Рэпрэсіі, эміграцыя, вайна — апошні час на беларусак(аў) звалілася нямала буйных змен, і гэта не кажучы, што ў кожнага ў жыцці яшчэ шмат чаго мяняецца. Чаму любая змена (нават пазітыўная!) — гэта стрэс для псіхікі, і як з гэтым спраўляцца? Пагутарылі разам з Dreva Media з псіхалагіняй, псіхатэрапеўткай, дырэктаркай інстытута псіхатэрапіі ў Вільні (EIMP) Ганнай Матуляк.
Служба "Адно Акно". Чат і прамая лінія працуюць з 12 да 20:00 па беларускім часе.
Ці можна сказаць, што псіхіка кожнага з нас аднолькава рэагуе на змены, а рознасць толькі ў інтэнсіўнасці гэтай рэакцыі?
— Не, таму што мы ўсе вельмі розныя: у нас розныя магчымасці і асаблівасці псіхікі (больш ці меньш рухомая і адаптыўная). Адрозніваюцца як фізіялагічныя асаблівасці, так і ўласны досвед кожнага чалавека, у т. л. ў пераадоленні крызісных сітуацый. Чым больш чалавек спраўляўся са стрэсамі, тым лепей ягоная адаптыўнасць.
Таксама шмат што залежыць ад самой стрэсавай сітуацыі. Важная пераменная — кантэкст.
Напрыклад, для кагосьці звальненне з працы — гэта адно (бо ён гарэў сваёй дзейнасцю), а для другога — іншае (таму што не любіў сваю працу і сам ужо падумваў яе кінуць).
Але ж пэўныя падзеі могуць уплываць на ўсіх прыкладна аднолькава? Ёсць жа прапісаныя стадыі перажывання смерці блізкага, напрыклад.
— Вядома, некаторыя заканамернасці існуюць. Тыя ж стадыі паводле класіфікацыі Кюблер-Рос: досвед крызісных спецыялістак(аў) паказвае, што гэтыя перыяды не мінуць. Іншае пытанне, што чалавек не праходзіць іх так лінейна, як яны пералічаныя. Могуць здарацца пераскокі з адной фазы на іншую, захрасанне на пэўных стадыях і інш. Зноў жа, залежыць ад кантэксту, у якім гэта адбываецца, а таксама ад індывідуальных асаблівасцей чалавека.
Як вы ставіцеся да ацэначнай шкалы Холмса-Раге, дзе ў балах паказваецца, якія сітуацыі выклікаюць найбольшую стрэсавую рэакцыю, — ад смерці жонкі (мужа) да звычак у ежы?
— Мяркую, што вынікам гэтай шкалы можна давяраць для абагуленай ацэнкі стану чалавека, бо далей усё роўна трэба паглыбляцца ў кожны пункт (стрэс-фактар). Да таго ж у нас існуе памылковая думка, што стрэс узнікае толькі ў выніку ўмоўна дрэннай з’явы (звальненне, развод і інш.). Але ў любой з’яве заўсёды ёсць рознае. Любая змена ў жыцці — гэта страта нечага звыклага.
Дапусцім, узяць шлюб — гэта стрэс ад новай ролі, дадатковай адказнасці, у пэўным сэнсе страты свабоды. А вось купля ўласнага жылля — гэта нібы шчасце, і трэба радавацца, але ўсё роўна стрэсова. Чаму так?
— Зноў жа, таму што гэта звязана з пэўнымі зменамі. Напрыклад, іпатэка, крэдыт, пазыкі, пераезд ад бацькоў (цяпер трэба ўсё вырашаць самой(му)), хапіла грошай не на тую кватэру ці рамонт, пра якія марыла(ў) і г. д. Каб псіхіцы адаптавацца да любых змен, ёй патрэбныя рэсурсы. Часам такія гісторыі незаўважныя для вока — нібыта трэба радавацца, але чамусьці кепска.
Па згаданай шкале інтэнсіўнасці стрэсаў цяжарнасць — гэта цяжэй, чым смерць сябра. Чаму так можа быць?
— Розніца невялікая (у тры балы), але яна ўсё роўна ёсць. Цяжарнасць уключае ў сябе не відавочны для многіх стрэс: вельмі шмат сіл затрачваецца на перабудову псіхікі жанчыны. Усплываюць канфлікты і траўмы, якія звязаны з узаемаадносінамі з уласнай маці, а таксама чакаецца змена роляў на мяжы жыцця і смерці. Сімвалічна жанчына «памірае» як дачка і нараджаецца як маці. Да таго ж гэта перманентная трывога, бо насамрэч страт цяжарнасці вельмі шмат, а таксама смертнасці падчас родаў як жанчын, так і немаўлят.
Што да смерці сябра, то тут зноў варта нагадаць пра кантэкст: наколькі блізкія зносіны былі з гэтым чалавекам. Тым не менш больш шчыльнай сувязі, чым з партнёрам ці дзіцём (нават тым, што яшчэ не з’явілася на свет), няма.
Топ памылак, якія дапускаюць людзі пры перажыванні змен:
- імкненне зусім не перажываць («неяк яно ўсё само паступова пройдзе», «хутка ўсё будзе як раней»);
- штучнае пагружэнне сябе ў заняткі, якія адцягваюць ад пачуццяў («буду пахаць у тры змены на працы, каб забыцца»);
- ігнараванне ўласных пачуццяў і звышрацыяналізацыя («трэба проста думаць пра пазітыўнае»).
Як дапамагчы сабе даць рады цяжкім з’явам?
- пражываць: абазначаць свае пачуцці, плакаць, дзяліцца з сябрамі, звярнуцца да псіхолага, весці дзённік эмоцый;
- збалансавана харчавацца, сачыць за паступленнем карысных элементаў у арганізм;
- добра спаць (ува сне апрацоўваецца інфармацыя);
- рухацца (хаця б мінімальна: праходзіць адзін прыпынак пешшу, але штодзень);
- трымаць фокус на паспяховых сферах жыцця і браць з іх падтрымку (напрыклад, зараз добры перыяд на працы ці ў стасунках).