1. “AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” FANINING MAQSADI, VAZIFALARI
Fanni o‘qitishdan maqsad – talabalarni kelgusi kasbiy faoliyatlarida qo‘llaniladigan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan tanishtirish, global tarmoqlarda axborot izlash, axborot resurslari bilan ishlash va olingan natijalarni tahlil qilish maqsadida zamonaviy axborot texnologiyalari dasturiy vositalaridan mustaqil foydalanishga o‘rgatishdan iborat.
Fanning vazifasi – talabalarga zamonaviy axborot texnologiyalarining asosiy jihatlarini o‘rgatish, ularda zarur bo‘lgan axborotni olish, qayta ishlash va tahlil qilish masalalarini hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish, kompyuter va tarmoq texnologiyalarining amaliy masalalarini ularning kasbiy faoliyatlarida foydalanish imkoniyatlarini o‘rgatish, zamonaviy axborot–kommunikatsiya vositalari va dasturlari, axborotni olish, saqlash, yaratish, taqdim etish, tasniflash va axborot almashish uchun axborot texnologiyalarining imkoniyatlari bilan tanishtirish va ularni kasbiy faoliyatlarida amaliy qo‘llay olish, shuningdek fan yutuqlari va yangilanishlari bilan tanishtirib borish, olingan bilimlardan foydalanib axborot resurslarini yaratishni o‘rgatish.
2. AXBOROTLASHGAN JAMIYAT VA UNING ALOMATLARI
Hozirgi zamonaviy sivilizatsiya taraqqiyoti bosqichi – axborotlashgan jamiyatga o‘tish bosqichidir. Axborotlashgan jamiyat tushunchasi 1960-yillarning ikkinchi yarmida postindustrial jamiyat konsepsiyasini takomillashtirish doirasida paydo bo‘ldi. Hozirgi ko‘pchilik rivojlangan davlatlarga xos bo‘lgan postindustrial jamiyat iqtisodyotida tovarlar ishlab chiqarishga qaraganda xizmatlar ko‘rsatishga urg‘u berilmoqda. Axborotlashgan jamiyat axborot va bilimlar roli o‘sishi, axborot kommunikatsiya, axborot mahsuloti va xizmatlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi ortishi, insonlarning axborot orqali samarali aloqada o‘zaro ishlashini ta’minlovchi global axborot makonining yaratilishi, ularning jahon axborot resurslaridan foydalanishi hamda axborot mahsulotlari va xizmatlariga bo‘lgan ijtimoiy hamda shaxsiy ehtiyojlarini qondirishni ta’minlash darajasi bilan tavsiflanadi.
Axborotlashgan jamiyat — bu shunday jamiyatki, unda real iqtisodiyotning tarmoq va sohalarida ishlayotganlarning ko‘pchiligi axborotlarni va ularning oliy shakli bo‘lmish bilimlarni ishlab chiqish, qayta ishlash, saqlash va foydalanish bilan band bo‘lgan kishilik jamiyatidir. Bunday jamiyatning harakatlatiruvchi kuchi moddiy mahsulot ishlab chiqarishdan farqli o‘laroq axborot mahsulotini ishlab chiqarish bo‘lmoqda. Moddiy mahsulot esa ko‘p hollarda innovatsiya, dizayn va marketingga va uning bahosiga oid axborotlarga asoslangan holda ishlab chiqariladi.
Axborotlashgan jamiyatda nafaqat ishlab chiqarish balki hayot tarzi, qadr-qimmat va sifatni baholash tizimi o‘zgaradi, moddiy boyliklarga nisbatan madaniy hordiq chiqarishga ko‘proq e’tibor qaratiladi. Bunday jamiyatda axborot, telekommunikatsiya texnologiyalari va texnikasi asosiy texnologiyalar va texnika hisoblanadi, axborot muhiti esa ijtimoiy va ekologik muhitlar bilan birga insonning yangi yashash muhitiga aylanadi.
