Қазақ тарихында ұлт ұстазы деңгейінде екі тұлға бар. Бірі - Ыбырай Алтынсарин болса, екіншісі - Ахмет Байтұрсынұлы.
Екі тұлға қазақ балаларын оқуға тартуға көп еңбек сіңірді. Екеуіде заманға сай қазақ балаларын білім беруде өзіндік жаңалықтар еңгізіп кетті. Әлікүнге Ыбырай Алтынсариннің өлеңдері мен мысалдары бастауыш мектеп бағдарламасына еңген. Республикалық деңгейде Ыбырай Алтынсарин атында түрлі байқаулар болып тұрады. Ахмет Байтұрсынұлының сіңірген еңбегіде зор.
Қазақ ұлттық педагогикасына және Қазақстандық білім саласына Ыбырай Алтынсарин жаңашылдықты Ахмет Байтұрсынұлы жалғастырғандай көрінгенімен, екеуі - екі бағытта, екі түрлі көзқараспен, екі түрлі жағдайда жүріп жаңашылдық еңгізуге тырысқан.
Ыбырай Алтынсарин Ахмет Байтұрсынұлынан 30 жыл ілгері туғандықтан оның еңгізген халық ағарту саласында жаңашылдығы әрине бірінші айтылатындығы анық.
Ыбырай Алтынсарин халық ағарту саласына нендей жаңашылдық еңгізді?
Ыбырай Алтынсарин заманында қазақ даласында - қазақ қоғамындағы білім беру жүйесі көбіне-көп медреселер жүзеге асырған болатын.
Ресей империясы тарапынан салынып жатқан мектептердің барлығы тек отаршылдық билікке керекті кадрларды дайындаудан әрі аспады. Осы мектептерде христиан дінінің православиелік дінінің негіздеріде оқытыла бастады. Содан болса керек қазақтар балаларын мектептерге шоқынып кетеді деп бермеуге тырысты.
Орынбор, Астрахан, Омбы қаласында арнайы ашылған мектептерде біраз өзгеше болды. Бұл мектептерге қазақ даласындағы ықпалды азаматтардың баласына әдейі іріктелді. Қазақ байлары, ақсүйектері өз балаларын әскери оқу орындарына беруге тырысты. Осы мектептердің қазақ халқының ұлы ағартушылары Шоқан Уәлиханов пен Ыбырай Алтынсаринде білім алды. Бірақ Ыбырай Алтынсарин Орынбордағы мектепті бітіріп, арнайы қызметке тартылып хорунжий атағы берілгенімен - әскери салада қызмет етуден бас тартып, өз өмірін білім саласына арнады.
Ыбырай Алтынсарин қазақ баларын оқуға тарта отарып:
- орта мектеп ашты.
- орта мектеп оқушыларына арнап арнайы оқулықтар жазды.
Торғай облыстық мектептер инспекторы болып тағайындалған кезде
- қазақ қыздарына арналған мектеп ашты.
- қазақ балаларына арналған интернаты бар мектеп ашты.
- қазақ қолөнер мектебін ашты.
- мұғалімдер даярлайтын мектеп ашты.
Ыбырай Алтынсаринге дейін қазақ даласында қазақ қыздарына арналған мектеп, интернаты бар мектеп ашылмаған болатын.
Ыбырай Алтынсариннің медреселердегі діни схоластикаға қарағанда зайырлық негізі басым болды. Бірақ Ыбырай Алтынсарин қазақ балаларына мұсылмандық діни ілімненде ақпарат беруге тырысты. Ыбырай Алтынсариннің әдістемелік құралдарында жария түрде болмаса да - мұсылмандық дәстүр негіздері білініп тұрды.
Ыбырай Алтынсариннің алдында Бөкей Ордасында Жәңгір ханның орта мектеп салу тәжірибесі жүзеге асқанымен Ыбырай Алтынсариннің жаңашылдығы бір облыс көлемінде ашқан білім беру мекемелерінің жүйелі байланыстылығында болды.
Ыбырай Алтынсарин жеке бастамасымен өзінің энтузиазмымен қажырлығы арқасында отарлық билікті мейлінше пайдалануға тырысты. Осы әрекетімен Ыбырай Алтынсарин Ресей империясының полициясының сенімсіздер қатарын толықтырып, айырықша бақылауында болды.
Ыбырай Алтынсарин өзі ашқызған мектептеріне Ресей империясының шіркеу басқармасының белсенді араласуына қарсы шығып отырды
Сурет ғаламтордан алынды