Inson hayotining ilk davrlari — bolalik va o‘smirlik — bu shunchaki vaqt oralig‘i emas, balki butun hayotning ma’naviy, psixologik va ijtimoiy asoslari shakllanuvchi murakkab va nozik jarayonlardir. Bu davrda inson o‘zligini anglaydi, dunyoni tushunishga harakat qiladi, shaxs sifatida qadr-qimmatini shakllantiradi. Afsuski, bugungi zamonda bu muhim bosqichga jamiyat, ta’lim tizimi, ota-onalar va hatto siyosiy qarorlar darajasida yetarlicha e’tibor qaratilmayapti.
Psixologik salomatlik — bu faqat muayyan kasalliklarning yo‘qligi emas. Bu insonning o‘z his-tuyg‘ularini anglay olishi, stressga bardosh bera bilishi, konstruktiv fikrlashi, ijtimoiy munosabatlarni qurish qobiliyati demakdir. Yosh avlodda bu salohiyatning shakllanishi bevosita oilaviy muhit, maktab muhiti va jamiyatdagi qadriyatlar tizimi bilan bog‘liq.
Zamonaviy ilm-fan shuni ko‘rsatmoqdaki, psixik barqarorlikning asosi bolalikda yotadi. Erta bolalikdagi hissiy zo’riqishlar, e’tiborsizlik, o‘zini anglashga to‘sqinlik qiluvchi sharoitlar o‘smirlik va kattalikda ruhiy kasalliklar, ijtimoiy yakkalanish va hatto jinoyatga moyillikni keltirib chiqaradi.
Falsafa azaldan insonning ichki dunyosini anglashga intilgan. G‘arb falsafasida bu jarayon Suqrotning "O‘zingni bil" chaqirig‘i bilan boshlangan bo‘lsa, Sharq tafakkurida ruhiy o‘sish va o‘zlikni anglash — hayotning eng oliy maqsadlaridan biri sanalgan. Biroq zamonaviy jamiyatda bu qadriyat o‘rnini natijaga yo‘naltirilgan, raqamga asoslangan yondashuv egallab bormoqda. Maktab o‘quvchining ruhiy holatini emas, faqat bahosini o‘lchaydi. Ota-ona bolaning dardi bilan emas, uning imtihon natijalari bilan qiziqadi.
Bu falsafiy uzilish — ya’ni insonni ichki olami bilan emas, tashqi ko‘rsatkichlar orqali baholash — bugungi ruhiy muammolar ildizidir.
Maktablar bolaning ikkinchi uyi, u yerdagi muhit esa uning shaxsiyati uchun asosiy maydon bo‘lishi kerak. Afsuski, ko‘plab maktablarda psixolog (ruhshunos) lavozimi yo‘q yoki mavjud bo‘lsa ham, u rasmiylik darajasida qolmoqda. Ko‘pchilik hollarda maktab psixologi o‘qituvchi vazifasiga tenglashtirilib, u bilan professional ravishda ishlashga sharoit yaratilmaydi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘quvchilarning taxminan 20–25% muntazam psixologik yordamga muhtoj bo‘ladi. Bu depressiya, xavotir, o‘ziga past baho, oilaviy ziddiyatlar, jinsiy identitet, do‘stlikdagi qiyinchiliklar va boshqa ko‘plab masalalar bo‘lishi mumkin. Agar bu muammolar vaqtida hal qilinmasa, ular o‘smirlikda chuqurlashib, hayot sifati pasayishiga olib keladi.
Yana bir chuqur muammo — bu ota-onalar va pedagoglarning bolalar psixologiyasiga yetarlicha tushunmasligi. Aksariyat hollarda:
- Bolaning bezovta harakati “tarbiyasizlik” deb baholanadi.
- Depressiv holat “dangasalik” deb qaraladi.
- E’tibor qidirish istagi “be’adablik” deb talqin qilinadi.
Natijada, bola tushunilmaydi, balki jazolanadi. Bu esa undan ko‘ra ko‘proq izolyatsiya, g‘amginlik, ichki qarama-qarshiliklarni yuzaga keltiradi. O‘qituvchilarning bolalarga nisbatan faqat intizom nuqtayi nazaridan yondashishi, ularga psixologik individual yondashuv bermasligi jiddiy muammo hisoblanadi.
Psixologik savodsizlik — bu zamonaviy tahdid. U og‘riq keltirmaydi, ammo avlod ongini jim-jit tarzda yemiradi.
Bugungi kunda yoshlar orasida quyidagi xavotirli tendensiyalar sezilmoqda:
- O‘ziga nisbatan ishonchsizlik, tashqi tasdiqqa bog‘liqlik
- Ko‘p hollarda o‘z joniga qasd qilish fikrlarining paydo bo‘lishi
- Ijtimoiy tarmoqlarga haddan tashqari bog‘liqlik
- Empatiya va jonli muloqot ko‘nikmalarining pasayishi
- Raqobat va bosim tufayli haddan ortiq zo‘riqish (burnout)
Bu — global muammo. BMT bolalar jamg‘armasi UNICEF hisobotlariga ko‘ra, har beshinchi o‘smir depressiyaga moyil, ularning yarmi esa hech qanday yordam olmaydi.
Yuqorida sanab o’tilgan muammolarni quyidagicha yechish mumkin:
Har bir umumta’lim muassasasida kamida 1–2 ta malakali psixolog bo‘lishi zarur. Ular bolalar bilan doimiy ishlashi, ota-onalar va pedagoglar bilan maslahatlar o‘tkazishi, ruhiy salomatlik bo‘yicha dasturlarni yuritishi kerak.
Ota-onalar uchun zamonaviy psixologik bilimlar asosida qisqa va samarali treninglar tashkil qilish muhim. Ularga bolalar ruhiyatini anglash, hissiy ehtiyojlarni tan olish, tushunishga emas, tushunishga intilish madaniyatini o‘rgatish zarur.
Barcha fanlar orasida psixologiya, emotsional barqarorlik, empatiya, muloqot va stressni boshqarish bo‘yicha mustaqil mashg‘ulotlar bo‘lishi lozim. Bu farzandlarimizga hayotiy zarur ko‘nikmalarni beradi.
Ruhiy salomatlikni ijtimoiy stigma emas, sog‘liqning ajralmas qismi sifatida targ‘ib qilish lozim. “Psixologga murojaat qilish — bu zaiflik belgisi emas, balki o‘zini qadrlash belgisi” degan madaniyatni shakllantirish zarur.
Bolalar va o‘smirlar — bu bizning kelajagimiz emas, balki bugungi jamiyatning o‘zidir. Ularning ruhiy holati — biz qanday jamiyat barpo etayotganimizni ko‘rsatib beruvchi ko‘zgudir. Agar biz bugun ularni tushunmasak, ertaga ular bizni tushunmaydilar. Insonni faqat jismonan emas, ruhiy jihatdan sog‘lom tarbiyalash, uni shaxs sifatida anglash — bu bizning eng muqaddas ijtimoiy burchimizdir.