Axborotlashgan jamiyat sharoitida bilim haqiqatdan ham ishlab chiqarish va ijtimoiy rivojlantirishning hal qiluvchi omiliga aylanadi. Bilimdan foydalanib yangi bilimlarni ishlab chiqarish mumkin bo‘ladi, sababi matematik usullardan foydalanagan holda bashoratlash natijasida tajribaga asoslanib, real voqelikni aks ettiruvchi yangi bilimlarni olish mumkin. Axborotlashgan jamiyatga o‘tish davrida ixtiyoriy tashkiliy tizim o‘z faoliyatida yuqori samaradorlikka erishish, innovatsion yangiliklarni joriy etish, raqobatda yutib chiqish uchun axborotdan maksimal holda to‘liq va tezkor foydalanishga intiladi.
Axborotlashgan jamiyat alomatlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
• aholining 50% dan ko‘prog‘i axborot faoliyati bilan band va jamiyatda insonning boshqa faoliyati natijasida ishlab chiqilgan mahsulotlariga nisbatan axborotga ko‘proq urg‘u beriladi;
• jamiyatni birlashtiruvchi, ijtimoiy boyliklarning eng asosiysi, ishlab chiqiladigan asosiy mahsulot va tovar – axborot sanaladi;
• barcha faoliyat yo’nalishlarning (iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, ishlab chiqarish, fan, ta’lim, ijod, madaniy va sh.k.) asosiy negizini axborot tashkil etadi;
• axborot sof holda oldi-sotdi predmetiga aylanadi;
• kerakli axborotdan jamiyatning barcha a’zolari uchun erkin foydalanishi osonligi, jamiyatning o‘z faoliyati uchun zarur bo‘lgan butun axborotni ishlab chiqarish hamda jamiyatning barcha a’zolarini ushbu axborotdan erkin foydalanish vositalari bilan ta’minlash qobiliyati, axborotlashgan jamiyat va axborot xavfsizligi ta’minlanadi;
• intellektual mulk himoyalanadi;
• axborot krizisi hal qilinadi, ya’ni axborot to‘foni bilan axborot tanqisligi o‘rtasidagi ziddiyatlar hal qilinadi;
• axborot va kommunikatsiya texnologiyalari global miqyosda insoniyatning barcha ijtimoiy sohalardagi faoliyatini qamrab olib, sivilizatsiyaning axborot birligi shakllantiriladi va jamiyatni boshqarishda insonparvarlik tamoyiliga asoslaniladi;
• axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda barcha davlat strukturalarining va davlatlarning o‘zaro hamkorlik qilishlarini ta’minlash, davlat tomoniodan axborotlashgan jamiyatni yagona axborot muhiti doirasida boshqarish amalga oshiriladi.
Ijtimoiy tizimlar rivojlanishi postindustrial jamiyatning ko‘pgina tadqiqotchilari tomonidan to‘plangan mos bilimlarni tahlil qilish asosida o‘rganilgan. Aholi bandligining ijtimoiy-iqtisodiy aspekti M.Poret tomonidan taklif etilgan diagrammada tasvirlangan (1.1-rasm). Unda 50 % lik bandlik darajasi ikki marta qayd qilinganligini ko‘rish mumkin: birinchisi - ijtimoiy taraqqiyotning yangi bosqichi shakllanishida, ikkinchisi – taraqqiyotning keyingi bosqichida oldingi bosqichda aniqlangan ijtimoiy talablarning qondirilshi natijasida band bo‘lganlarning kam sonda bo‘lishi.
M.Poret diagrammasi ma’lum ma’noda jamiyat rivojlanishining ijtimoiy-iqtosdiy mezonini tasvirlaydi (bandlik mezoni).
Axborotlashgan jamiyat g‘oyasining asoschilaridan biri M.Kastels[1] bandlik evolyutsiyasini quyidagi parametrlar bilan tavsiflaydi:
• qishloq xo‘jaligi faoliyatidagi bandlikni siqib chiqarish;
• an’anaviy sanoat ishlab chiqarishidagi bandlikni doimiy ravishda qisqartirib borish;
• ishlab chiqruvchilar tomonidan turli xizmalar ko‘rsatilishini rivojlantirish (ishbilarmonlik xizmatlariga urg‘u berish) va ijtimoiy xizmatlar (sog‘liqni saqlash sohasiga urg‘u berish);
• xizmatlar ko‘rsatish sohasida ish o‘rinlari manbai sifatida dibersifikatsiyaning o‘sishi;
• boshqaruv, kasbiy-professional va texnik ish o‘rinlarining yuqori sur’atlar bilan ortib borishi;
• idoralardagi xizmatchilar va savdo xodimlaridan tashkil topgan odamlar guruhining shakllanishi;
• chakana savdoda band bo‘lganlar ulushining nisbatan barqarorligi.
