӊ вариантылары: -гайын, -гейин, -айын, -ейин) деп янзы немежир: токкуӊайын-, шаккыӊайын-, кыжырткайын-, чиндиӊейин- (<чиндиӊгейин), саглаӊайын- (саглаӊгайын).
Мооӊ мурнунда бо кожумакты -ыӊайын, -иӊейин кылдыр бодап турган[3]. Херек кырында олар нарын элемент болур: ында -ыӊ – өттүнүг сөстерин тургузар элемент, ооӊ дөзүнге хамааржыр -айын дээрге -гайын деп кожумактыӊ өскерли берген вариантызы болур. Деӊнеп көрүӊер: кызырткайын> кызырткайын-, чындыӊгайын>чындыӊайын-.
-гайын, -гейин деп кожумактыг кылыг сөстери кончуг дүрген катаптаар азы кончуг дүрген үзүктелгеш тыптыр деп уткалыг болур. Чижектер. Хаттан ыяштар эглиӊейнип, сылдырткайнып турлар.
Ноябрь ортан үезинде кончуг соок шаккыгайнып-ла келген. (С.Сарыг-оол "Эртинелиг" колхозта)
Чиндиӊейнип чыдар тулааны кургадып алыр.
Карам кылаӊайнып, авамче, уругже көрүп каап ор мен. (О.Саган-оол Төрээн кижилер)
-на, -не деп кожумак шынында-ла -ла деп кожумактыӊ вариантызы болур. Мында онзагай чүүлү – өттүнүг сөстерге немешкеш, катаптаар деп уткалыг кылыг сөстери чогаадыр. Мооӊ мурнуда ол кожумакты -ӊна, -ӊне деп билип турган[4]. Шынында ындыг эвес болган: ында -ӊ--өттүнүг сөстүӊ бодунга хажааржыр: чиндиӊ-не>чиндиӊне- (чиндиӊ-не эвес), халаӊ-на>халаӊна-, алараӊ-на>алараӊна-, агараӊ-на>агараӊна-.
Мындыг кожумактыг ("дөс+на") модельге укталган кылыг сөстери база-ла үзүктелир, катаптаар деп ниити уткалыг кылдыныгны илередир. Чижектер. Талдар аразында койгун агараӊнап чорду.
Инектер ымыраа-сэктен кудуруун шырбанып, кулаан халбаӊнадып оъттап чорлар.
Кылыг сөзү чогаадыр ховар хереглеттинер өске-даа кожумактар бар, чижээлээрге, -шула (чоокшула), -шээре (чөпшээре).
Кылыг сөзүнүӊ тыптыр ийи дугаар аргазы-- өттүнүг сөстерге де-, кыл-, кылын-~кын- деп дузалал кылыг сөстериниӊ немежири болур: кылаш де-, караш кыл-, дарс де-, дизирт кылын-, пет де-, ток кыл-, сыйт кыл-, мойт де- дээш оон-даа ыӊай. Ындыг кылыг сөстерин нарын кылыг сөстеринге хамаарыштырар болгаш олар дааш-шимээн үндүрер деп ниити уткалыг.
Чижектер. Булуттар аразында диӊми химиренип чоруй, чыжырт-дарс диди.
Хорум аразында күжүгеннер сыйт-сыйт кылынды.
Эккел-, аппар- деп кылыг сөстери база нарын кылыг сөстеринге хамааржыр, чүге дээрге ийи дөстерниӊ каттышканындан тывылган: ап кел>эккел- --(Тожуда: аккыл-(<ап-кел) деп турар), ап-бар> аппар-.
Нарын кылыг сөстеринге келгеш бар-, баргаш кел-, алгаш бар-, киргеш бар-, көргеш кел- чижектиг каттыжыышкыннарны база хамаарыштырар апаар, чүге дээрге олар тус-тузунда чаӊгыс нарын кылдыныгны илередип турар. Чижектер. Бажыӊывыска киргеш баар силер.
Бис Ленинградка экскурсиялап чорааш келдивис.
Дажаан хем улуг чудуктарны алгаш барган.
Чугаага антоним уткалыг кылыг сөстери, ол ышкаш эжеш кылыг сөстери база үргүлчү хереглеттинер: үнер-кирер, бадар-чоктаар, баар-кээр болгаш өске-даа нарын кылдыныг илередир антонимнер каттышкан; көөр-карактаар, өөрүүр-хөглээр, удуур-чыдар болгаш өске-даа синоним уткалыг нарын кылдыныг илередир кылыг сөстериниӊ каттышканы; көөр-каар, бадар-будар, алыр-улур болгаш өске-даа бо чижектиг кылыг сөтерин эжеш кылыг сөстери деп адаар.
Өзек сөзү кылыг сөзү-биле илереттинген, кылыг сөзүнге хамааржыр дыка хөй фразеологизмнер база таваржып турар: ат болур, кудуруунга куу тос баглаар, думчуун боралаар, хаайга~хаашка-даа какпас, ат салыр, кара бодаар, думчукка кертип алыр болгаш оон-даа ыӊай.
Чижектер. Мен база-ла караам базып кагдым. (О.Саган-оол. Төрээн кижилер.)
Оол-даа, шынап-ла хая кадарылбаан.
Дузалал кылыг сөстери
Боттарыныӊ дорт лексика утказындан аӊгыда, грамматиктиг (өскертилге кожумаа ышкаш) хүлээлгелиг__ грамматиктиг утка илередир кылыг сөстерин дузалал кылыг сөстери дээр.
Чижектерни деӊнеп көрүӊер:
Чечек авазынга номун берген. – Чечек авазынга чараш аржыыл садып берген.
Баштайгы чижекте берген деп сөс долу уткалыг__ кылдыныг илередип турар, сөөлгү чижекте ол кол кылдыныгны илеретпейн, анаа кылдыныгныӊ угланыышкынын айтып турар, ооӊ-биле кылдыныгныӊ шуут доозулганын база айтып турар.
Чижек. Кара суг кыдыында ак-ак хадыӊнар тур.
Хоолайлардан ак-көк ыштар үнүп тур.
Баштайгы чижекте тур долу уткалыг, сөөлгүзүнде кылдыныгныӊ үезин база үргүлчүлеп турарын (азы грамматиктиг уткалар) илередип турар.
Дузалал кылыг сөстери элээн хөй.[5]Оларга хамыктыӊ-на мурнунда тур-, чыт-, олур-, чор- деп кылыг сөстери хамааржыр: маӊнап чор-, көстүп чыт-, чоруп ор-, хып чор-.
Тур-, чыт-, олур-, чор- деп дузалал кылыг сөстери кол кылдыныгны илередир кожаланчак деепричастие хевирлиг кылыг сөстериниӊ соонга чоруур болгаш кол кылдыныгныӊ үргүлчүлеп турарын база кылдыныгныӊ болур үезин илередип чорууру чижектерден көстүп турар. Бо дузалал кылыг сөстери кылдыныгны үндүрүп турар чүвениӊ кандыг байдалда турарын база көргүзер, чамдыкта модальдыг утка база илередир.
Чижектер. Ыяштарныӊ алдын-сарыг бүрүлери ховаганнар дег ээргииштелип дүжүп турар апарган. (М.Мендуме Тайганыӊ ээзи)
Хаяжык ону-даа тоовайн чоруп-ла орган. (С. Сарыг-оол. Белек.)
Чараш Нева хүлүмзүрүп чалгып чыдыр.(М.Кенин-Лопсан. Пассионарияныӊ төлдери бис.)
Олар азында Дарья чулуп алган ногаазын чуп чыдыр.
Өөрм уруглар театр барган чорду.
Мойналыкта кезек хой оъттап чор.
Ал-, бер- деп дузалал кылыг сөстери каттышкак болгаш кожаланчак деепричастие хевирлериниӊ соонга чорууур болгаш кылдыныгныӊ угланыышкынын база доозулганын, эгелээнин илередир: бижип ал-, бижип бер-, ажылдай бер-. Чижектер. Шымбай чүве бодап алдым.(Ю.Кюнзегеш Куда)
Эрниӊ шаа-даа төнген—хайыракан хөме база-ла берген.(М.Мендуме Тайганыӊ ээзи)
Оол моолдап чугаалай албас болган.
Удуй берген уруг дораан
Улаараксап дүжей берген. (Ю.Кюнзегеш Куда)
Бар-, кел- деп дузалал кылыг сөстери кылдыныгныӊ доозулганын, ыӊай база бээр, угланыышкынын база кандыг-бир үеден эгелээш үргүлчүлээнин көргүзер.
Бар- деп кылыг сөзү каттышкак деепричастие хевири-биле кады чоруур болгаш кылдыныгныӊ доозулганын, ыӊай угланыышкынын илередир: чоруй бар-, бады бар-; кел- деп дузалал кылыг сөзү кожаланчак деепричастие хевири-биле каттыжар болгаш кылдыныгныӊ эрткен үеде эгелээнин, чоорту уламчылаанын, доозулганын азы эгелээнин айтыр: чурттап кел-, хадып кел-, халып кел-, чугаалап кел-. Чижектер. Узун-Белек чедип келди! (В.Көк-оол Самбажык) Оъттаан инектер хем унун куду бады барган.
Кир-, үн- деп кылыг сөстери кылдыныгныӊ ишкээр, дашкаар угланыышкынын, оон ыӊай эгелээнин илередир: ажылдап кир-, ырлап үн-, маӊнап үн-, халып кир-.
Чижектер. Шефчилер ыяштарны олуртуп кирипкен.
Хосталга-даа кыптып үнген. (Л.Чадамба Чалбыыш)
Хөлден эӊме-санчок куштар дииӊейнип үндү.
Ак-көк хемнер шапкын чалгыы
Ада-чуртче агып кирген. (Л.Чадамба Совет Тыва)
Каг-, кал- деп дузалал кылыг сөстери кожаланчак деепричастие-биле каттыжар болгаш кылдыныгныӊ доозулганын, оон ыӊай үргүлчүлевээнин,артып калганын илередир: чугаалап каг-, чыдып кал-, олуруп кал-. Чижектер. Суур соовуста чыдып калды.
