САЛАУАТ ЮЛАЕВТЫҢ ТӘҮГЕ ҺӘЙКӘЛЕ
Баш ҡалабыҙ Өфөлә мәғрүр Ағиҙел ярында халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы, ҡаһарман батырыбыҙ Салауат Юлаевтың һәйкәле бына ярты быуаттан ашыу ғорур баҫып тора. Милли батырыбыҙға был һәйкәл 1967 йылда асылған. Шунан бирле ул Өфө ҡалаһының ғына түгел, бөтә Башҡортостандың ғорурлығы, символына әүерелгән.
Беҙ инде ошо мөһабәт батыр һынына күптән өйрәнеп тә бөткәнбеҙ һәм уны Салауат Юлаевтың беренсе һәйкәле кеүек ҡабул итәбеҙ. Баҡтиһәң, милли батырыбыҙға һәйкәл булдырыу тарихы скульпторҙар Сосланбәк Тавасиев һәм Тамара Нечаеваның ижады менән генә бәйле түгел икән. Салауат батыр образын булдырыу идеяһы күпкә иртәрәк замандарға ҡайтып ҡала.
Башҡортостан автономияһы ойошторолғас та уҡ республика етәкселәре Салауат Юлаевтың образын һәйкәлдә мәңгеләштереү идеяһы менән янып йөрөйҙәр. 20-се йылдар башында Башҡортостандың мәғариф халыҡ комиссариаты Исидор Фрих-Хар исемле билдәле совет скульпторына милли батырыбыҙҙың һынын эшләргә заказ бирә. Был ваҡытта башҡорт скульпторҙары әле үҫеп сыҡмаған була. Шуға күрә лә ошо скульпторға был эште йөкмәтәләр. Фрих-Хар бик дәртләнеп эшкә тотона. Салауат Юлаев образын ул 1924–1925 йылдарҙа ижад итә. Батыр һынын ул ағастан юна. Фрих-Хар эшләгән Салауат һәйкәле беҙ белгән Тавасиев, Тамар Нечаеваның ижад иткән милли батырыбыҙ образынан ҡырҡа айырыла. Бында Салауат Юлаев һаҡал һәм мыйыҡлы олпат батыр рәүешендә һынланған. Ғорур ҡарап тора. Башында төлкө бүрек түгел, башҡорттарҙың көндәлектәге баш кейеме кәпәс. Ағас һын буялған булған. Батырҙың сәсен, һаҡал, мыйығын скульптор ҡара төҫкә, башҡа ерҙәре һоро төҫкә буяған. Ваҡыт үтеү менән буяуҙың төҫө уңған.
1927 йылда Салауат Юлаевтың ағас скульптураһы Италияның Монце–Милан ҡалаһында үткән 3-сө Халыҡ-ара декоратив сәнғәт күргәҙмәһендә ҡуйыла. Әйткәндәй, шул уҡ 1927 йылда сыҡҡан “Сәсән” журанлында ошо скультураның фотографияһы баҫылған (фотоны ҡарағыҙ). Фотола бында яҙыу бар: “Мәшһүр художник-скульптор Фрих-Харҙың тарихи материалдарға таянып ағастан юнған Салауат батыр һүрәте (һүрәт хәҙерге көндә Башҡортостандың художество музейында һаҡлана)”. Фотола беҙ Салауат Юлаевтың ағас һыны янында бер төркөм башҡорт эшмәкәрҙәрен күрәбеҙ. Уртала башҡорт халҡының мәшһүр ҡурайсыһы Йомабай Иҫәнбаев ҡурай уйнай. Уның уң яғында башҡорт халҡының арҙаҡлы батыры, легендар комбриг Муса Мортазин ултыра. Ҡурайсының һул яғында билдәле милли хәрәкәт эшмәкәре, 1919-1920 йылдарҙа Башҡортостан хөкүмәтенең рәйесе булған ир-уҙаманы Харис Йомағолов ултыра.
Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәре, Башҡортостанға автономия яулаған шәхестәр башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев һәйкәле янында мәшһүр ҡурайсы Йомабай Иҫәнбаевтың ҡурай моңон тыңлайҙар. Йомабай ҡурайсы Мәскәү ҡалаһында осраҡлы түгел, ул 1927 йылда башҡорт ҡурайын Германия тамашасыһына танытыу өсөн Майндағы Франкфурт ҡалаһында ойошторолған Бөтә донъя музыка күргәҙмәһенә китеп барған мәле.
Ҡурайсының артында ултырғыста, ҡулын эйәгенә ҡуйып скульптор Фрих-Хар үҙе лә башҡорт моңон тыңлай. Ҡурайсы “Салауат маршы”, йәки мәшһүр “Урал”ды уйнайҙыр. Был фотография 1927 йылда Салауат Юлаев скульптураһын Италияға Халыҡ-ара күргәҙмәгә оҙатыр алдынан төшөрөлгән булһа кәрәк. Шулай итеп, был скульптура милли батырыбыҙҙың образын булдырыуҙа тәүге тәжрибә була.
Әммә Салауат Юлаевтың образын булдырыу эше ошоноң менән генә туҡталып ҡалмай әлбиттә. Башҡортостан рәссамдары 30-сы йылдарҙа милли батырыбыҙҙың атлы статуяһын һынландырыу өҫтөндә эшләйҙәр. 1939 йылда Башҡортостан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының 20 йыллығына бағышлап Салауат Юлаев һәйкәленең эскизын эшләйҙәр.
Эскиз 1939 йылдың 24 февралендә “Ҡыҙыл Башҡортостан” гәзитендә баҫылып сыҡҡан (фотоны ҡарағыҙ). Фотоның бындай текст яҙылған: “Башхудожник” Башҡортостан АССР-ының 20 йыллығына ҡарата башҡорт халҡының геройы Салауат Юлаевҡа һәйкәлдең эскиз-проектын әҙерләй. Һүрәттә: Художник М.И. Умаров эшләгән скульптура”. Күреп тороуыбыҙса, был һәйкәл эскизы ла беҙ белгән Салауат Юлаев һәйкәленән айырыла. Бында рәссам батырҙы ҡулына уҡ-һаҙаҡ алып, атырға әҙерләнгән рәүештә һынландырған.
Бына шундай милли батырыбыҙҙың бик ҡыҙыҡлы һәйкәл проекты булған. Салауат Юлаевтың образы һәр заманда ижад кешеләренә илһам биреп тороусы сығанаҡ.
АЗАТ ЯРМУЛЛИН.