Axborotlashgan jamiyatga xos bo‘lgan 12 alomat Don Tepskottning “Elektron-raqamli jamiyat” nomli asarida taqdim etilgan[2]. Ular quyidagilar:
1. Bilimlarga asoslanish. Aqliy mehnat moddiy boyliklarni yaratishning, daromad va foyda olishning asosini tashkil etadi. Tayanch nuqta jismoniy kuchdan aqliy fikrlash kuchiga siljiydi. Bilimlar mahsulot ishlab chiqarishning tashkil etuvchisiga aylanadi. Bilimlarga asoslangan texnik vositlar ommalashadi. Axborotlarga asoslangan boshqaruv tizimlari takomillashtirilib, bilimlarga asoslangan tizimlarga evolyutsiyalanadilar.
2. Ob’ektlarni raqamli shaklda tasvirlash. Hujjatlar elektron-raqamli ko‘rinishda tasvirlanadilar. Odamlar o‘rtasidagi munosabatlar, muloqotlar ham 0 va 1 raqamlari orqali amalga oshiriladi. Analogli texnikadan elektron-raqamli texnikaga o‘tish amalga oshiriladi (aloqa, hodisalarni qayd qilish tizimlari, nusxalash).
3. Virtual tabiat. Jismoniy predmatlar, tashkilotlar virtual bo’lishlari mumkin. Virtual magazinlar, obmorlar, ish joylari, brigadalar. Ma’lumotlarni virtuallashtirish, inson barcha sezgi organlariga ta’sir ko’rsatuvchi “virtual reallik” tizimlari virtual tabiat namunalaridir.
4. Molekulyar struktura. Ma’muriy buyruqbozlik iyerarxiyasining tugashi. Alohida olingan xodimlar va brigadalar erkin harakatlanish va moddiy boyliklarni yaratish imkoniga ega bo‘ladilar. Lego konstruktoriga o‘xshash ko‘p marta va ko‘p funksiyalarni bajaruvchi komponentalar yaratilib, ulardan amalda foydalanish mumkin.
5. Integratsiya. Tarmoqlararo hamkorlik. Yangi turdagi korxona – tarmoq elementi. Xizmat ko’rsatishning va ishlab chiqarishning yagona tarmog’ini tashkil etuvchi, mustaqil ravishda faoliyat yuritadigan modulli korxonalar paydo bo‘ladi. Moddiy boyliklarni yaratish, savdo, ijtimoiy hayot umumiy foydalaniladigan global axborot infrastrukturasiga asoslanadi.
6. Vositachilarni bartaraf etish. Xo‘jalik faoliyatida agentlar, maklerlar, ulgurji savdodagi va ba’zida chakana savdodagi vositachilarni – barcha mahsulot ishlab chiqaruvchi va iste’molchilar o’rtasidagi, tashkilotning barcha aloqa kanallarida signallarni kuchaytirib beruvchi vositachilarni bartaraf etish.
7. Konvergensiya (Har xil elektron texnologiyalarni ularning tez rivojlanishi va o‘zaro ishlashi natijasida yaqinlashish jarayoni). Tayanch tarmoqlarning konvergensiyasi. Tashkiliy strukturalarning konvergensiyasi.
8. Innovatsion tabiat. Yangiliklarni yaratish va joriy etish iqtisodiy faoliyatning va ishda muvaffaqiyatga erishishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Boyliklarning asosiy manbaini muvaffaqiyatga erishishning an’anaviy omillari – xom ashyodan erkin foydalanish, mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish ko’lami, ish kuchining bahosi emas, balki inson tafakkuri tashkil etadi. Marketing strategiyasidagi yangiliklar, texnologik yangiliklar, boshqaruvdagi yangiliklar shular jumlasidandir.