Экскурсия болурун класска чугаалап кагдывыс.
Удаан салгын артып калды. (Л.Чадамба Дүнекиниӊ бир шак)
Дүш-, сок-, тырт-, хон-, шап-, сөк- деп дузалал кылыг сөстери каттышкак деепричастие хевирлери-биле чорааш, кылдыныгныӊ чииги-биле дүрген доосту бээрин көргүзер: чыда дүш-, тура сок-, ажа тырт-, удуй хон-, бижий шап-.
Чижектер. Чагааны бижий шаап алдым,
Хадыыр-сарыглар чыый соп алдым. (С.Тока Араттыӊ сөзү)
Ол бажыӊга кире дүштүвүс ийин.
Шүлүктү доктаады тыртып алдыӊ бе?
Ажыда соптарымга оглум бо. (С.Пюрбю Кадарчы дугайында баллада)
Көр- деп дузалал кылыг сөзү кожаланчак деепричастие хевири-биле каттышкаш, кылдыныгны шенээр база эвилеӊ кылыр деп утканы илередип чоруур: амзап көр-, тудуп көр-, чанып көр-.
Чижектер. Быдааныӊ дузун амзап көрем.
Ам дораан аалыӊче чанып көрем.
Бол- деп дузалал кылыг сөзү, бир талазында, чогаадылга кожумаа ышкаш уткалыг, (чок болур), ООН ыӊай, аазаар (келир бол), болур база болбас деп хевирлерлиг тургаш, модальдыг—чөпшээрээр (болур) азы чөпшээревес (болбас) деп уткалыг; кылдыныгны мегелеп боттандырган деп модальдыг утка база илередир (келген бол-).
Чижектер. Дуӊмам-даа Кижи болган-дыр.
Кедээрлеп чоруур ору как ьолган.
Силер он шакта келир болган силер.
Чаӊгыс-даа анай оскунуп болбас.
Олар анаа-ла дежурныйлаан болган.
Арат чоннуӊ кежии болган Төрээн чуртум. (Л.Чадамба Төрээн чуртум)
Харыылап болур бе, башкы?
Хову кадары салгын аайы-биле, чалгыглар дег, хөлбеӊейнип чыдар болду (С.Пюрбю Кадарчы дугайында баллада)
Апар- (<ап-бар) деп дузалал кылыг сөзү ат сөстери ьолгаш келир үе причастиези-биле каттыжар, «болу бээр», «ужурлуг» деп уткалар илередир: Кижи апар-, Кызыл апар-, беш апар-, келир апар-, чоруур апар-.
Чижектер. Дооктур-оолдуӊ төлевилелин долузу-биле боттанлырар апаар-дыр ийин. (С.Пюрбю Кадарчы дугайында баллада.)
Келир чылын агроном апаар мен.
Келир үениӊ прчастиези-биле чыга-, час- деп дузалал кылыг сөстери каттыжар.
Чыга- деп кылыг сөзү кол кылдыныгныӊ чоокшулап келгенин көргүзер: келир чыга-, чоруур чыга-, удуур чыга-.
Чижектер. Күстүӊ айы төнер чыгаан.
Акым Красноярскиден келир чыгаан.
Час- деп дузалал кылыг сөзү кол кылдыныгныӊ бичииден-не болбайн баарын илередир: уттурар час-, удуур час-, таяр час-. Чижектер. Автобустан озалдап каар частывыс. Чаъска алзыр частыӊ бе?
Де-/ди-, кыл-, кылын-/кын- деп дузалал кылыг сөтери нарын кылыг сөтери тургузарыныӊ бир аргазы болур. Оларныӊ иштинден де-~ди- деп кылыг сөзү сөс чогаадырындан аӊгыда «белеткенир», «күзээр», «бодаар», «туралаар» деп уткаларны база илередир: чоруур де-, кылыр де-. Чижектер. Келир күзүн институтка өөренир дээн мен.
Ужар-хеме чоруур Дей берген.
Кызыл доозун турбас кылдыр
Кызылымны каастаар дээн мен (М.Кенин-Лопсан Хооркүүскомга сөглеп көөр сен)
Кол кылыг сөзүнүӊ соонга дузалал кылыг сөтери сүрүштүр ийи-үш-даа чоруп болур. Оларныӊ дузазы-биле кол кылыг сөзүнүӊ илередип турар кылдыныынга немелде уткалар—кылдыныгныӊ аяны, модальдыы—катаптажы бээр: ажылдап туруп бер-, өөренир дей бер-, өөренир деп бар-, үзе шаап ал-, чуна тыртып алган бол-, ушта соп бер-. Ажылдап туруп Бер- деп каттыжыышкында кылдыныг күжениишкиннниг эгелээр деп немелде уткалар бар; чуна тыртып алган бол- деп каттыжыышкында кол кылдыныгны чуна- деп сөс, доозулганын база дүрген болганын тыртып деп компонент, кылдыныгныӊ субъектизинге хамааржырын алган деп сөс, мегелеп эреӊгей болганын бол- деп сөс илередип турар. Чижектер. Оюнмаа Анайны харже ужур идипкеш, маӊнап чоруй барган. (С.Пюрбю Оюнмаа)
Дарган Георгий оларныӊ чурттап турар черинге чедир боду базып чеде бээр. (А.Темир Айыыр ирей)
Ырак-ла чердиве чоруксаам кели бээр апарган. (М.Кенин-Лопсан Калдарак)
Дайындан кортпайн, өжээнге баштадып чораан болгай аан бо. (С.Сарыг-оол Аӊгыр-оолдуӊ тоожузу)
Грамматиктиг (вид, үе) уткалары-биле кады модальдыг утка илередир дузалал кылыг сөстерибар. (Модальдыг утка дээрге кылыг сөзүнүӊ илередип турар кылдыныынга чугаалап турар кижиниӊ хамаарылгазы болур.) Хүн ажа берген деп домак дийик. Чугаалап тура Кижи кылдыныгны анаа-ла дамчыдып турар. Бир эвес Хүн ажа берген турду кылдыр чугаалаптар болзувусса, кылдыныгны чүгле дамчыдып турар эвес, харын аӊаа немей «ону мен көрген мен» деп немелде модальдыг утка база немешкен.
Модальдыг кылыг сөстеринге бол-, апар-,чор-, ол ышкаш тур-, олур-, чыт- деп дузалал кылыг сөстери хамааржыр. Чижектер. Суг улгадып келген болду.
Ремонт ажылын доозар апаар бис.
Тараа айтырыгны эки харыылаан чорду.
Баштайгы чижекте «көрдүм» деп, ийигизинде—«ужурлуг», үшкүзүнде—«дыӊнадым» деп модальдыг уткалар немешкен.
Кылыг сөзүнүӊ болбас хевири
Кылыг сөзүнүӊ болур дөзү кожумак чок (тик кожумактыг), тускай ма- деп кожумактыг дөзүнге удурланышкак. Болур дөс кылыдыныгыныӊ барын илередир, болбас дөс кылдыныг чок деп көргүзер: кел- – келбе-, кас- – каспа-, уду- – удува-, чан- – чанма.
Болбас дөс -ма деп кожумактыӊ (ооӊ фонетиктиг –ма, -ме, -ва, -ве, -ба, -бе, -па, -пе деп вариантыларыныӊ) дузазы-биле тургустунар:
1) дөстүӊ сөөлгү үннери –м, -н, -ӊ болза, аӊаа –ма, -ме деп вариантылар немежир: хөмме-, хонма-, доӊма-;
2) дөс –р, -л, -й, -г деп үннерге төнгенде, аӊаа -ба, -бе деп вариантылар немежир: кирбе-, салба-, сойба-, шөйбе-, хегбе-;
3) дөс ажык үннерге доозулган болза, аӊаа –ва, -ве деп вариантылар немежир: ыглава-, хөөреве-, таныва-, хүлүве-.
4) дөс дүлей үннерге төнгенде, -па, -пе деп вариантылар немежир: тутпа-, эшпе-, кешпе-, атпа-.
Чижектер. Танывазым, көрүшпезим
Дазыр шөлдүг кымныӊ чуртул? (Улустуӊ ыры.)
Бистиӊ аравыс ынчаар ыраваан, ыдык даглар артынче тайылбаан ышкаш. (О.Саган-оол Төрээн кижилер)
Хат чокта сиген бажы шимчевес. (Үлегер домак.)
Кылыг сөзүнүӊ причастие хевирлериниӊ болбас хевири чамдыкта эвес (<*э-вес) деп артынчы-биле илереттинер: барган эвес, баар эвес, баргы дег эвес.
Чижектер. Каткы бажы каткан эвес,
Хаак бажы катты-ла ыйнаан. (Улустуӊ ыры.)
Авамныӊ анчыг сөзү чокка чоруур эвес мен. (О.Саган-оол Төрээн кижилер)
Бөгүн хар чаггы дег эвес-тир.
Чижектерде каткан эвес, чоруур эвес мен, чаггы дег эвес-тир деп кылыг сөстери болбас уткалыг, катпаан, чорувас мен, чагбаа дег-дир деп болбас кожумактыг хевирлерге чоок, ынчалза-даа эвес деп артынчы кылдыныгныӊ чогун күштелдирип көргүзер модальдыг уткалыг.
Эвес деп артынчы болбас кожумактыг причастие хевирлеринге немежип болур: көрбээн эвес, билбес эвес, билбээ дег эвес. Мындыг таварылгада кылыг сөзү кылдыныгныӊ чогун эвес, барын бадыткаар, бадыткаар боорда, барын күштелдирип бадыткаар.
Чижектер. Суг көрбээн эвес силер, эштиилиӊер че.
Орукту билбес эвес сен, чорувут.
Эвес деп артынчы чамдыкта кожаланчак деепричастие-биле (кожумаа –п) кады чоруп, кылыг сөзүнүӊ болбас хевири бооп чоруур: удуп эвес, улаарап эвес.
