Ер йөҙөндәге кешелек тарихы – ул һуғыштар тарихы. Әҙәм булып яралғандан алып был йән эйәһе ниндәйҙер көрәш юлында. Хатта иң боронғо мифтарҙа ла, донъя яралғанға тиклемге күктәге бөйөктәр хәрәкәтендә лә, ерҙәге пәйғәмбәрҙәр юлында ла, унан килә әллә ниндәй цивилизациялар һәм империялар ҙа, идеялогиялар ҙа, диндәр ҙә яу менән барлыҡҡа килә лә, дау менән йәшәй йә бөтә. Фәлсәфә яҙыусыларҙың фантазияһы нисек кенә ыңғайға шәп эшләһә лә, тарихтан алтын быуатты табып булмай. Сөнки әҙәмиәткә тыныслыҡ хас түгел. Кешелек һуғыштар араһында тәгәрмәс уйлап сығарған, ҡалалар төҙөгән, космосҡа осҡан, йәшәп ҡалған... Яу изге буламы? Бөйөк Ватан һуғышын беҙ шул яуҙы үтеп ҡайтҡан ветерандар аша белдек. Афған конфликтын (ун йыллыҡ) хеҙмәткә алынып шунда юлыҡҡан егеттәрҙең һәләк булыуынан ғына аңланыҡ. Чечен операцияларын иһә яҡыныраҡ, нығыраҡ тойҙоҡ. Нисек булғанда ла беҙҙең быуын оло хәүеф ҡуҙғатыр “һуғыш” тигән һүҙҙе ишетербеҙ йә кисерербеҙ тип уйламаны. Ил-ара, халыҡ-ара бәрелештәрҙең ҡот осҡос фажиғәләр ҡалдырыуын белгәндә лә, унан һуң әллә нисә быуын әле ағыуланып ҡалырын төшөнгәндә лә, аңы һәм аҡылы әллә ниндәй юғарылыҡтарға үҫешкәндә лә кешелек һуғыштарҙан баш тарта алмай. Бының сәбәптәре нимәлә? Ҡыҫҡаса ғына анализлап китәйекме? Ерҙәге бөтә тереклеккә лә конфликт хас. Йәшәү, ашау, тере ҡалыу маҡсатында. Нимәләрҙер нимәләрҙелер аҙыҡ итә, урын өсөн талаша һәм башҡалар. Әммә махсус рәүештә массаға берләшеп үлтереүгә ынтылыусылар бары кешеләр генә. Сөнки ойошторолған агрессив хәрәкәт яһау йәки шул хәрәкәткә ҡаршы тора алыу өсөн аң кәрәк. Тимәк, һуғыш ул аң өсөн түләү. Аң һәм социумға туплана белеү беҙҙе айырым шәхестәр, төркөмдәр идеялогияһына ла эйәртә, дөйөм тәртиптәргә һәм көскә буйһондора. Ә көс ул көслөлә. Борондан иһә көслө – ир-егет, ғәйрәтле яугир, һуғышсылары булған йәмғиәт, ҡоралы күп булған ил. Һәм был көстө һәр ваҡыт иҫбатлап торорға кәрәк. Ир-егеткә был инстинкт һалынған. Улар был тәбиғи талаптарын бөгөн яҡшы яҡтан спортта, сәйәсәттә һәм башҡа өлкәләрҙә, насар яҡтан абьюзерлыҡта һәм, нисек кенә ҡаты әйтелмәһен, һуғышта күрһәтә. Көслөрәк икәнеңде иҫбатлау тере ҡалыуға хоҡуҡ бирә. Тимәк, һуғыш һәм унда еңеүгә ынтылыу тере ҡалыу юлы. Ашлыҡты үҫтереп алыуға ҡарағанда талап алыу еңелерәк. Ошонан сығып ҡына ла һуғыштың ябай иҡтисади мотивтарын уйлайыҡ. Боронғо яугирҙәр ябай талаусы булһа, тора-бара ҡораллы көстәр ресурстар, сәйәси өҫтөнлөк, сауҙала тотҡан урын өсөн ҡан ҡоя башлай. Йәғни, һуғыш бөтөн төрлө ер байлыҡтарына ҡарағанда ла күберәк килем килтерә. Һуғыш кешелеккә ҙур үҙгәрештәр алып килә. Һуғыш яңырыу бирә. Һуғыш, ғәҙәттә, алҡыштар менән башлана ла, күҙ йәштәре менән тамамлана. Сөнки, ул хатта һаҡланыу сараһы булғанда ла, бер мәл кешене әҙәмилектән аша үткәреп шайтанлыҡҡа ауҙара – үлтереүсе, йән алыусы роленә индерә. Тик беҙ быларҙан ҡаса алмайбыҙ. Бер быуын, бер быуат һуғыштан баш тартҡанда ла, ул урай ҙа кешелекте шул уҡ ыҙанына алып килеп төшөрә. Йәғни, кешелектең тыныс тормошо үҙе ҡуптарған яуҙар араһындағы ғына арауығы. Тыныслыҡты яулап алабыҙ. Ниндәйҙер изгелекте яуызлыҡты (кемдәрҙелер) дөмөктөрөп күтәрәбеҙ. Тимәк, әҙәми заттың йәнен ҡыйған бер һуғыш та изге була алмай. Миңә был ҡағылмай... Оҙаҡ ҡына шулай уйларға тырыштым. Беренсенән, мин – ҡатын-ҡыҙ, хәби яуаплылығым юҡ, хатта дөйөм призыв булғанда ла мине берәү ҙә унда көсләп