9. “Ishlab chiqaruvchi – iste’molchi” munosabatlarning transformatsiyalanishi (bir turdan boshqa turga almashishi). Ishlab chiqaruvchi bilan iste’molchi o‘rtasidagi tafovutlarni bartaraf etish. Iste’molchining bilimlari, axboroti mahsulot ishlab chiqarishda foydalaniladi, ayniqsa axborot tizimlari, dasturiy mahsullar ishlab chiqarishda. Iste’molchi mahsulot ishlab chiqarilishini kuzatishi, o‘zining istaklariga mos ravishda uning parametrlariga qaytadan tuzatishlash kiritishi va hattoki ishlab chiqarish jarayonida ham ishtirok etishi mumkin,
10. Dinamizm. Yangi jamiyat real vaqt oralig‘ida harakat qiladi. Savdo elektron ko‘rinishda amalga oshiriladi va unda kommunikatsiyalar bir zumda amalga oshiriladi. Savdodagi real jarayonlar haqida zarur parametrlar va ma’lumotlar olish orqali kuzatish va bevosita nazorat qilish ta’minlanadi. Mahsulotning hayotiy sikli qisqaradi.
11. Global ko‘lamlar. Bilimlarning cheki yo‘q. Iqtisodiyot umujahon bilimiga aylanib bormoqda. O‘zaro hamkorlikda ishlash, hamkorlik fazo va vaqt bilan chegaralanmaydi. Ishlarni turli joylardan turib, shu jumladan uyda ham bajarish mumkin. Davlatlarning o‘zaro bit-biriga bog‘lanib qolishlari kuchayadi.
12. Ziddiyatlarning mavjudligi. Ommaviy ravishda mehnatkashlar bilan bilimlari kerak bo‘lmay qolgan ishdan bo‘shatilgan ishchilar, bilimga ega bo’lganlar bilan o‘qimaganlar, axborot magistralidan erkin foydalanish huquqiga ega bo‘lganlar bilan undan foydalanish huquqidan mahrum bo‘lganlar o‘rtasida ijtimoiy ziddiyatlar yuzaga keladi.
3. JAMIYATNI AXBOROTLASHTIRISH
Axborotlashgan jamiyatga o‘tishga yo‘naltirilgan barcha chora-tadbirlar, shu jumladan o‘tish jarayonining o‘zi ham jamiyatni axborotlashtirish deb ataladi. O‘zbekiston Respublikasida 2003 yil 11 dekabrda qabul qilingan “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi № 560-II sonli qonuni 3-moddasida “axborotlashtirish” tushunchasiga quyidagicha ta’rif berilgan:
“Axborotlashtirish – bu yuridik va jismoniy shaxslarning axborotga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish uchun axborot resurslari, axborot texnologiyalari hamda axborot tizimlaridan foydalangan holda sharoit yaratishning tashkiliy ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy jarayonidir” [3].
Mazkur qonunda yana axborot resursi, axborot texnologiyasi, axborot tizimi tushunchalariga ham ta’riflar berilgan.
Axborot resursi – bu axborot tizimi tarkibidagi elektron shakldagi axborot, ma’lumotlar banki, ma’lumotlar bazasidan iborat.
Axborot texnologiyasi - axborotni to‘plash, saqlash, izlash, unga ishlov berish va uni tarqatish uchun foydalaniladigan jami uslublar, qurilmalar, usullar va jarayonlardir.
Axborot tizimi - axborotni to‘plash, saqlash, izlash, unga ishlov berish hamda undan foydalanish imkonini beradigan, tashkiliy jihatdan tartibga solingan jami axborot resurslari, axborot texnologiyalari va aloqa vositalariga aytiladi.