Чижектер. Фольклоржу кырганнар дег тоолдап эвес,
Боду бижээн авторлардан байыр тутту. (С.Сарыг-оол Башкы сеӊээ)
[Кадай]. Улаарап эвес, харам бастыга бергениӊ ол ышкажыл, улаарап эвес. (В.Көк-оол Хайыраан бот)
Хамаарылгап кожумактыг причастие хевирлеринге чок деп артынчы немешкеш, кылыг сөзүнүӊ болбас хевирин база тургузуп болур. Мындыг таварылгада ындыг-ла нептеревээн, ынчалза-даа черле бар бооп турар.
Чижектер. …Чонум-биле, черим-биле
Ажыл болгаш херээм тудуш, коргарым чок. (М.Кенин-Лопсан Коргарым чок)
Тывынмазы чок эр боор.
Келир үениӊ причастиези деп деп дузалал сөс-биле кады чорда, аӊаа база чок деп артынчы немежи берип болур <салыр деп чок (салбас), уттур деп чок (утпас), удуур деп чок (удувас) болгаш ынчан кылыг сөзү база-ла кылдыныг болбас, чок деп утка илередир.
Келир үениӊ причастиези дээр деп причастие-биле кады чорда, аӊаа эвес деп артынчы немежи берген чоруп болур болгаш бо таварылгада кылыг сөзү база-ла кылдыныг болбас, чок деп уткалыг болур: уттур дээр эвес (утпас), удуур дээр эвес (удувас), ынаар дээр эвес (ынавас), тоор дээр эвес (тоовас). Келир үениӊ причастиези болбас хевирге турда, аӊаа дээр болгаш эвес деп артынчы немешкенде, кылыг сөзү кылдыныг барын бадыткап көргүзер: кылбас дээр эвес (үргүлчү кылыр), билбес дээр эвес (эки билир), көрбес дээр эвес (даан көр).
НАКЛОНЕНИЕЛЕР
Кылдыныгга чугаалап турар кижиниӊ хамаарылгазын илередир кылыг сөзүнүӊ хевирлерин наклонениелер деп адаар. Наклонение хевиринде кылыг сөстери домакка сөглекчи бооп чоруур болгаш домактыӊ предикаттыг төвүн тургузарыныӊ бир кезии болур, домактыӊмодальдыы барык-ла бүгү таварылгаларда наклонение хевирлиг кылыг сөстери-биле илереттинер. Чижектер. Оолдуӊ алгызында бир-ле билдинмес чүве бөрүнү коргудупкан. (М. Ауэзов Коккаарак. Очул. В. Монгуш.)
Соскар акыӊга мээӊ байырым ч е д и р е р с е н. (К. Кудажы Уйгу чок Улуг-Хем. Кызыл том.)
Шинейни к ө г ү д ү п э к к е л! (М. К е н и н-Л о п с а н Калдарак.)
Ашкан хүн а ш к а й а а н.
Бирги домакта сөглекчи бооп турар кылыг сөзү коргудупкан эрткен үеде болган кылдыныгны анаа-ла дамчыдып турар аянныг, ийиги чижекте байырым чедирер сен — фразеологтуг кылыг сөзү — кылдыныгны дилег уткалыг дамчыдып турар аянныг, үшкүчижекте көгүдүп эккел! элээн күштүг даалга, дужаал-даа аянныг; дөрткүдомакта ашкай аан — кылдыныгны чөпсүнген аянныг кылдыр дамчыдып турар. Шак ындыг аяннар наклонениелер дузазы-биле илереттинген.
Амгы үеде тыва дылда ажыглаттынып турар наклонениелер: болуушкун наклонениези, дужаал наклонениези, даар наклонение, кызыгаарлаар наклонение, чөпшээрел наклонениези.
Чугаалап турар кижи дылдыныгны кандыг-бир кижинии азы чүвении деп көргүзер, чугаалап турар үеге хамаарыштыр кажан болурун база илередир — өскээр чугаалаарга, кылыг сөзүнүӊ наклонениелери үе болгаш арын база сан категориялары-биле чарылбас тудуш болур.
Наклонение бүрүзүнде, оон туржук наклонениениӊ үе бүрүзүнде, үе болгаш арын база санныӊилереттинер аргалары аӊгы-аӊгы. Ынчалза-даа, ниитизи-биле чугаалааргз, кылыг сөзү үш кол үелиг: эрткен үе, амгы үе, келир үе.
Амгы үе дээрге чугаа бооп турар үеде эртип турар кылдыныг-үези болур, эрткен үе — ооӊ мурнунда, келир үе — ооӊ соонда болур кылдыныгларныӊ үелери болур. Кол үелер боттарыныӊ ээлчээнде иштики үелерлиг.
Арын уткалары баштайгы ийи арынга арын кожумактары база арын көргүзүкчүлери деп адаар сөстер-биле илереттинер; үшкү арынныӊ чаӊгыстыӊ саны куруг кергүзүглерлиг, хөйнүӊ саны — хөйнүӊ саныныӊ кожумаа-биле илереттинген туруп болур:
1-ги ар.— м, мен -вис, бис
2-ги ар.— -ӊ, сен -ӊар, силер
3-кү ар.— [ол] -[-нар], [-нар]
Арын көргүзүкчүлери арынныӊ ат оруннарындан укталган, арын кожумактарыныӊ тывылганы хамаарылга кожумактары-биле холбашкан; хөйнүӊ саныныӊ ийиги арын кожумаа нарын уктуг: -ӊар (<ӊ-лар) —баштайгызы — хамаарылга кожумаа, сөөлгүзү — хөйнүӊ саныныӊкожумаа.
Болуушкун наклонениези
Болуушкун наклонениезиниӊ хевиринде кылыг сөзү кылдыныгны анаа-ла дамчыдып турар, медээлеп турар.Ынчал-за-даа ооӊ чамдык хевирлери немелде модальдыг уткаларлыг.
Болуушкун наклонениезинин үелери — он бир: эрткен үе хевирлери — беш, амгы үе хевирлери — үш, келир үе хевирлери — база үш.
Эрткен үелер
1. Шагда эрткен үе. Шагда эрткен үениӊ хевири эрткен үениӊпричастиезиниӊ кожумаа-биле (-ган) (көр: ар. 173) (ооӊ вариантылары: ган, -ген, -кан, -кен), арын көргүзүкчүлериниӊ кайы-бирээзи-биле каттышканындан илереттинер. Ооӊ чаӊгыстыӊ саныныӊ үшкү арны куруг көргүзүкчүлүг, хөйнүӊ саны -нар, -нер деп кожумактар-биле илереттинип болур. Ооӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевири
Чаӊгыстыӊ саны. Xөйнүӊ с ан ы
1-ги ар. барган мен барган бис
2-ги ар. барган сен барган силер
3-кү ар. барган барган[нар]
Болбас хевири
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ с а н ы
1-ги ар. барбаан (<бар-ба-ган) мен барбаан бис
2-ги ар. барбаан сен барбаан силер
3-кү ар. барбаан барбаан[нар]
Шагда эрткен үе хевирлиг кылыг сөзүнүӊ кол уткалары:
1. Болуушкун наклонениезиниӊ шагда эрткен үези-биле кылдыныгныӊ эрткен үеде болган азы болбаан деп дамчыдар боордан башка, чогум кажан болганыл, болбааныл, ону чугаалап турар кижи көрген бе азы көрбээн бе, эки билир бе азы билбес бе дээрзин тодаратпас, кылдыныгны нейтралдыг аян-биле, хамаарылга чок аян-биле илередир.
Чижектер. Ол хүн шенелдеге Оюнмааныӊ көргүзүглери мурнундаазындан ыракта д о р а болгулаан. (С. Пюрбю Орланак)
Достак-оол база бодунуӊ амыдыралын тыва б е р г е н. (К. Кудажы Ырак булут)
2. Эрткен үе хевирлиг кылыг сөзүдоктаамал күштуг кылдыныгны көргүскен туруп болур. Чижектер. Ленинниӊ тугу Азияныц төвүнде мөӊгези-биле киискээн. (Б. Xөвенмей Азияныӊ төвүнде мөӊге тук.)
Тываны соӊгу талазындан Саян сыннар хаажылаан.
2. Чоокта эрткен үе. Кылыг сөзүнүӊ болуушкун наклонениезиниӊ чоокта эрткен үезинин кожумаа арын кожумак-тарлыг -ды (ооӊ вариантылары: ды, -ди, -ду, -дү, -ты, -ти, -ту, -тү) деп кожумак болур.
Ажык болгаш аяар үннер соонга -ды, -ди, -ду, -дү; дүлей үннер соонга ты; -ти, -ту, -тү — мындыг вариантылар немежир: алды, берди, чонду, көрдү, адады; какты, эшти, сокту, өстү. Болбас хевир кожумаа оларныӊ мурнунга чоруур: бар-ба-ды > барбады, чөрүведи. Ооӊпарадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевири
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. келдим келдивис
2-ги ар. келдиӊ келдиӊер
3-кү ар. келди келди[лер]
Болбас хевири
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊсаны
1-ги ар. келбедим келбедивис
2-ги ар. келбедиӊ келбедиӊер
3-кү ар. келбеди келбеди[лер]
Чоокта эрткен үе хевиринде кылыг сөстеринин кол уткалары:
1. Чоокта эрткен үениӊ кылыг сөзү ырак эвес эрткен үеде болган азы болбаан кылдыныгны ылап-ла болган азы болбаан, ону улус билир, чугаалап турар кижи көрген, ылап билир кылдыр илередир.
Чижектер. Автобус-биле Шагаан-Арыгдан келдивис.
Өгнүӊ ээзи... аалчыларны өөрүшкүлүг уткуп алды. (А. Темир Вектер болгаш чылдар)
Оон ам эмнелге а ж ы т т ы н д ы, школа тургустунду. (М. Мендуме Тайганын ээзи)
2. Чоокта эрткен үе деп адаар-даа болза, мындыг үе хевирлиг кылыг сөзүыраккы-даа эрткен үеде болган азы болбаан кылдыныгны көргүзер, ол көргүзерде ук кылдыныгны улус билир, ылап, херек кырында ындыг болган деп бадыткап илередир.
