ՏՈՔ, ԳՐԻԳՈՐ ՄՈԻՇԵԱՆ
ԻՄ ԱՄԵՆԱՍԻՐԵԼԻ ՄՈՐԵՂԲԱՅՐՍ
Ձեր երկրորդ նամակը ճիշտ երեկ ստացայ, երբ բարեկամաց այցելութեան գա- ցած էի։ Կը ցավիմ, որ մյուս նամակներնիդ չեմ ստացած: Չեմ գիտեր ինչպես բացատրեմ ձեզ իմ անձնական նեղութիւններս, որոնց բաղտատելով ձեր անհամար հոգսերուն հետ, ոչինչ է․ ինչ ալ ըյլայ սակայն իմ ներկայ ուժերուս չափը ես չպիտի տատրիմ հետզհետԷ ձեր մատնանշած: Պիտ նշմարիք շատը մը քերականական և ուղղագրական սխալներ, ներեցեք՝ նկատելով, որ կարևորը մտածել ու խորհել և գործելն է սրբազան ու նվիրական պարտականութեանց շուրջ, որ ես շատ սիրով պիտ ընդունիմ կրելու իմ ուսերուս վրայ: Դուք զիս կը մեղադրիք թերևս՝ խորհելով, թե ես բոլորովին անտարբեր ցավալի իրականութեան հանդեպ հոգ չեմ ըներ, բայց ոչ չեմ գիտեր ինչպես ինքզինքնիտ թույլ պիտ տաք այղ տեսակ տպավորութեան տակ, երբ ես ոևէ ատեն հանգիստ չեմ ունեցած՝ իմ մտածումս, խորհուրտներս, աշխատանքս և անոր արտիւնքը եղած է բաժնեք իմ անհատական և բարեկամական և նեղութիւնները: Ձեր առաջին նամակով արդեն բան մը գրած չէիր ցավալի իրականութեան մասին և, դժբախտաբար, ես ալ հոգեբանութիւնը չունեցայ հեռատես գտնվել և, թափանցել մթութեան մեջ, որով հայտնի կըլլայ, որ ես մեղատրելի չեմ, հետոյ ես արդեն չորս նամակ գրած եմ ձեզի տարբեր քաղաքներէ ճանփորդութեան միջոցիս՝ բայց կը տեսնուի, որ ոևէ մեկը տուք ստացած չեք: Այս անգամ կը փորձիմ պաշտոնական թուղթով և պահարանով փնտրած ըլլալու ձեզ հասնելուն մասին: Ես երկար ատենէ իվեր բարեկամներէ նեղացած եմ շատ մը ցավալի պատճառներով, որոնց մասին այս նամակով չպիտի խոսիմ. նկատելով, որ ներկայ պարագաներու տակ անհարմար է ձեզի գիտցնիլ իրականութիւնը բարեկամաց անտարբեր դիրքեն նկատմամբ: Այս նամակով ես համառոտ կերպով ձեզի պիտ գրեմ իմ վեց տարվայ կյանքս՝ հետոյ պիտ անցնիմ բուն և կարևոր խնդրին: Գիտեք, որ իմ հայրս զիս Ամերիկա ղրկեց բարեկամներու հարազատութեան օգնութեան և հովանավորութեան վստահելով: Բայց ես պիտ մատնանշիմ, թե այդ վստահութիւնը արժեք չի ներկայացուց իրականութեան մեջ; քանզի ես երիտասարդ աչքըբաց ու իդեալիստական մեկը՝ կուզեի այս երկրէ անթիվ ազատութիւնեն, արտոնութիւնեն ու քաղաքացիական առանձնաշնորհու մեջ օգտուիլ. բարեկամներն այդ բանին հակառակ էին բացարձակապես, անոնք կուզեին, որ ես՝անլեզու օտար և չարքաշ աշխատավոր մը ըլլայի գործարան կոչուած դժողքին Մեջ՝ ուր հազարավոր մատաղ կյանքեր կը փճանան ամեն տարի թոքախտեն: Իրենք կերևան տկար և վատառողջ: Ես, սակայն, ոչ համաձայն իրենց սկզբունքին ավելի քան մեկ տարի թափառական՝ քաղաքէ քաղաք ճանբորթեցի ու վերջապես ինկայ կառավարութեան ձեռք այդ թրքասպանութեան պատճառով և երեք տարիեն ազատ արձակուեցայ: Որմէ վեր էլեքդրական գործի վրայ ավելի քան մեկ տարի աշխատեցայ՝ յառաջադիմութեան յոլյսով, բայց, դժբախտաբար, պատերազմի արհավիրքները, թուրք ոճրագործութեան սոսկալի լուրերը, իմ սիրելիներուս տխուր խոշտանգումները, հայրենիքի անձնվիրութեան սրբազան պարտքը ու վերջապես քաղաքացիական զոհաբերութեան գաղաբարով անտ զիս մղեց դեպի կռուոյ դաշտ, ուր տարի մը անողոք պայքար մղեցի ներքին և արտաքին թշնամիներուն դեմ: Պատւաւոր զինւորական նշաններով և տիտղոսներով՝ վկայական առի և ազատ զորավոր և առողջ դուրս եկա: Տարի մըն է մոտաւորապես, որ կառավարության մեջ պաշտոն ունիմ և կաշխատիմ զինւորական բարձրագույն սպայավորի գրասենյակին մեջ, ուր ամենեն բարձր թոշակները կստանանք - բայց ներկայ Ամերիկա տարբեր է՝ ավելի գեշ, քան Անգլիա, Ֆռանսուա կամ Ռուսիա և ուրիշ ոևէ տեղէ։