Jamiyatni axborotlashtirish jarayoni global xarakterga ega va yagona axborot makonini yaratishga yo‘naltirilgan. Ushbu jarayon axborot resurslarinining to‘xtovsiz oshib borishi bilan qo’llab-quvvatlanadi. Uning negizida yangi axborot texnologiyalari va birinchi navbatda telekommunikatsiyalar yotadi. Axborotlashtirish axborotning roli tubdan o‘zgarishi tufayli yuzaga keldi, ilm-fanning, ishlab chiqaruvchi kuchlarning va jamiyatning ijtimoiy sohalari rivojlanishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita ta’sir ko‘rsatadi.
Jamiyatni axborotlashtirish jarayoni quyidagi asosiy jihatlar bilan tavsiflanadi:
• globalligi va keng ko‘lamliligi;
• izchillik va ketma-ketlilik;
• yuqori sura’tlar;
• nomarkazlasuvligi, ob’ektiv mustaqilligi va ochiqligi;
• kompleksliligi;
• tengsizligi bilan.
Axborotlashtirish jarayonining globalligi barcha hududlarni va undagi aholini qamrab olinishida namoyon bo‘ladi. Ushbu jarayonning keng ko‘lamliligi insonning barcha hayotiy jabhalariga yani axborot texnologiyalarini joriy etilishi bilan tavsiflanadi. Axborotlashtirish so‘zsiz integratsion, yaratuvchanlik rolini o‘ynaydi va potensial ravishda dunyo miqyosida yagona axborot fazosini yaratish imkonini beradi.
Axborotlashtirishning globaligi va keng ko‘lamliligi bilan bog‘liq yangi sifat o‘zgarishlariga ta’siriga qaramay uning rivojlanishi evolyutsion xarakterga ega va avvalgi yutuqlarga, tajribalarga to‘plangan axborot resurslariga, kadrlar salohiyatiga tayanadi.
Axborotlashtirish jarayonlari yuqori sur’atlar bilan amalga oshirilmoqda. Bunda davlat boshqaruvi organlariga va ijtimoiy strukturalarga yuqori mas’uliyatlar yuklanadi. Demokratik jamiyat sharoitida axborotlashtirish jarayonini markazlashgan holda boshqarish prinsipial jihatdan mumkin emas. Shu bilan birga axborotlashtirishni amalga oshirishda keng ko‘lamdagi moddiy resurslardan oqilona foydalanish uchun puxta ishlab chiqilgan davlat siyosati talab etiladi. Axborotlashtirishni markazlashmagan holda rivojlantirish faqat direktiv boshqarishdan foydalanishni taqozo etmaydi, unda rag‘batlantirishning bozor mexanizmlari qo‘llab-quvvatlanisi talab etiladi. Ushbu jarayonning ochiqligi axborotlashtirish ehtiyojlari uchun rivojlangan sohalarda joriy etilgan axborot texnologiyalari (davlat boshqaruvida, mudofaa, bank moliya sohalari, shuningdek mintaqaviy va idoraviy) axborot infratuzilmasidan foydalanish imkoniyatini yaratadi. Axborotlashtirish muammolari o‘zining murakkabligi jihatidan ko‘p rejali va ko‘p qiymatli xarakterga ega. Usbu muammolar ijtimoiy ong va shaxsning ongiga ko‘rsatadigan ta’sirlarni hisobga olgan holda baholanishi zarur, bu holat esa milliy va axborot xavfsizligi masalalari bilan bevosita bog‘liq. Axborotlashtirish darajasini rivojlantirish va oshirish O‘zbekiston Respublikasi davlat siyosatining muhim ustuvor yo‘nalishi hisoblanadi.
Jamiyatni axborotlashtirishning hozirgi bosqichi barcha jabhalarda shaxsiy kompyuterlarni, shu jumladan axborot uzatish, nusxalash va saqlashning mobil, ixcham vositalarini joriy etilishiga, telekommunikatsiyalarning, mobil aloqaning, Internet tarmog‘ining va ijtimoiy tarmoqlarning keng ommalashishiga bog‘liq. Har bir insonda individual ishlash uchun prinsipial jihatdan yangi bo‘lgan texnologiyaga o’tish, turli xildagi axborot resurslaridan erkin foydalanish imkoniyatlari paydo bo’lmoqda. Shaxsiy kompyuterlar va telekommunikatsiyalar 1990 yillar boshidan boshlab shakllangan axborotlashgan jamiyatning texnik-texnologik negizini tashkil etadilar.