Чижектер. Ол чылын фашистиг эжелекчилерни чуртувустан үндүр с ы в ы р д ы в ы с.
Бо ховулар чүс-чүс чылдарда ээн ч ы т т ы.
3. Чоокта эрткен үе хевирлиг кылыг сөзү амгы азы келир үеде болур кылдыныгны тускай интонация-биле сагындырган уткалыг дамчыдар. Чижектер. Чайыктыг чаъс-даа к е л д и!
Мээӊ чагыымны уттуӊ сен.
Хойларны хемче суггарып киирдивис.
Чоокта эрткен үе хевирлиг ийиги арында кылыг сөзүсагындырар, дужаар утка илередип чорааш халак деп сөс-биле каттыжып болур. Чижек. Автобустан озалдадыӊ халак.
3. Барымдаалыг эрткен үе. Барымдаалыг эрткен үе кожаланчак деепричастиениӊ кожумааныӊ (-п) (көр, ар. 178.) -тыр (вариантылары: тыр, -тир, -тур, -түр, -дыр, -дир, -дур, -дүр) деп артынчы-биле база анаа улаштыр баштайгы ийиги арынныӊ арын көргүзүкчүлериниӊкаттышканы-биле илереттинер. Ооӊ болбас хевири болбас деепричастиениӊкожумааныӊ (-байн) (көр, ар. 187) -дыр деп артынчы-биле база аӊаа улаштыр баштайгы ийи арынныӊ көргүзүкчүлериниӊ каттышканы-биле илереттинер (-п-тыр мен). Ооӊпарадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ сан Xөӊнүӊ саны
1-ги ар. бижип-тир мен бижип-тир бис
2-ги ар. бижип-тир сен бижип-тир силер
3-кү ар. бижип-тир бижип-тир[лер]
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. биживейн-дир мен биживейн-дир бис
2-ги ар. биживейн-дир сен биживейн-дир силер
3-кү ар. биживейн-дир биживейн-дир[лер]
Барымдаалыг эрткен үе хевирлиг кылыг сөзүкылдыныгны болганын азы болбаанын кандыг-бир түӊнелин барымдаалап чок болза өске улустуӊчугаазын барымдаалап дамчыдар.
Чижектер. Колхозтуӊ фермалары чайлагларже көже берип-тирлер.
Даштыгаа үнүп кээримге, даӊ агарып кээп-тир. (С. Пюрбю Эргеппей дугайында тоожу)
Тоолдарда янзы-бүрүболуушкуннарны салгалдан салгалче дамчыдып келгениниӊ аайы-биле, оларны «улус дамчыдып чугаалап келгенин» кылдыныгга немей илередири-биле барымдаалыг эрткен үениӊхевирин делгереӊгей ажыглаан болур. Чижектер. Эрниӊ эрези, оолдуӊ омаа экер-эрлик Даш-Хүреӊ аъттыг Танаа-Херел Бег оюн оя, чигин чире чурттап чоруй барып-тыр оо. («Танаа-Херел» деп тоолдан.)
Акызы Алдын-Аас-биле кады доп-дораан хап чоруткаш, адазыныӊ аал-өргээзинче хап чедип кээп-тир эвеспе. («Мөге Шагаан-Тоолай» деп тоолдан.)
4. Бадыткалдыг эрткен үе. Бадыткалдыг эрткен үениӊ хевири кылыг сөзүнүӊ дөзүнге немешкеи -чык (ооӊ вариантылары: -чык, -чик, -чук, -чүк, жык, -жик, -жук, -жүк) деп кожумактыӊ арын көргүзүкчүлери-биле каттышканындан тургустунар; -чык мен. Болбас хевирниӊ кожумаа ол кожумактыӊ мурнунга чоруур. Ооӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. баржык мен [чоп] баржык бис
2-ги ар. баржык сен баржык силер
3-кү ар. баржык баржыктар
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. барбажык мен [чоп] барбажык бис .
2-ги ар. барбажык сен барбажык силер
3-кү ар. барбажык барбажык[тар]
Бадыткалдыг эрткен үе бадыткаар уткалыг чоп деп модальдыг сөс-биле болганчок кады чоруур. Ооӊкожумааныи тутчур чуруму: дөстүӊ сөөлгү ажык азы -р, -й, -г деп үннериниӊ соонга -жык, -жик, -жук, -жүк деп вариантылар, дөстүӊ сөөлгү -л, -м, -н, -ӊ болгаш дааштыг үннериниӊ соонга
-чык, -чик, -чук, -чүк деп вариантылар тутчур: баржык, дегжик, хойжук, халыжык, хүлүжүк; шелчик, хөмчүк, четчик, тутчук.
Бадыткалдыг эрткен үе хевирлиг кылыг сөзү-биле кылдыныгны ылап-ла ындыг болган чүве азы болбаан чүве, билир болгай силер янзылыг немелде утка киирип илередир. Ол немелде утканы улам күштелдирери-биле бадыткаар уткалыг чоп деп модальдыг сөстү кады хереглээр.
Чижектер. Силерге репетицияга келиӊер деп чугаалажык мен чоп.
Ынчан он шак т у р ж у к.
Айтырыгныӊ бе, ирги деп артынчылары-биле чорааш, бадыткалдыг эрткен үе хевирлиг кылыг сөзүкылдыныгны илеретпишаан, ону харыыга бадыткап болур бе дээн янзылыг немелде утка киирер.
Чижектер. Энир чылын бо өйде чаъс чагжык бе?
Хаанны өлүрген кижилерни канчалчык ирги. (В. Көк-оол Самбажык)
Соӊгу-чөөн (тожу) диалектизинде -жык, -чык деп кожумакты, литературлуг дылга база өске диалектилерге бодаарга, аажок делгереӊгей ажыглаар болгаш ол диалектиде -жык кожумактыг хевир өске диалектилерде болгаш литературлуг дылда -ган кожумактыг шагда эрткен үе уткалыг. Чижек. Чаа ону көрүп алгаш, Кара-Төште одаамгыды теп-ле итчик м е н... (М. Мендуме Тайганыӊ ээзи. Бо чугаада Тожу улузунуӊ чугаазын өттүндүр бижээн.)
Кулур тудар тавак дег аӊдарык кара чиме алгыра-ла берчик, безин хоя берчик мен. (База ында.)
Тур- деп дөске -жук деп кожумактыӊ тудушканындан тывылган туржук деп сөс үнериниӊ падежинде сөс-биле каттышкаш, мурнунда үнериниӊпадежинде сөстүӊ утказын күштелдирип илередир.
Чижек. Оон туржук, оюннарныӊ Тал, Кулузунда аалдарны кезий шаап турар апарган. (К. Кудажы Уйгу чок Улуг-Хем)
5. Эрткен-амгы үе. Эрткен-амгы үениӊ хевири үдекчи деепричастие-биле (кожумаа -бышаан) (көр, ар. 185.) арын көргүзүкчүлериниӊкаттышканындан тургустунар: -бышаан мен.
Эрткен-амгы үе бодунуӊутказыныӊ логиказы ындыг болганда болбас хевири чок. Ооӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. кеспишаан мен кеспишаан бис
2-ги ар. кеспшиаан сен кеспишаан силер
3-кү ар. кеспишаан кеспишаан [нар]
Чүгле айтырыг уткалыг домактарга бо хевирге эвес деп артынчы каттыжып болур: кеспишаан эвес бе, олурбушаан эвес бе. Ч и ж е к. Романыӊ биживишаан э в е с с е н б е?
Эрткен-амгы үе хевиринде кылыг сөзүкандыг-бир эрткен үеде эгелээш, амгы үеде уламчылап турар (оон ыӊай келир үеде уламчылап болур чадавас) кылдыныгны илередир. Чижектер. Ак ирей Хемчикте чурттавышаан. Бажыӊыӊарны ам-даа тутпушаан ышкажыӊар чүл.
Амгы үелер
6. Тодаргай амгы үе. Болуушкун наклонениезиниү тодаргай амгы үези ийи янзылыг: бирээде, чүгле тур-, чыт-, олур-, чор- деп кылыг сөстериниӊ бөдүүн янзызы; ийиде, өске арткан кылыг сөстеринге хамаарышкан аналитиктиг нарын янзызы.
1) Бөдүүн тодаргай амгы үе дээрге тур-, чыт-, олур-, чор- деп дөрт кылыг сөзүнүӊ причастие уктуг тур (<*турур), -чыдыр, олур (<*олурур), чор (<*чор-ур) деп хевирлериниӊ арын көргүзүкчүлери-биле каттышканы болур: тур мен, олур сен, чыдыр бис, чор силер. Оларныӊ болбас хевири аналитиктиг арга-биле — болбас деепричастие кожумааныӊ ол-ла тур, чыдыр, олур, чор деп сөстер-биле каттышканындан тургустунар. Оларныӊ парадигмаларыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ с аны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. тур мен тур бис
2-ги ар. тур сен тур силер
3-кү ар. тур тур [лар]
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. турбайн тур мен турбайн тур бис
2-ги ар. турбайн тур сен турбайн тур силер
3-кү ар. турбайн тур турбайн турлар
2) Тодаргай амгы үениӊаналитиктиг хевири кожаланчак деепричастиеге (көр, ар. 178.) тур, чыдыр, олур, чор деп кылыг сөстериниӊ бөдүүн амгы үезиниӊкаттышканындан тургустунар. Ооӊпарадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. ажылдап тур (олур, ажылдап тур бис
чыдыр, чор) мен
2-ги ар. ажылдап тур сен ажылдап тур силер
3-кү ар. ажылдап тур ажылдап турлар
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. ажылдавайн тур мен ажылдавайн тур бис
2-ги ар. ажылдавайн тур сен ажылдавайн тур силер
3-кү ар. ажылдавайн тур ажылдавайн тур [лар]
Ооӊ кол уткалары:
1. Тодаргай амгы үе хевирлиг кылыг сөзү чугаа бооп турар үеде эртип турар азы болбайн турар кылдыныгны илередир.
