Добавить в корзинуПозвонить
Найти в Дзене

Нисек тә йәшәргә кәрәк бит...

Бер ауылға барғанда буйҙаҡ ир менән әңгәмә ҡороп алдым. Урта йәштәрҙә, әлегә пенсияға сығып өлгөрмәгән. Өйө ҡуңалтаҡ, эс яҡта инде һыйыр мөгөҙөнә элер ҡаралты юҡ: керле яҫтыҡ, өлбөрәгән юрған ятҡан иҫке карауат та, бысраҡ һауыт-һаба өйөлгән ағас өҫтәл. Торлаҡ эсен тын алғыһыҙ тәмәке көйөгөнөң ҡырҡыу еҫе баҫҡан. Буйҙаҡ ир үҙе лә асарбаҡҡа тартым: ҡырылм-аған, йыйырсыҡтар сыбарлаған йөҙ, сыбыҡланған етек сәстәр, таушалып, йышылып бөткән өҫ-баш. Урта йәштәр тирәһендә, тиһәм дә танышым (йәше-рен-батырын түгел, күптәнге танышым) ҡайһылыр кимәлдә асарбаҡҡа тартым, хатта өҫтәп әйтер инем, ул ас булыу сәбәпле, йоҡларға ятмай ҡышын ур-ман ҡыҙырған "шатун" айыуҙы хәтерләтә. Билдәле, шатун айыу юлында ос-рағанды ҡыйрата, нимә етте шуны тамаҡлай. Ултырабыҙ икәүбеҙ ике яҡҡа ҡарап, әңгәмә берекмәй. Бына ул һиҫкәнеп йоҡонан айнығандай эйелгән ба-шын ҡалҡытты:- Килеп тороп баш сатнай! - Минән саҙаҡа там итеүелер.- Башың сатнаһа йыуынып-ҡырынып ал!- Нимәгә һәм кемгә кәрәк, мине кем күрә!- Бына мин һине