Shubhasiz jamiyatning oldingi rivojlanish bosqichlarida erishilgan hayot darajasi aholiga mos axborot va kommunikatsion texnologiyalarni olish uchun mablag‘lar sarflash imkoniyatlarini yaratishi kerak. Shuning uchun turli davlatlarda axborotlashgan jamiyatga o‘tish darajasi turlicha bo‘lib qolmoqda. Yangi texnologiyalarni ommaviy ravishda joriy etish jamiyatning barcha a’zolarida axborot madaniyati talab darajasida bo‘ishini taqozo etadi.
Shaxsning axborot madaniyati — shaxsning o‘z-o‘zini har tomonlama kamol topishi uchun axborot xavfsizligi talablariga rioya qilgan holda zamonaviy axborot tizimlari va texnologiyalaridan foydalanib yangi bilimlarni izlab topish, ularni kasbiy faoliyatida qo‘llash, tarqatish va foydalanish darajasinini qamrab olgan yaxlit, ko‘p pog‘onali, shaxsiy fazilatlarini belgilaydi. Zarur bo‘lgan axborot madaniyatini ta’minlash muammosini hal qilishda, foydalanuvchilarni axborot tayyorgarliklarini tashkil etish va rag‘batlantirish, ularga yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishlari uchun qo‘shimcha shart-sharoitlar yaratib berishda davlatning faol yetakchi bo‘lishi muhim rol o‘ynaydi.
Axborotlashtirishning ijobiy va salbiy oqibatlarini shveysariyalik tadqiqotchi olim K.Xessing[4] o’rganib, umumlashtirgan (1.1-jadval).
3. JAMIYATNI AXBOROTLASHTIRISH BORASIDA MAMLAKATIMIZDA OLIB BORILAYOTGAN ISHLAR
Axborotlashgan jamiyatga o‘tishining muhim tashkil etuvchilaridan biri umumiy axborot resurslaridagi axborotdan teng huquqli va tartibga solingan tarzda erkin foydalanishni ta’minlash hisoblanadi. Bunda axborotlashtirishga oid huquqiy-me’yoriy hujjatlar qabul qilinishida davlat yetakchi rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston axborotlashtirish borasida rivojlangan davlatlar qatoridan mustahkam o‘rin egallashi uchun zamonaviy axborot texnologiyalarini hayotimizning barcha jabhalariga keng joriy etish zarur. Buning uchun:
– birinchidan, zamonaviy axborot texnologiyalarini rivojlantirish, davlat muassasalari va xo‘jalik sub’ektlari, muassasa va tashkilotlar, xususiy shaxslar uchun axborot xizmatlarini yo’lga qo’yish;
– ikkinchidan, ilm, fan, ta’lim, texnika, iqtisodiyot, ijtimoiy, xalq xo‘jaligi va uni boshqarish sohalarida axborot tizimlarini shakllantirish;
– uchinchidan, Respublikaning jahon axborot tizimlari va xalqaro tarmoqlarga ulanishini ta’minlash kerak.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 30 mayda qabul qilingan “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to‘g‘risida»gi № PF-3080 sonli farmoni va Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 6 iyunda qabul qilgan “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori asosida O‘zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi tashkil etildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012 yil 16 oktyabrdagi PF-4475-sonli Farmoniga muvofiq axborotlashtirish borasidagi yagona Davlat siyosatini ta’minlash maqsadida agentlik O‘zbekiston Respublikasi aloqa, axborotlashtirish va telekommunikatsiya texnologiyalari davlat qo‘mitasiga aylantirildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 4 fevraldagi PF-4702-son Farmoniga muvofiq ushbu qo`mita negizida O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi tashkil qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston ma’muriy islohotlarini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2022-yil 24-dekabrdagi PF-269-son Farmoni bilan Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi negizida Raqamli texnologiyalar vazirligi tashkil etildi.