Чижектер. Эрип чыдар аланды харлыг, сарыг сигенниг ховуда малдар о ъ т т а п чо р л а р. (С. Т о к а Араттыӊ сөзү)
Салгын, хаттыӊ аразында
Сайлык ышкаш ужуп чор мен. (Л. Чадамба Чалгын)
Чанывыста даг хеми ш а а ӊ а й н ы п ч ы д ы р.
2. Тодаргай амгы үениӊ хевири чүгле чугаа үезинде бооп турар эвес, харын эрткен үеде эгелээн, амгы үеде уламчылап турар, келир үеде уламчылаар тодаргай кылдыныгны илередир. Чижектер. Малгаш, шалбаа чыткан черлеп
Машиналар маӊнажып тур. (Л. Чадамба Хоӊ-Шөл)
Чуртувус хүн тудум-на күштелип олур.
3. Эрткен үеде болган болуушкуннарны төөгүүрде, кандыг-бир кылдыныгны тода, каракка көстүп турар кылдыр көргүзерде база тодаргай эрткен үениӊ хевирин ажыглаан туруп болур. Ч и ж е к т е р. Ынчан ыржым кежээ турган. Улуг-Хем кыдыынга балыктап чор бис.
Хүн ажа берген. Хоорзага чөленип алгаш, ыракче харап көрүп тур мен. (А. Темир Хүннүг ужар)
7. Тодаргай эвес амгы үе. Тодаргай эвес амгы үенин хевири кылыг сөзүнүӊ дөзүнге кожаланчак деепричастие кожумаанын (-п), келир үениӊ причастие хевиринде тур-, чыт-, олур-, чор- деп дузалал кылыг сөстериниӊ арын көргүзүкчүлери-биле каттышканындан тургустунар: бижип турар мен, чурттап чоруур сен, кылып олурар бис, агып чы-дар. Ооӊ болбас хевири болбас деепричастие кожумааныӊ ол-ла арын көргүзүкчүлерлиг турар, чыдар, олурар, чоруур деп сөстер-биле каттышканындан тургустунар: калбайн чоруур бис, тутпайн чоруур силер.
Тодаргай эвес амгы үениӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. ажылдап турар (чыдар, ажылдап турар бис
олурар, чоруур) мен
2-ги ар. ажылдап турар сен ажылдап турар силер
3-кү ар. ажылдап турар ажылдап турар [лар]
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊсаны
1-ги ар. ажылдавайн турар мен ажылдавайн турар бис
2-ги ар. ажылдавайн турар сен ажылдавайн турар силер
3-кү ар. ажылдавайн турар ажылдавайн турар [лар]
Тодаргай эвес амгы үе хевиринде кылыг сөзүнүӊ кол уткалары:
1. Тодаргай эвес амгы үе хевиринде кылыг сөзү делгемчиди алган амгы үеде бооп турар — мурнунда бооп турган, чугаа өйүнде ам бооп турар болгаш келир үеде уламчылаар — кылдыныгны илередир. Болбас хевирде ол-ла кылдыныг болбайн турар.
Чижектер. Чадыы-чадамык орус, тыва кижилерни бүдүү чыып алгаш, дуюкаа чугаалап берип турар. (С. Пюрбю Кызыл үер)
Чоланыӊ угбазы институтта өөренип турар.
2. Тодаргай эвес амгы үениӊхевиринде кылыг сөзү доктаамал, үзүлбес кылдыныгны база илередир. Чижектер. Ак-Довурактыӊ чанында Хемчик хем агып бадып чыдар. Хаттыг-Кырга даан-на хат хадып турар.
3. Тодаргай эвес амгы үе хевиринде кылыг сөзү келир үениӊ кандыг-бир өске сөс-биле илереттинген тодаргай өйүнде үргүлчүлээр кылдыныгны илереткен туруп болур. Чижектер. Даарта, он шакта, шак дөө арыгга ыяш тарып турар бис.
Кежээ ортулукка бплыктап о р а р м е н.
4. Эрткен уеде болган болуушкуннарны тоожуп дамчы-дарда тодаргай эвес амгы үениң кылыг сөзүн база ажыглап турар. Ындыг хевирлиг кылыг сөзүнүң эрткен үе деп утказы контекстен болгаш чугаа байдалындан хамааржыр. Чижектер. Шак-даа орайтаан. Хар-даа кодан-майыктап чаап-ла турар. Ынаар туруг баарында үгү база эдип чыдар.
8. Барымдаалыг амгы үе. Барымдаалыг амгы үениӊ хевири кылыг сүзүнүӊ дөзүнге каттышкак деепричастие кожумааныӊ (-а) (көр, ар. 181.) дыр деп артынчы-биле база ооӊ соонга арын көргүзүкчүлериниӊ немешкени-биле тургустунар (-а-й-дыр): көре-дир, алгыра-дыр сен. Ооӊ болбас хевири болбас деепричастие кожумаанга (-байн) ол-ла -дыр деп ар-тынчыныӊ база арын көргүзүкчүлериниӊнемешкенинден тургустунар: көрбейн-дир, алгырбайн-дыр сен. Ооӊпарадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. ырлай-дыр мен ырлай-дыр бис
2-гн ар. ырлай-дыр сен ырлай-дыр силер
3-кү ар. ырлай-дыр ырлай-дыр[лар]
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊсаны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. ырлавайн-дыр мен ырлавайн-дыр бис
2-ги ар. ырлавайн-дыр сен ырлавайн-дыр силер
3-кү ар. ырлавайн-дыр ырлавайн-дыр [лар]
Ооӊ кол уткалары:
1. Барымдаалыг амгы үениӊхевиринде кылыг сөзү чугаа үезинде бооп турар азы болбайн турар кылдыныгны кандыг-бир бадыткал-барымдаага үндезилеп (чок болза дыӊнап, чок болза көрүп тургаш) илередиринге хереглеттинер. Чижектер. Ыраажы бии-сарыг кушкаш кедээр ырлай-дыр. Сени ол хирезинге ажырбас боор деп бодай-дыр мен. (С. Пюрбю Орланак.)
Чүге чиктиг көре-дир сен, дуӊмам?
2. Эрткен үеде болган азы болбаан кылдыныгны илередирде барымдаалыг амгы үениӊхевиринде кылыг сөзүн база ажыглап болур. Ооӊ үези эрткен үе хевирлиг өске кылыг сөстеринден хамаарышкан чоруур. Чижектер. Арт кырынга үнүп келдивис. Мурнувуста кара эзим шиилей-дир. Талыгыр ыракта дээр диӊмирей-дир.
Келир үелер
9. Амгы-келир үе. Болуушкун наклонениезиниӊ амгы-келир үезиниӊ (ниити келир үезиниӊ) хевири кылыг сөзүнүӊ дөзүнге келир үениӊ причастиезиниӊ кожумааныӊ (көр, ар. 174.) арын көргүзүкчүлери-биле каттышканындан тургустунар (-ар мен, -бас мен): баар мен, келир сен, кезер бис, балыктаар силер. Ооӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. кезер мен кезер бис
2-ги ар. кезер сен кезер силер
3-кү ар. кезер кезер[лер]
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. кеспес мен кеспес бис
2-ги ар. кеспес сен кеспес силер
3-кү ар. кеспес кеспес[тер]
Амгы-келир үе хевиринде кылыг сөзүнүӊ кол уткалары:
1. Амгы-келир үе хевирлиг кылыг сөзү чугаа үезиниӊ соонда болур кылдыныгны илередир, кылдыыыг чүгле келир өйде болур деп көргүзерден өске, кандыг-даа немелде утка киирбес. Чижектер. Удавас Чаа-Хөлдүӊ шынаазынга Саян далайы ч а л г ы й б э э р. Бызааларны салган дораан балыктап ч о р у у р-д у р.
Моон соӊгаар ооӊ шын хувискаалчызы көстү-ле бээр ыйнаан. (С. Сарыг-оол Аӊгыр-оолдуӊтоожузу)
2. Амгы-келир үе хевирлиг кылыг сөзүкандыг-бир чүвениӊ доктаамал кылдыныын илередир. Ч и ж е к т е р. Март айда бо черге хар э р и п э г е л э э р.
Тожунуц чурттакчылары тергиин а ӊ н а а р.
Багын чугаалаарга, бачыды арлыр.(Үлегер д о м а к.)
3. Эрткен үеде болган болуушкуннарны тоожаан чугаага амгы-келир үе хевирлиг кылыг сөстерин ажыглаан туруп болур. Оон ыӊай кылдыныгларны ол үеде черле доктаамал, ындыг бооп турган кылдыр көргүзер. Чижектер. ...Кире халып келдим. Ыяш орун адаанда кижи-ле бааладыр а л г ы р а р. Чүгле ийи буду к ө с т ү р, тас-арыга шактырган чүве дег, оларны салбаӊнадыр т е п к и л е н и р. (М. Кенин-Лопсан Күскеге ызырткан хол)
4. Ийиги арын көргүзүкчүлүг амгы-келир үе хевирлиг кылыг сөзү дилег, даалга, дужаал аянныг — кылдыныгны илередип болур. Чижектер. Бистиӊ черивиске ыяап-ла а а л д а п к э э р с и л е р. Москвадан бисче чагаадан б и ж и и р с е н.
Ойнаар-кызымга тон кылыр пөстен э к к э э р с е н. (С. Тока Араттыӊ сөзү.)
5. Амгы-келир үе хевирлиг кылыг сөзү херек, ужурлуг, апаар деп модальдыг сөстер-биле каттыжар. Олар арын көргүзүкчүлериниӊмурнунга чоруур болгаш кылдыныгга албадал аян киирер. Ч и ж е к т е р. Даарта Ленинградка ч е д е р у ж у р л у г б и с. Үндүрүп алган шиитпириӊерни к ү ү с е д и р а п а а р с и л е р.