Бер ауылға барғанда буйҙаҡ ир менән әңгәмә ҡороп алдым. Урта йәштәрҙә, әлегә пенсияға сығып өлгөрмәгән. Өйө ҡуңалтаҡ, эс яҡта инде һыйыр мөгөҙөнә элер ҡаралты юҡ: керле яҫтыҡ, өлбөрәгән юрған ятҡан иҫке карауат та, бысраҡ һауыт-һаба өйөлгән ағас өҫтәл. Торлаҡ эсен тын алғыһыҙ тәмәке көйөгөнөң ҡырҡыу еҫе баҫҡан. Буйҙаҡ ир үҙе лә асарбаҡҡа тартым: ҡырылм-аған, йыйырсыҡтар сыбарлаған йөҙ, сыбыҡланған етек сәстәр, таушалып, йышылып бөткән өҫ-баш. Урта йәштәр тирәһендә, тиһәм дә танышым (йәше-рен-батырын түгел, күптәнге танышым) ҡайһылыр кимәлдә асарбаҡҡа тартым, хатта өҫтәп әйтер инем, ул ас булыу сәбәпле, йоҡларға ятмай ҡышын ур-ман ҡыҙырған "шатун" айыуҙы хәтерләтә. Билдәле, шатун айыу юлында ос-рағанды ҡыйрата, нимә етте шуны тамаҡлай. Ултырабыҙ икәүбеҙ ике яҡҡа ҡарап, әңгәмә берекмәй. Бына ул һиҫкәнеп йоҡонан айнығандай эйелгән ба-шын ҡалҡытты:- Килеп тороп баш сатнай! - Минән саҙаҡа там итеүелер.- Башың сатнаһа йыуынып-ҡырынып ал!- Нимәгә һәм кемгә кәрәк, мине кем күрә!- Бына мин һине күреп ултырам!- Күрһәң ни, хәҙер юҡҡа сығаһың ул, шунан ҡайтып алып минең хаҡта юҡ-бар яҙып ҡуйыуың да бар, һиңә ышаныс самалы!- Бына һин миңә ышанмайһың, ә мин һиңә, ышанам микән, мырҙа!- Миңә бер кем дә ышанмай у, инеп тә сыҡмайҙар хатта, кәрәккән сағымда ғына иҫтәренә төшөрәләр...- Ҡасан иҫтәренә төшөрәләр инде?- Баштары сатнағанда.- Бына, һинеке һымаҡ!- Тучны!- Нимә менән йән аҫырайһың, әгәр сер булмаһа?- Ништәп сер буһын ти, самагун һатам. Әйтергә кәрәк етештереү, сауҙа яйға һалынған!- Шул көмөшкә менән үҙеңде, башҡаларҙы, рухи яҡтан үлтереүең хаҡында уйлағаның бармы?- Уның нимәһен уйларға?! Нисек тә йәшәргә кәрәк бит. Ундайҙар бер мин генә тиһеңме, ауылдарҙа өй аша улар, бик беләһең килһә!- Мал-тыуар, ҡош-ҡорт үрсетеп, баҡса кәртәләп алып йәшелсә үҫтереп, үҫтергәндеңде һатып йәшәп ҡараһаңсы, үҙең дә аҙыҡ-түлекле булыр инең, башҡаларға ла файҙа, тигәндәй.- Улай итеү өсөн йыл әйләнәһенә тир түгергә кәрәк, ә бында ни анһат, һемәктән тамғанды һатып, түшәмгә төкөрөп тик ятаһың!"Нисек тә йәшәргә кәрәк бит..." Бәлки танышым ҡайһылыр кимәлдә хаҡлылыр ҙа, тамаҡ тамуҡҡа төшөрә, тиҙәр бит...Урта быуаттарҙа ауылда көн иткән бер кешегә ҡаланан килеп ҡиммәт хаҡҡа утын һатып алалар икән. Ә был әҙәм тырыша: әрҙәнәләрҙе матур итеп быса, ваҡ ҡына итеп яра, киптерә. Һуң тырышмай ни, хаҡты йәлләмәй ваҡытында килтереп усына һалалар ҙа баһа! Һуңынан ғына ул был алыш-бирештең асы-лына төшөнә, баҡтиһәң уның утындарын инквизиция өсөн, йәғни кешеләрҙе бәйләп, теге өйөм өҫтөнә баҫтырып ҡуйып яндырыу өсөн ҡулланғандар ик-ән!Бөгөн ауылдарҙа көмөшкә һатыу ана шул инквизиция усағына оҡшаш. Ана шул ялҡында ғаиләләр яна, емерелә, яҙмыштар ҡыйрала, зәғиф балалар ты-уа. Яңыраҡ бер коррекцион мәктәптә булып киттем, ауыр, йәнде өшәндергес күренеш. Ҡайтҡас йоҡлап китә алмай ыҙаландым, ошо ҡара ауранан ҡотол-орға теләп йыуынып та аҙапландым, мәгәр файҙа сыҡманы. Шул кире күренештән ҡана ла ғына һуң сайынып ҡотолоп булһа, юҡ бит, мөмкин түгел! Бы-ндай коррекцион мәктәптәр бөгөн ил буйынса тиҫтәләрсә тапҡыр артып киткәндәр. Ғәрип балаларҙың һис тә ғәйебе юҡ, бында СССР тарҡалғандан һуң тыуғандарҙың йәшәү рәүеше ғәйепле. Уларҙың һәммәһенең лозунгыһы бер, бөгөн: "Нисек тә йәшәргә кәрәк бит!" Һәм йәшәйҙәр алыш-биреш заманында, ҡулға эләккәнен һатып... Ә теге ғәрип балаларҙы күргәс тә башымдан ҡурҡыныс уй йүгереп үтте: "Ошолармы икән беҙҙең иртәгәге көнөбөҙ?!."Коммуналь хужалыҡтың участка етәксеһе менән һөйләшеп алғанда ул бы-лай тине: "Ағай, эшләргә кеше табып булмай, яҡшы эш хаҡы түләһәк тә кил-мәйҙәр..." Тимәк күптәр: "Булһа бухарый, булмаһа сохарый" тип булғанына мөрхәтһенеп йәшәйҙәр, йәғни, эләкһә ашайҙар, эләкмәһә ас килеш яталар, мәгәр эйелеп бил бөгөргә теләмәйҙәр. Бәғзеләр, бындай күренеш беҙҙең ауыл өсөн ят, тип тәҡрарлар, әгәр ят икән бик тә мәслихәт, булмағас булма-һын да, яҡын да юламаһын!Гелән кире күренеште генә күрмәйек әле, беҙҙә лә бит ауылдарҙы айыҡтыр-ыу сәләмәтләндереү маҡсатында күп эштәр башҡарыла. Мәҫәлән элекке йыл районымдағы Сәләх ауылы ошо ярышта ҡатнашып еңеүсе булды, рес-публикалағы ҙур башҡорт ауылдарының береһе Юлдыбай өсөнсө урынды алды, быйыл сыуаш ауылы Бәрҙәш, Хәйбуллалағы төпкөлдә ятҡан Әбеш ошо бәйгегә сыҡмаҡсы. Ҡатнашыусыларға бары уңыштар ғына юлдаш булһын! Беҙ ошо йүнәлеште яҡтыртырға, мәғлүмәти партнер булырға һәр саҡ әҙер, яҡшы башланғысҡа "Атайсал" гәзите коллективы һис ҡасан ҡаршы килеп, тәртәгә таяҡ тығып ултырғаны юҡ.Көн һайын яҡтылыҡты, матурлыҡты, нескәлекте, нәзәҡәтлекте күрге килә, йәмәғәт, ә минең күҙ алдымдан инквизиция усағы өсөн утын хәстәрләүсе моңһоҙ әҙәм, һәм көмөшкә һатып көн күргән, бармағын бармаҡҡа һуғырға иренгән "шатун" танышым китмәй, сөнки улар икеһе лә донъяға, ғаиләгә үрт һалыусылар, кешене тереләй утта өтөүселәр... Авторы - яҙыусы Хәйҙәр ТАПАҠОВ. Сығанаҡ: https://vk.com/id234362208 Фото: stroiteh-msk.ru