Bugungi kunga kelib O‘zbekiston Respunlikasida axborotlashtirishni rivojlantirish va jamiyatni axborotlashtirishga oid qator huquqiy-me’yoriy hujjatlar, Davlat dasturlari qabul qilingan. Jumladan O‘zbekiston Respublikasining “Telekommunikatsiyalar to‘g‘risida” (20.08.1999 y.), “Axborotlashtirish to‘g‘risida” (11.12.2003 y., mazkur qonunga O‘zbekiston Respublikasining 2014 yil 4 sentabrdagi O‘RQ-373-sonli Qonuniga asosan o‘zgartirishlar kiritilgan), “Elektron raqamli imzo to’g’risida” (11.12.2003 y.), “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida” (29.04.2004 y.), “Elektron to‘lovlar to‘g‘risida” (16.12.2005 y.), “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida” (5.05.2014 y.), “Tijorat siri to‘g‘risida” (11.09.2014 y.) va “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida” (3.12.2014 y.), “Elektron tijorat to‘g‘risida” (22.05.2015 y.), “Elektron hukumat to‘g‘risida” (10.12.2015), “Bolalarni ularning sog‘lig‘iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilish to‘g‘risida”gi (8.09.2017 y.), “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida” (2.07.2019 y.), “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida” (15.04.2022 y.) qonunlari qabul qilindi. Bu qonunlarning qabul qilinishi jamiyatni axborotlashtirish borasida rivojlangan mamlakatlar bilan teng hamkorlik qilish uchun zarur huquqiy-me’yoriy asoslarni yaratib berdi.
“Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi qonunning 3-moddasi O‘zbekiston Respublikasining 2014 yil 4 sentabrdagi O‘RQ-373-sonli Qonuniga (O’R QHТ, 2014 y., 36-son, 452-modda) asosan quyidagi xatboshi bilan to‘ldirilgan:
bloger — Internet jahon axborot tarmog‘idagi o‘z veb-saytiga va (yoki) veb-sayt sahifasiga hamma erkin foydalanishi mumkin bo‘lgan, ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa xususiyatga ega axborotni joylashtiruvchi, shu jumladan axborotdan foydalanuvchilar tomonidan ushbu axborotni muhokama qilish uchun joylashtiruvchi jismoniy shaxs.
121-modda O‘zbekiston Respublikasining 2014 yil 4 sentabrdagi O‘RQ-373-sonli Qonuniga asosan kiritilgan — O‘zR QHТ, 2014 y., 36-son, 452-modda)
121-modda. Hamma erkin foydalanishi mumkin bo‘lgan axborotni Internet jahon axborot tarmog‘ida tarqatish.
Veb-saytning va (yoki) veb-sayt sahifasining egasi, shu jumladan bloger hamma erkin foydalanishi mumkin bo‘lgan axborot joylashtiriladigan Internet jahon axborot tarmog‘idagi o‘z veb-saytidan va (yoki) veb-sayt sahifasidan:
O‘zbekiston Respublikasining mavjud konstitutsiyaviy tuzumini, hududiy yaxlitligini zo‘rlik bilan o‘zgartirishga da’vat etish;
urush, zo‘ravonlik va terrorizmni, shuningdek diniy ekstremizm, separatizm va fundamentalizm g‘oyalarini targ‘ib qilish;
davlat siri bo‘lgan ma’lumotlarni yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa sirni oshkor etish;
milliy, irqiy, etnik yoki diniy adovat qo‘zg‘atuvchi, shuningdek fuqarolarning sha’ni va qadr-qimmatiga yoki ishchanlik obro‘siga putur yetkazuvchi, ularning shaxsiy hayotiga aralashishga yo‘l qo‘yuvchi axborotni tarqatish;
giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va prekursorlarni targ‘ib qilish;
pornografiyani targ‘ib qilish;
qonunga muvofiq jinoiy va boshqa javobgarlikka sabab bo‘ladigan boshqa harakatlarni sodir etish maqsadlarida foydalanilishiga yo‘l qo‘ymasligi shart.