ебәрмәйәсәк. Икенсенән, ҡайҙалыр барған яу өсөн етәкселәрем борсолмай, күршем борсолмай, ни өсөн мин уйланырға тейеш? Илдә тормош шулай уҡ бара, бөтөн саралар үтеп тора, театрға йөрөйбөҙ, ҡунаҡ булабыҙ. Ҡайҙалыр кемдәрҙелер һәләк булған тиҙәр... Кемдәрҙеңдер улын табутта алып килгәндәр икән... Тик минең уларҙа ни эшем бар? Илдең өлөшләтә мобилизацияға инеүе халыҡты тетрәндереп ебәрҙе. Күптәр шунда ғына эштең етдилеген төшөнгәндәй булды. Кемдәрҙер йәнен аяп ҡалырға, кемдәрҙер фиҙа ҡылырға ынтылды. Шунда ла аңлап етмәйбеҙ әле: һуғыш беҙгә киләме, әллә беҙ уны эҙләп китәбеҙме?.. Нимә өсөн һуғышабыҙ был юлы?.. Фашизмды олатайҙарыбыҙ еңгәйне түгелме һуң?.. Ысын һуғышмы икән, әллә шау-шыу ғына?.. Ҡараштар, фекерҙәр, мөнәсәбәттәр, ҡылыҡтар, эштәр беҙҙе икегә һәм унан да күберәккә айырҙы. Берәүҙәр үҙҙәрендәге төрлө хис-тойғоларҙы “мин һуғышҡа ҡаршы” тигән ҡалҡан менән япты, икенселәргә, ил сәйәсәтен яҡлап сығыуы өсөн, “һуғыш яҡлы” тигән ярлыҡ тағылды, өсөнсөләрҙә үҙ төйәктәрен, үҙ милләттәрен генә айырып ҡурсаларға теләгән агрессив илһөйәрлек уянды. Коллективтарҙа, дуҫтар, туғандар араһында бәхәстәр сыҡты. Тыныс тормоштағы моңһоҙлоҡ хәүеф тойғанда барлыҡҡа килә торған көсөргәнеш менән алмашынды. Һәр кем үҙ өсөн асылды. Һәр кем асылын аңланы. Ҡысҡырып әйтмәгәндә, хатта ки бөтөн ғәмдән йәшергәндә лә һәр беребеҙ эстән кем булыуын белә алды. Мин дә башын ҡомға тығыусылар, миңә һәм минекеләргә теймәһәләр булды, ҡалай ҙа үтеп китәр әле, тиеүселәр араһында оҙаҡ ҡына йөрөнөм. Улдарын, ирҙәрен ерләүселәрҙе йәлләнем, ҡайһыларға ҡушылып илде һәм ил етәкселәрен әрләнем, минең тыуған төйәгем әллә ҡайҙа урман араһында, шунда баҫып килеп инһәләр генә ҡуҙғырға тейешмен тигәнде ҡат-ҡат ҡабатланым. Тик ҡорбандар күбәйҙе лә күбәйҙе. Улдары яуҙа һәләк булған әсәләр, ирҙәре йәшләй киткән ҡатындар, аталары беҙҙе һаҡлау өсөн башын һалған балалар күҙенә күберәк ҡарарға, уларҙың өнһөҙ, әммә һынсыл ҡарашы аҫтында йәшәргә тура килде. Һәм бер көн, сценарист булараҡ миҙгел асыу концертын эшләп бөткәндән һуң, тантанаға тип барып төшһәм, Сибай концерт-театр берекмәһенән ике тиҫтәләп артисты алып китәләр булып сыҡты. Нисек улай, тип шаҡ ҡаттым мин, улар бит бары йырсылар һәм бейеүселәр генә... Тик иртәгә юлға сыға торған егеттәрҙең ҡарашында шундай ғәййәрлек һәм саялыҡты күреп, уларҙың сабыш алдынан ярһыған толпарҙай бер урында сыҙап тора алмағандарын, самаһыҙ шаян һәм шау-шыулы булып китеүҙәрен күҙәтеп тә күпте аңланым һәм әлеге уйымды ҡысҡырып әйтмәнем. Мин йөҙ төрлө итеп фаразлап, фәлсәфәләп, әллә анализ әллә аҡланыу эҙләп йөҙәгәндә, кемдәрҙең хәл-ваҡиғаны нисек бар шулай итеп ҡабул итә икән. Нисек бар – шулай: беҙ йәшәгән илебеҙ яҡлы. Ил һуғышҡа инә икән – һуғышҡа. Илдең бер ҡарарын да, бойороғон да шик аҫтына алмайса, уға тоғролоҡ һаҡлап, ир намыҫы тигән төшөнсәне иң үргә ҡуйып. Оҙаҡ өҙгөләнеүҙән ҡайһы мөйөшкә боҫорға белмәгән намыҫым шул саҡ ниһайәт үҙ урынын билдәләне. Мин яуға юлланыусылар яғын алдым. Әллә ҡайҙа үлем эҙләп барыусылар ҙа, аҡса артынан китеүселәр ҙә, түбән социаль ҡатлам вәкилдәре лә, аңһыҙҙар ҙа, һуғыш көҫәүселәр ҙә һәм патриоттар ҙа тинеләр уларҙы. Нисек кенә атаһалар ҙа ысынбарлыҡ үҙгәрмәй. Күпләп башҡорт ир-егеттәре бер тулҡын мобилизация менән, унан контракт буйынса яуға юлланды. Күптәр башын һалды, тылда толдар артты. Һәм был миңә ҡағыла! (Дауамы бар).