Այu երկիրը, այս Նահանգը և քաղաքը սղութիւնը անտանելի; Մայրս կը գրե, որ ամսական ավելի քան 30 ոսկրի պետք է ընտանեկան ծաղքերու համար. վեց հոգի եք․ մինչդեռ ես մեկ հատ մըն իմ և ամսական ատկից ավելի թոշակ կստանամ ու հազիվ կրնամ երկու ծայրերը իրարու միացնիլ. անշուշտ ատոր պատճառը ընտանիքի մեջ չըլլալս է: Ես գրեթե ունիմ այնքան ծաղք, որքան և ընտանիքներով միասին: Շռայլ չեմ, ոչ ալ կծի, բայց չափավոր դիրքես պաշտոնես և անւանս արժանաւոր: Անցնելով իմ նամակիս բուն և կարևոր նյիւթին, շուրջ՝ ձեր պարզած իրականութեան առջև և ես թէև անկարող եղած եմ , բայց կը վստահեցնեմ ձեզ, որ ես կզգամ կրկնապատիկ որքան դուք իրականութեան չափը՝ ձեր և իմ պարագաներ ու հոգը: Միթե էլը խորհիք, որ ես ադլանդաիանի ովկիանոսի այս ազատ և խաղաղ ափերուն վրայ միայն իմ հանգստու- թեան, ապրուստին վրայ կը մտածիմ․ բնականաբար՝ ոչ: Կամ թե կը մտածեք, որ ես պիտ գտնւիմ լքողի ոճրագործութեան դերեն վրայ, անշուշտ, ոչ. հետևաբար ձէր կասկածները անհիմն և անտեղի։ Դուք վստահ ըլլալու եք, որ ես ոչ միայն իմ մոր երբոր կամ քրոջ հանգստութեան վրայ խորհող մեկն եմ,այլ նույնիսկ ձեր հոգսերը բաժնող և հանգստութեան փափագող մըն իմ։ Սխալ չի հասկնաք զիս այս տողերով. կուզիմ ձեզ գիտցնիլ, թե դուք իմ իբր արիւնակից հարազատ մորեղբայրu, կուզիմ որ մտերիմ կերպով խոսիք ինձ հետ ու տկար ու անկարող զգալու կամ խնդիրք անելու համարձակ ուժով և կարող զգաք ինձ հետ մղելու կյանքի կռիվը և իր դժվարութիւնները դեպի ապահով նավահանգիստ և յաղթանակ: Արդ՝ վստահաբար անընկճելի կամքով ես կու- զիմ իմ կյանքս տալ ձեզի իբր զավակ եդբայր կամ քոյրորդի՝ ինչպես որ դուք կընդունիք զիս ու յարթել բոլոր այն խոչընդոտները, արգելքները, որ մեզ կը բաժնին, այո ջերմապես կը փափագիմ, կուզիմ ձեր բոլոր հոգերը նեղութիւնները բաժնիլ ու ձեզի հետ միասին մի անգամ ընդմիշտ թոթափիլ բաղտի սև ու անգութ ճանկերը, գերութեան ծանր շղթաները: Խնդրեմ չի յուսահատիք կամ ստանալեն վերջ դուք պիտ ստանաք իմ մինչև հիմայ խնայողութեան արդիւնքը, որ կը յուսամ թե բավականին պիտ կարող ըլլայ ամոքել ծեր վերքերը. այսինքն ընտանեկան հոգերը և շարունակաբար ամիսն անգամ մը իմ կողմեն 5-10 ոսկի պիտ ղրկուի ձեր անւան: Ներկայիս կառավարութեան հետ բանակցութեան մեջ եմ ներքնապես, և կը ջանամ իբր քաղաքացի՝ իրաւունքի վրայ հիմնիլ կամ վնասի հատուցման պահանջ մը պաշտոնական միջազգային ղիւանագիտական օրենքի վրայ՝ թուրք կառաւարութեան դեմ։ Արդիւնքը ձեզի պիտ տեղեկացնիմ մոտ ատենը, թերևս պետք ունենամ ձեր բարոյական օգնութեան իբր հաստատաղ վկայ իմ տալիք փաստերուն և պահանջիս։ Արդ այսքան ներկայիս բավական երկար համարելով կը փակիմ նամակըս՝ ներփակելով անթիվ և անհամար կարոտալի համբույրներ բոլորիդ:
Ձեր հարազատ քոյրորդի Ղևոնդ Մուրադյան