10. Болгалак келир үе. Болуушкун наклонениезиниӊ болгалак келир үезиниӊ хевири кылыг сөзүнүӊ дөзүнге болгалак үениӊ причастиезиниӊ кожумааныӊ (көр, ар. 176.) арын көргүзүкчүлери-биле каттышканындан тургустунар (-галак мен): баргалак мен, келгелек сен, дооскалак бис, көшкелек силер. Ооӊпарадигмазыныӊ чижээ:
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. дооскалак мен дооскалак бис
2-ги ар. дооскалак свн дооскалак силер
3-кү ар. дооскалак дооскалактар
Болгалак келир үе «болбаан, ынчалза-даа дораан болур» деп уткалыг болганда, болбас хевир чок. Чүгле айтырыг уткалыг хереглеттингенде эвес деп артынчы-биле кады чоруп: болур: келгелек эвес бе, удаалак эвес силер бе.
Болгалак келир үениӊхевиринде кылыг сөзү болбаан, ынчалза-даа чугаа өйүнүӊ соонда дораан албан, чайлаш чок болур кылдыныгны көргүзер. Эӊ ылаӊгыя черле үргүлчу чайлаш чок болур бойдус болуушкуннары чижектиг кылдыныгларны илередиринге бо үени ажыглаан болур. Чижектер. Чайгы дүн дүшкелек.
Кызыл үер келгелек.
Чамдык дузалал кылыг сөстери-биле каттышкаш, оларныӊ көргзп турар үезинде болгалак келир үе хевирлиг кылыг сөзүболгалак, ынчалза-даа болуру чайлаш чок кылды-ныгны илередип туруп болур. Ч и ж е к т е р. Ынчан оът бышкалак турган.
Ажылга четкелек чор мен.
11. Болгу дег келир үе. Болгу дег келир үениӊхевирге кылыг сөзүнүӊ дөзүнге болгу дег үениӊ причастиезиниӊ кожумааныӊ (-гы дег) (көр. ар. 177) арын көргүзүкчүлери-биле каттышканындан тургустунар: келги дег мен, келги дег силер. Болбас хевири база-ла ол причастиениӊ болбас хевириниӊ арын көргүзүкчүлери-биле каттышканындан тургустунар; келбээ дег мен, келбээ дег силер.
Болгу дег келир үениӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊсаны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. көргү дег мен көргү дег бис
2-ги ар. көргү дег сен көргү дег силер
3-кү ар. көргү дег көргү дег(лер)
Болбас хевир
1-ги ар. көрбээ (< көр-бе-ги) дег мен көрбээ дег бис
2-ги ар. көрбээ дег сен көрбээ дег силер
3-кү ар. көрбээ дег көрбээ дег(лер)
Болгу дег үе хевирлиг кылыг сөзү-биле келир үеде бооп болгу дег, даап бодаан азы чамдык барымдааларга уктап болур чадавас деп бодаан кылдыныгны илередир. Чижектер. Бо кежээ ылап-ла чаъс чаап келги дег. Адазыныӊ ыдыктыг чагыын оглу утпаа дег.
Бодуушкун наклонениезиниӊ дугайында немелде тайылбыр
Кылыг сөзүнүӊнаклонениелериниӊаразында болуушкун наклонениези эӊ-не хереглеттингир болгаш хөй уткалыг категория болур. Янзы-бүрү чугаага ооӊ үелеринден шагда эрткен үе, чоокта эрткен үе, амгы-келир үе, келир үе хевирлери эӊ-не хөй ажыглаттынып турар.
Болуушкун наклонениезиниӊ үе хевирлеринде кылыг сөстериниӊартынчылар болгаш модальдыг сөстер-биле каттыжары дыка нептереӊгей. Шак ындыг артынчылар болгаш модальдыг сөстер болуушкун наклонениезиниӊ үелериниӊ кол уткаларынга немей чүүл-бүрү модальдыг өӊнер немээр. Чижектер. Сеӊээ колхоз баштаар черден чугула даалга берген-дир. (С. П ю р б ю Шылгалда)
Силерни саадады бербес ирги мен бе? (С. Сарыг-оол «Эртинелиг» колхозта)
Силерниинге даарта хап чеде бээр мен ыӊар. (С. Сарыг-оол «Эртинелиг» колхозта.)
Сен эвин эрттир чаӊгыс-талалап тур эвес сен ыйнаан, уруум. (С. Пюрбю Ынакшылды камнаар херек)
Причастие кожумактарыныӊ кол киржилгези-биле илереттинген үе хевирлери бөдүүн-даа, нарын домактыӊ иштинде тайылбыр-даа домактарыныӊ сөглекчизи бооп, арын кожумактарлыг чоруур, падежтерге өскерлир. Чижектер. Өгленгенивистен бээр он чеди чыл болганывысты бо чазын байырладывыс чоп. (С. Пюрбю Ынакшылды камнаар херек)
Өөрүм аразынга кээп, ажылдап туруптарымга, меӊээ солуну аажок. (О. Саган-оол Төрээн кижилер)
Дужаал наклонениези
Ажыглаттынгырыныӊ талазы-биле дужаал наклонениези болуушкун наклонениезиниӊ соонда ийи дугаар черде турар.
Дужаал наклонениезиниӊ онзагай чүүлү — ооӊ чүгле синтетиктиг арга-биле тургустунары база кожумактарыныӊ хөй уткалыы (арын, сан болгаш үе уткаларын чаӊгыс ол-ла кожумактыӊ илередири) болур. Оон ыӊай дужаал наклонениезиниӊ чаӊгыстыӊ саныныӊ ийиги арныныӊ хевири кылыг сөзүнүӊ дөзү-биле дөмей, ынчангаш кожумак чок.
Дужаал наклонениезиниӊ кожумактары:
Арын
Чаӊгыстыӊ саны
Хөйнүӊ саны
ийиниӊ саны
хөйнүӊ саны
1-ги ар.
2-ги ар.
3-кү ар.
-айн, -ейн, -ыйн, -ийн, -уйн, -үйн
—
-зын, -зин, -зун, -зүн,
-сын, -син, -сун, -сүн
-аалы, -ээли,
-ыылы, -иили,
-уулу, -үүлү
Аалыӊар, ээлиӊер,
-ыылыӊар, -иилиӊер,
-уулуӊар, -үүлүӊер
-ыӊар, -иӊнер, -уӊар, -үӊер, -ӊар, -ӊер,
-зын [нар], -зин[нер], -зун[нар],
-зүн[нер},
-сын[нар], -син[нер], -сун[нар],
-сүн[нер]
Болбас хевирниӊ кожумаа дужаал наклонениезиниӊ кожумактарыныӊ мурнунга чоруур. Дужаал наклонениезиниӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Б о л у р х е в и р
Чаӊгыстыӊ саны Ийиниӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. барайн бараалы бараалыӊар
2-ги ар. бар барыӊар
3-кү ар. барзын барзын[нар]
Б о л б а с х е в и р
1-ги ар. барбаайн барбаалы барбаалыӊар
2-ги ар. барба барбаӊар
3-кү ар. барбазын барбазыннар
Айтырыг артынчызы-биле кады хереглеттингенде ийиги арынныӊ хевирлериниӊ тургустунары онзагай:
Чаӊгыстыӊ саны Ийиниӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. барайн бе? бараалы бе? бараалыӊар бе?
2-ги ар. барайн деп бе? баарыӊар ол бе?
3-кү ар. барзын бе? барзыннар бе?
Өскээр чугаалаарга, чаӊгыстыӊ саныныӊ ийиги арныныӊ айтырыг хевири бирги арынныӊ хевиринге деп бе деп дузалал сөстерниӊ каттышканы-биле илереттинер; хөйнүӊ саныныӊ ийиги арныныӊ айтырыг хевири арын кожумактыг келир үе причастиезиниӊ ол бе деп дузалал сөстер-биле каттышканындан илереттинери ол болур.
Дылдыӊ төөгүзүнде ындыг чүүлдер база тургулаар. Бо таварылгада бирги арынныӊ барайн деп хевири ийиги арынныӊайтырыг хевири бооп турар. Ийиги арын хевири хамаарылга кожумактыг келир үениӊпричастиезинден укталганы ол бооп турар.
Чаӊгыстыӊ саныныӊ бирги арын хевирлиг кылыг сөзүчугаалап турар кижиниӊ кылырын күзеп азы чөпшээреп турар кылдыныын илередир. Ч и ж е к т е р. Угбам сугга барайн дээш. (С. Тока Араттыӊ сөзү)
[Эшреф.] Дегбе. Мен бодум кудуп берейн. (Н. Хикмет Ынакшыл дугайында тоол. Очул. М. Кенин-Лопсан)
Чаӊгыстыӊ саныныӊ ийиги арын хевирлиг кылыг сөзүчугаалажып турары өске кижини күүседиринче албадап, дилеп азы дужаап турар кылдыныгны илередир. Ч и ж е к т е р. Чоннуӊ чоон оруун часпайн чор. (С. Тока Араттыӊ сөзү)
Мени ошкап каг че! (Н. Xикмет Ынакшыл дугайында тоол. Очул. М. Кенин-Лопсан)
Чаӊгыстыӊ саныныӊ үшкү арын хевирлиг кылыг сөзү чугаага киришпейн турар кижини кандыг-бир кылдыныгны күүседиринче чыгаан, албадаан кылдыныгны, кыйгырыг, йөрээл янзылыг кылдыныгларны илередир.
Чижектер. Май-оол ам дораан бригадага б а р ы п а ж ы л д а з ы н.
Улуг Төрээн чуртувус делгерезин!
Эзертээни чыраа б о л з у н,
Эдилээни мөӊгүн б о л з у н. (й ө р э э л)
Хөйнүӊ саныныӊ бирги арын хевирлиг кылыг сөзү кылдыныгны чугаалап турар кижи күүседиринче дыӊнап турар кижизии азы өөрүн кыйгырьш турар янзылыг утканы илередир. Чижектер. Че, бис чоруптаалы. (Н. Xикмет Ынакшыл дугайында тоол. Очул. М. Кенин-Лопсан.)
