Бөгөн - Афғанистандан совет ғәскәрҙәренең сығарылыуына 35 йыл. Афған һуғышы – тарихыбыҙҙың ҡайғылы бер бите. Ул туғыҙ йыл, бер ай һәм 19 көн дауам итә. Был һуғышта 10 йыл эсендә 15 меңдән артыҡ совет һалдаты һәм офицеры һәләк була, ә Башҡортостандан туғыҙ мең хәрби ҡатнашып, уларҙың 343-ө һәләк була, алтыһы хәбәрһеҙ юғала... Афған яуын үткән, бөгөнгө тыныс тормошта өлгөлө ғаилә башлығы, бар яҡлап килгән оҫта ҡуллы Мөхтәр Хәсәнов Баймаҡ ҡалаһында йәшәй. Бер туған еҙнәйем күргән-кисергәндәрен асылып китеп һөйләргә яратмай. Йөрәгендә тәрән эҙ ҡалдырған, әллә күпме ғәзиз дуҫтарын юғалтҡан, тауҙарҙағы атыш һәм шартлау тауыштары, аҙналар буйына ауыҙына тәғәм ризыҡ алмаған, эсәр һыуға зар-интизар булған ваҡыттары, үлем менән күҙгә-күҙ осрашҡан саҡтарын ҡайтанан хәтергә төшөрөүе лә, ул осорҙо яңынан күҙ алдына килтереүе ҡыйындыр. Уны тик үҙ башынан үткәндәр генә аңлайҙыр... Ниндәй генә осор булмаһын, һалдат Ватаны ҡушҡан бурысты үтәй. Үҙ илен һайлап ала алмаған кеүек, ул да ниндәй ғәскәрҙә хеҙмәт итәсәген күҙаллау мөмкинлегенә эйә түгел. Күп егеттәрҙе ҡыҙыҡтырған элиталы ғәскәргә – “зәңгәр береттар”ға, “ҡанатлы пехота”ға эләгеү бик аҙҙарҙың ғына өлөшөнә төшә. Үҙенә генә хас нескәлектәре, сиселмәгән серҙәре менән дан алған ғәскәрҙә хеҙмәт юлын башлаған Баймаҡ егете Мөхтәр Хәсәновтың Афғанстандың утлы ғәрәсәтенә эләгәсәге хаҡындағы уй башына кереп тә сыҡмағандыр, моғайын. Әммә тәүге айҙарҙан уҡ ҡулына ҡорал тоторға, парашюттан һикерергә, көтөлмәгән һөжүмгә нисек яуап бирергә кәрәклеге хаҡында өйрәтеүҙәренә ҡарап, бала саҡ иле менән хушлашып та өлгөрмәгән егеттәр үҙҙәрен яуға әҙерләгәндәрен тойғандыр. 1979 йылдың октябрендә хәрби хеҙмәткә саҡырылған Мөхтәрҙе декабрь аҙағында Афғанстанға оҙаталар. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: уларҙы десантсылар араһында тере легендаға әүерелгән Рәсәй Геройы Юрий Эм әҙерләй. Тап уның атайҙарса хәстәрлеге, һалҡын ҡанлылығы, таулы урындарҙа хәрби хеҙмәт алымдарына өйрәтеүе, рухи һәм физик яҡтан ныҡлығы буласаҡ һалдаттар өсөн сынығыу, тормош мәктәбенә әүерелә. Афған ҡан ҡойошона тәүгеләрҙән ебәрелгән бригадаға Юрий Павлович сая, көслө, батыр егеттәрҙе һайлап ала. Исемлеккә Мөхтәр Хәсәнов та эләгә. – Беҙгә, йәш десантсыларға, Афғанстан ғәскәренең кейемен бирҙеләр, – тип хәтер йомғағын һүтә әңгәмәсем. – Хәрби кейем бер иш булһа ла, бер кескәй генә деталь – ниндәйҙер бәйләүес арҡаһында дошман беҙҙең яттар икәнлекте билдәләй алды. Һуғышта ваҡ мәсьәләләрҙең булмауын командование һуңынан аңланы, әммә күпме ҡорбан аша... Күңелгә әрнеү ҡатыш һеңеп ҡалған хәтирәләрҙе ҡайтанан яңыртыуҙан да ауыр нәмә юҡлығын белһәм дә, Мөхтәр Шаһиҙулла улынан һуғыштың тәүге көндәре хаҡында бәйән итеүен үтендем. – Тәүге айҙарҙа ауыр булды. Бигерәк тә таулы Афған тәбиғәтенә яраҡлашыуы ҡыйынға тура килде, – тип хәтерләй яугир-интернационалист. – Көн-төн дошман ябырылыуын көтәбеҙ. Ә улар көндөҙ рәхәтләнеп ял итә, йоҡлай, ашай, ә беҙ хәүефте көтөүҙән арып, күҙҙәребеҙ йомола башлағас, атып йәки һуйып китә. Айырыуса иптәшеңдең үлемен кисереүе ауыр. Ҡайһы саҡта ни өсөн алышҡаныбыҙҙы ла белмәнек: ҡайҙа ҡарама – атыш, үлтереш, һуйыш... Һалдаттың күргән-кисергәндәрен бик һаран ғына һүрәтләүен, тойғоларын аңларға мөмкин, сөнки һуғышты үҙ иңендә татыу, иптәштәреңде юғалтыу күңелгә мәңге уңалмаҫ яралар һала. Ваҡыт барыһын да дауалай тиһәк тә, ҡайһы саҡта ул да ярҙам итә алмай, күрәһең. Бөгөн Баймаҡ десантсыһы Мөхтәр Хәсәнов – тормошта үҙ урынын тапҡан ир-уҙаман. Оҙаҡ йылдар Сибай ҡалаһының Башҡортостан шахта ҡаҙыу идаралығында эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан, шулай уҡ Рәсәйҙең почетлы ҡан тапшырыусыһы. Ҡатыны Зөлхизә менән бер ҡыҙға ғүмер биргән, әле тормоштарын йәмләп ейәнсәрҙәре Зарина менән Тимур исемле ейәне үҫеп килә. Еҙнәйем - алтын ҡуллы оҫталарҙың береһе. Ниндәй генә эшкә тотонһа ла, барыһын да ҡойоп эшләп ҡуя. Хатта үҙенең махсус оҫтаханаһы ла бар: унда ябай деталдән алып мини-тракторға тиклем тимерҙәр эшкә егелгән, районда берҙән-бер электр, бензин бысҡыларын ремонтлаусы тиһәк тә була. Күңеле тулышҡан саҡта ул тауҙарҙа йөрөп килә, бейек ҡаяларға менә, төрлө артылыштарҙы яулай. Тауҙарға булған һөйөүе лә тап Афған яуын үткәндән ҡалғандыр, күрәһең. "Тауҙар мине тынысландыра, күңелемде күтәрә, яуҙа һәләк булған иптәштәремде хәтерләтә, бөгөнгө тормоштоң ҡәҙерен белергә өйрәтә", - ти үҙе лә. Әле лә тик ултырмай ул: районда үткән төрлө патриотик сараларҙа ҡатнаша, уҡыусылар, кадеттар һәм йәш шайморатовсылар менән осраша, йәш быуынға ватансыллыҡ һәм илһөйәрлек сифаттарын тәрбиәләүҙә үҙ өлгөһөндә күрһәтә. Фото: Мөхтәр Хәсәновтың шәхси альбомынан.