Кудумчу чуруму үревээлиӊер, уруглар.
Хөйнүӊ саныныӊ ийиги арын хевирлиг кылыг сөзүкылдыныгны чугаалап турар кижи дыӊнап турар өске улусту күүседиринче албадап, кыйгырып азы дагзып турар кылдыр илередир. Ч и ж е к т е р. — Дыӊнап көрүӊер, эргим эштер! (С. Тока Араттыӊ сөзү)
А силер, кежээлерим, аваӊарга суглап бериӊер. (С. Пюрбю Кызыл үер)
Мактар чула тыртпайн көрүӊер. (Дж. Лондон Алдын мак. Очул. М. Сагды)
Хөйнүӊ саныныӊ үшкү арын хевирлиг кылыг сөзү-биле чугаага киришпейн турар улусту кылдыныгны күүседиринче албадаар, айтыышкын бээр дагзыр уткалыг кылдыр — кылдыныгны ынчаар илередир. Чижектер. Уруглар чурттаан черинге чурттазыннар.
Доӊ каттар ам-даа чедир бышсыннар.
Дужаал наклонениези дилегни, дужаалды, албадалды, даалганы, чалалганы, хоругдалды эвилеӊ-ээлдек кылдыр, чок болза шыӊгыы кылдыр илередир немелде аргаларлыг:
I. Ам деп сөстен укталып тывылган чымчадыр, ээлдек-эвилеӊ уткалыг ам, -ем деп кожумактыг: барайнам, барам, бараалыӊарам, барыӊарам, барзыннарам. Ч и ж е к. [Урундай.] Ойт, эжим, улус кидин-не баг, кажык адып турар ышкаш, бараалам. (В. К ө к-о о л Самбажык)
2. Кожаланчак деепричастие соонга ккрген дужаал наклонениези хевирлиг көр- деп дузалал кылыг сөзү база чымчадыр, эвилеӊболдурар уткалыг: барып көрейн, барып көрээлиӊер, барып көрзүннер. Чижек. Ынчаарга мени бригадирге чедирип көрем. (Б. Xөвеӊмей Чаргычы)
3. Дужаал наклонениези хевиринде кылыг сөзү даан деп дузалал сөс-биле [артынчы-биле] каттыжар болгаш дилегни, чалалга аянын улам чедингир, бүзүренчиг болдурар: барайн даан, бар даан, бараалыӊар даан, барзын даан. Чижек. [Комбулдай.] Ой акым Самба, бо бир кижи шаап олур! Көр даан. (К. Көк-оолСамбажык)
4. Дужаал наклонениези хевирлиг кылыг сөстери өске-даа чамдык чээ, дээш, деп, ьщай, ыӊар чижектиг модальдыг сөстер-биле кады хереглеттинген чоруп болур: чугаалам чээ, барайн дээш, чорууйн ыӊай, барыӊар ыӊар. Чижектер. Бис кино бараалыӊар дээш.
Аалымче чана берейн ыӊай.
Чүгле ийиги арынга ажыглаттынар, дилегни чедингир, бүзүренчиг болдурар -ыйт (-ийт, -уйт, -үйт) деп кожумак бар: чоруй баайт, бижип бээйт, салып каайт, чугаалап көөйт, чанып келийт (—кээйт), удуп аайт (<алыйт). Ч и ж е к. Меӊээ номну ап бээйт, акым. Инектерни одарже сүрүп каайт.
Ук кожумактар бар-, кел-, көр-, каг-, чижектиг долу-даа, дузалал-даа уткалыг кылыг сөстеринге немежир: номну бээйт, баргаш кээйт, шенеп көөйт, салып каайт.
Даар наклонение
Даар наклонение нептереӊгей хереглеттинер наклонениелерниӊбирээзи болур. Ооӊкожумактарыныӊ даӊзызы:
Арын
Чаӊгыстыӊ саны
Хөйнүӊ саны
1-ги ар.
2-ги ар.
3-кү ар.
-зымза, -зимзе, -зумза,
-зүмзе
-сымза, -симзе, -сумзак
-сүмзе
-зыӊза, -зиӊзе, -зумза,
-зүӊзе, -сыӊза, -сиӊзе,
-суӊза, -сүӊзе
-за, -зе, -са, -се
-зывысса, -зивиссе,
-зувусса, -зүвүссе
-сывысса, -сивиссе,
-сувусса, -сүвүссе
-зыӊарза, -зиӊерзе,
-зуӊарза, -зүӊерзе,
-сыӊарза, -сиӊерзе,
-суӊарза, -сүӊерзе
-за, -зе, -са, -се -зывысса, -зивиссе
Баштайгы ийи арынныӊ кожумактары нарын тургузуглуг. Олар төөгүзүнде үш элементиниӊ каттышканындан тывылган: тодаргай (азы чоокта) эрткен үениӊ кожумаанга арын кожумаа немешкен, аӊаа даар наклонение кожумактыг дузалал изе деп кылыг сөзүкаттышкан [-ды-м изе > ды-мизе > -зымзе > -зымза; -ды-ӊ изе > -дыӊизе > -зыӊза, чижээлээрге: бар-дым изе > бардымзе > барзымзе > барзым-за; бар-ды-ӊ изе > бардыӊзе > барзыӊзе > барзыӊза]1
Дааштыг үннерге төнген дөстерге -с-биле эгелээн вариантылар немежир: чатсывысса, кетсиӊерзе, басса; ажык болгаш аяар үннерге түнген дүстерге -з-биле эгелээн вариантылар немежир: адазымза, көрзүӊерзе, өжезе.
Болбас хевир кожумаа даар наклонениениӊ кожумааныӊ мурнунга чоруур: барбазымза, келбезиӊерзе.
Даар наклонениезиниӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. кадарзымза кадарзывысса
2-ги ар. кадарзыӊза кадарзыӊарза
3-кү ар. кадарза кадарза
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. кадарбазымза кадарбазывысса
2-ги ар. кадарбазыӊза кадарбазыӊарза
3-кү ар. кадарбаза кадарбаза
Үстүнде даар наклонениениӊсинтетиктиг хевирлерин көргүскен. Ооӊаналитиктиг хевирлери база бар. Ындыг хевирлер кандыг-бир причастие-биле даар наклонение хевирин-де бол- деп дузалал кылыг сөзүнүӊкаттышканындан тургустунар: келген болзумза, барган болзуӊза, баар болзувусса, келгелек болза.2 Мындыг каттыжыышкыннар даар наклоне-ниениӊ үелерин илередир аргалары болур.
Даар наклонение хевирлиг кылыг сөстери хөй уткалыг.
1. Кол кылдыныгныӊ болурунга эргежок чугула байдал (негелде), чылдагаан болур кылдыныгны илередир. Чижектер. Шала кежээ Бии-Хемден /стүү-Даштыг-Баш тейже- шиглей хадыыр болза, муӊгарай бээр кижи мен. (М. Кенин-Лопсан Салдамныӊ кежээзи)
Мөӊгүн-Тайга баар болзуӊза, ында мээӊ эжимге ужуражыр сен.
Болза деп дузалал сөс чүгле кылыг сөстери-биле каттыжар эвес, өске-даа сөстер-биле база каттыжар. Ынчан ол ылаӊгыя даар байдалдыӊ тайылбыр домаан тургузарыныӊ бир аргазы болур, чижээлээрге: Хат чок болза, сиген бажы ишмчевес. (Үлегер домак) Шак орай болза, маӊаа хонуп аалыӊар.
2. Келир үеде болуру күзенчиг кылдыныгны илередир.
Чижектер. Буураныӊ кырынайдан
Бузуп көрүп чыткан болза.
Булан баштыг бора-биле
Булгандырып орган болза. (У л у с т у ӊ ы р ы.)
Күжүр чуртумче хап орзумза! Ол шиини барып көрзе.
3. Келир үениӊ причастиези-биле каттышкан дизе (<дизе) деп дузалал сөс кылдыныгныӊ сорулгазын база илередир. Чижектер. Өөренир дизе, эки номчуттунар херек. Чылгыны тывар дизиӊзе, изин эки кезип көр.
4. Даар наклонение хевири-биле -даа деп артынчы каттышкаш (-за-даа, -даа болза, болза-даа, чижээлээрге: келзе-даа болза, келген болза-даа), өске кылдыныгга чөрүшкек кылдыныгны илередир. Чижектер. Авамныц сөзүн шынга алзымза-даа. черле сезингеш, .идик хевим-биле бүдүнге чыдып алдым. (С. Пюрбю Эргеппей дугайында тоожу)
Хар эрээн-даа болза, чылыг хүннер болбаан.
Мындыг -даа болза деп каттыжыышкын -даа бол деп кызырылган хевирлиг.
Чижектер: Эки-даа бол, багай-даа бол,
Эзеӊгилеп берейн, акый.
Болур-даа бол, болбас-даа бол,
Борбаӊнадып берейн, акый. (Улустуӊ ыры)
5. Даар наклонение хевирлиг кылыг сөстери чогуур, эки деп сөстер-биле каттышкан чоруп болур: барза эки, кылза чогуур. Ындыг каттыжыышкыннарда кылыг сөстери инфинитив уткалыг, а оларга каттышкан сөстер модальдыг утка илередир. Чижектер. Шөлдү дарый суггарза эки. Ынчангаш буга унун аштап арыглаза чогуур.
Бо чижектерде чогуур, эки деп сөстер херек, ужурлуг. апаар чижектиг модальдыг сөстер дег, чижээлээрге, деӊнеп көрүӊер: ажылдаза чогуур — ажылдаар херек, чугза эки — чуур апаар.
Даар наклонение хевирлиг чамдык кылыг сөстери тускай сөстер кылдыр быжыгып, өске чугаа кезектеринче шилчий бергилээн, чижээлээрге: ынчалза~даа, ындыг болза-даа (эвилелдер), болза-даа, келзе-келзе, барза-барза (наречие уткалыг сөстер). Чижектер. Ажыл шагы төнген, ынчалза-даа улус чанарынче далашпаан. Келзе-келзе мөге Опай-ла шүглүр болду бе.
Чөпшээрел наклонениези
Чөпшээрел наклонениезиниӊ хевирлери -гай (ооӊ вариантылары: -гай, гей, -кай, -кей) деп кожумактан база аӊаа немешкен арын көргүзүкчү-леринден тургустунар. Ажык болгаш аяар үннерге т-нген д-стерге -гай, -гей деп дааштыг үннерге төнген дөстерге -кай, -кей деп вариантылар немежир: бергей мен, билгей сен, адаай (<адагай) бис; сөккей силер, көшкейлер. /шкү арынныӊ хөйнүӊ санынга -лар, -лер деп кожумак немежи бээр. Болбас хевир кожумаа -гай деп кожумактыӊмурнунга чоруур.
Чөпшээрел наклонениезиниӊ хевири дыка хөй таварылгада аан деп чөпсүнүг аян киирер артынчы-биле база -ла деп артынчы-биле кады чоруур: баргай бис аан, баргай-ла силер. Ооӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. салгай мен [аан] салгай бис [аан]
2-ги ар. салгай сен [аанү салгай силер [аан]
3-кү ар. салгай [яан] салгайлар [аая]
Болбас хевир
Чаӊгыстыӊ саны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. салбаай [-<салба-гай] салбаай бис [аан] мен [аан]
2-ги ар. салбаай сен [аан] салбаай силер [аан]
3-кү ар. салбаай [аан] салбаайлар [аан]
Утказыныӊаайы-биле чөпшээрел наклонениези дужаал наклонениезинге дөмейзимээр, ынчалза-даа оон кошкак, чымчак аянныг, аазаашкын, чөпсүнүг, чөптээшкин уткалыг — кылдыныгны чөпшээрел наклонениези хевиринде кылыг сөзү шак ынчаар илередир. Арыннар аайы-биле кылдыныгныӊ ындыг немелде аяннары база аӊгы-аӊгы: бирги арын хевири колдуунда чугаалап турар кижи кылдыныгны күүседир күзелдиин айтып илередир, ийигн арын хевири чөпшээрел, чөптеп турган янзылыг дээш оон-даа ынай. Бо наклонение-биле болганчок-ла кады чоруур -ла (баргай-ла мен), аан (баргай мен аан) деп артынчылар чөпшээрел, чөпсүнүг аянны улам эвилеӊ болгаш бүзүренчиг болдурар. Чижектер. Күзезиӊзе чоруплаткай бис. (Н. Xикмет Ынакшыл дугайында тоол. Очул. М. Кенин-Лопсан)
Пионерлер, үнген хүннү өөрүп уткаай-ла.
Таӊдыныӊ аӊы шөлээн оъттап чораай аан.
Ээр Хемчик хайыракан
Үндүр чалгып каггай-ла ы ӊ а й. (У л у с ту ӊ ы р ы.)
Чөпшээрел наклонение хевирлиг бол — деп кылыг сөзү — болгай — тускай модальдыг артынчы апарган болгаш хамаарышкан сөзүнүӊнлереткен утказын ылап ындыг деп бадыт-каар аян киирер. Чижек. Бо айтырыгны сен эки билир болгай сен. Ынчаарга бисте ол чер чурттуг эр бар-ла болгай. (К. Кудажы Уйгу чок Улуг-Хем. Кызыл том)
Чөпшээрел наклонениезиниӊ арын көргүзүкчүлериниӊ бир онза чүүлү — ол көргүзүкчүлерниӊ -де деп кожумактыг апаары болур. Арын көргүзүкчүзүнге -де деп кожумак немешкеш, кылдыныгны болурунга чпшээрелди улам чедин-гир болдурар.
Чижектер. Хойну мен кадаргай менде. Түвек кылынма, лагерьге баргай сенде.
Чөпшээрел наклонениези хевирлиг кылыг сөзү эртик деп сөс-биле каттышканда, болбайн барган хоозун кылдыныгны илередир. Чижек. Хат хадываан болза, сепке хемелеп ойнаай эртик бис.
Чижектен алгаш көөрге, мындыг таварылгада чөпшээрел наклонениези даар наклонение-биле эжештир (капсырлаштыр) хереглеттинип турар.
Кызыгаарлаар наклонение
Кызыгаарлаар наклонениениӊ кожумактары нарын бүдүштүг. Баштайгы ийи арын хевири -гы деп бурунгу причастие кожумаанга че деп дузалал сөс, ооӊ соонга арын кожумаа, ооӊ соонга база -че деп дузалал сөс каттышканындан — ынчаар тывылган: -гы че-м-че > -ыжемче (чижээлээрге: бар-гы-че-м-че > баргыжемче). Болбас хевирнин кожумаа кызыгаарлаар наклонениениӊ кожумааныӊ мурнунга чоруур. Кызыгаарлаар наклонениениӊ кожумаанын сөөлгү үш элементизи чүгле чымчак варцантылыг, кадыг ажык үннүг мурнуку -гы, -ку деп вариантылар соонга чүгле чымчак ажык үннүг вариантылар чоруур. Ол болза -жемче деп элементилерниӊ -же, -че деп кезиктери че деп дузалал сөс уктуг дээрзин айтып турар.
Кызыгаарлаар наклонениениӊ кожумактары:
Арын
Чаӊгыстыӊ саны
Хөйнүӊ саны
1-ги ар.
2-ги ар.
3-кү ар.
-гыжемче, -гижемче,
-гужемче, -гүжемче,
-кыжемче, -кижемче,
-кужемче, -күжемче
-гыжеӊче, -гижеӊче,
-гужеӊче, -гүжеӊче,
-кыжеӊче, -кижеӊче,
-кужеӊче, -күжеӊче
-гыже, -гиже, -гуже,
-гүже, -кыже, -киже,
-куже, -күже
-гыжевисче, -гижевисче,
-гужевисче, -гүжевисче,
-кыжевисче, -кижевисче,
-кужевисче, -күжевисче
-гыжеӊерже, -гижеӊерже,
-гужеӊерже, -гүжеӊерже,
-кыжеӊерже, -кижеӊерже,
-кужеӊерже, -күжеӊерже
-гыже, -гиже, -гуже,
-гүже, -кыже, -киже,
-куже, -күже
Бирги болгаш ийиги арыннарныӊ сөөлгү элементизиниӊ (-че) орнунга анаа кара чугаада -ге деп кожумак база кире берип болур (чижээлээрге, келгижемче дээриниӊ орнунга келгижемге дигилээр), үшкү арынга ол-ла ге деп (бээриниӊ падежиниӊ кожумаа) кожумак шуут-ла сөөлгү -че деп эле-ментиге улай тутчу бээр (келгиже-даа дээр, келгижеге-даа дээр).
Кызыгаарлаар наклонениениӊ парадигмазыныӊ чижээ:
Болур хевир
Чаӊгыстыӊ саны Хөйнүӊ саны
1-ги ар. дооскужемче дооскужевисче
2-ги ар. дооскужеӊче дооскужеӊерже
3-кү ар. дооскуже дооскуже
Болбас хевнр
Чаӊгыстыӊсаны Xөйнүӊ саны
1-ги ар. дооспаажемче (<доос- дооспаажевисче
па-гыжемче)
2-ги ар. дооспаажеӊче дооспаажеӊерже
3-кү ар. дооспааже дооспааже
Кызыгаарлаар наклонение хевирлиг кылыг сөзү өске кылыг сөзү-биле илереттинген кылдыныгныӊкызыгаары болур кылдыныгны илередир. Чижектер. Сен институт дооскужеӊче бис дузалажыр бис.
Малчыннар хар кылыннааже күзег чуртунга чытканнар.
Кызыгаарлаар наклонение хевирлиг кылыг сөзү-биле чедир деп эдеринчи кады ажыглаттынып болур, ынчалза-даа албан эвес. Чижек. Хүн хөөреп үнүп келгиже [чедир] өшкүлер мээске оъттап чораан.
Чугаа этикединге — мендилежирде азы чарлырда чугаалажырда — кызыгаарлаар наклонение хевирлиг ужурашкыже, көршкүже деп сөстер «Байырлыг!» деп алгы домаа уткалыг хереглеттине бергилээр. Чижек. Көрүшкүже, көктүг Шагаан-Арыг... (С. Пюрбю Шагаан-Арыг). Че, эжим, ужурашкыже, чагаадан бижип турар сен.
Кызыгаарлаар наклонениениӊ болбас хевиринде кылыг сөзү хоржок, талаар деп модальдыг сөстер-биле каттыжып алган чоруур болгаш ол модальдыг сөстер кылдыныгны боттандырары чугула, албан деп утка илередир. Чижектер. Сараат сигеннерни кажаалавааже хоржок. Ол аалга барбааже т а л а а р.
Кызыгаарлаар наклонение хевирлиг кылыг сөзүнүӊ болбас хевири кылдыныгныӊ кандыг-бир үеге чедир болбааны өске кылыг сөзү-биле илереттинген кылдыныгныӊ болбас чылдагааны, байдалы болур деп илередир. Чижек. Силер келбээжиӊерже бис тараа шөлүнден чорбас бис.
[1] Н.А.Баскаков. Выражение глагольных категорий вида и залога в морфологической структуре слова в тюркских языках.-- Типология грамматических категорий. М., 1975, с.169.
[2]Ф.Г.Исхаков, А.А.Пальмбах. Айыткан ажыл, ар.277.
[3] Ф.Г.Исхаков, А.А.Пальмбах. Грамматика тувинского языка, с.271.
[4] База ында.
[5] Бо дугайын дараазында ажылдардан көрүӊер: Ф.Г.Исхаков, А.А.Пальмбах.Грамматика тувинского языка, с.411;
З.Б.Арагачи. Вспомогательные глаголы… // УЗ ТНИИЯЛИ, вып. Кызыл, 1960, с.113.