Veb-saytning va (yoki) veb-sayt sahifasining egasi, shu jumladan bloger hamma erkin foydalanishi mumkin bo‘lgan axborot joylashtiriladigan Internet jahon axborot tarmog‘idagi o‘z veb-saytiga va (yoki) veb-sayt sahifasiga hamma erkin foydalanishi mumkin bo’lgan axborotni joylashtirishdan avval uning to‘g‘riligini tekshirishi, shuningdek joylashtirilgan axborotning noto‘g‘riligi aniqlangan taqdirda uni darhol o‘chirib tashlashi shart.
Ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida belgilangan majburiyatlar veb-saytning va (yoki) veb-sayt sahifasining egasi, shu jumladan bloger tomonidan bajarilmagan taqdirda mazkur veb-saytdan va (yoki) veb-sayt sahifasidan foydalanish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda maxsus vakolatli organ tomonidan cheklanishi mumkin.
Ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida belgilangan talablarni buzganlik qonun hujjatlariga muvofiq javobgarlikka sabab bo’ladi.
2005 yil 22 noyabrda №256 sonli «Axborotlashtirish sohasida normativ huquqiy bazani takomillashtirish to‘g‘risida»gi, 28 dekabrda №282 sonli «ZIYONET» axborot tarmog‘ini yanada rivojlantirish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari qabul qilindi. Qabul qilingan ushbu qarorlar Davlat axborot resurslarini shakllantirish tartibi, axborot xavfsizligini ta’minlash, davlat axborot resurslarini shakllantirish va ulardan foydalanish uchun mas’ul bo‘lgan davlat organlarining huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi, davlat organining rasmiy saytiga qo‘yiladigan asosiy talablar, davlat organlarining axborot tizimini yaratish tartiblari va axborot tizimlariga qo‘yiladigan asosiy talablar, axborot resurslarini yaratish, ekspertizadan o‘tkazish va «ZIYONET» tarmog‘ining texnologik maydonchasidan foydalanish tartiblarini belgilaydi.
Bugungi kunda axborotlarni qayta ishlashning avtomatlashtirilgan tizimlaridan ommaviy ravishda foydalanish jarayonlarida jamiyat axborot xavfsizligi muammosiga duch kelmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 5 oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston—2030 strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6079-son Farmoni qabul qilindi.
Strategiyaning 2.1-bandi “Raqamli infratuzilmani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari” deb nomlangan bo‘lib, unda raqamli infratuzilmani rivojlantirish maqsadida quyidagi tadbirlar amalga oshirilishi belgilangan:
taqdim etilayotgan xizmatlar hajmini oshirish, rezervlash, tizimlarning ishonchliligini ta’minlash, shuningdek, aholi punktlari va ijtimoiy ob’ektlarni keng polosali xizmatlardan foydalanish imkoniyati bilan ta’minlash uchun ma’lumotlar uzatish tarmog‘ini kengaytirish;
mobil aloqa tarmog‘ini 4G va 5G texnologiyasi bo‘yicha rivojlantirish, Toshkent shahri, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlar markazlarini beshinchi avlod aloqa tarmog‘i bilan bosqichma-bosqich qamrab olish;
barcha aholi punktlari va ijtimoiy ob’ektlarni optik va mobil keng polosali xizmatlardan foydalanish tarmoqlari bilan qamrab olish;
elektron hukumat doirasida elektron davlat xizmatlaridan foydalanish uchun barcha davlat organlari, ularning tarkibiy va hududiy bo‘linmalarini idoralararo ma’lumotlar uzatish tarmog‘iga ulagan holda ushbu tarmoqni rivojlantirish;
mamlakatimiz hududida davlat organlari, jismoniy va yuridik shaxslar uchun axborotni saqlash, qayta ishlash, himoya qilish va elektron davlat xizmatlarining foydalanuvchanligini ta’minlash mexanizmlarini takomillashtirish.
Bugungi sharoitda, Internet va elektronika davrida iqtisodiyot tarmoqlarida zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish, «Elektron hukumat» tizimi faoliyatini yanada rivojlantirish ustuvor ahamiyatga egadir.
Jahon tajribasi shundan dalolat beradiki, ayni paytda global iqtisodiyotda komputer va telekommunikatsiya texnologiyalari, dasturiy ta’minot mahsulotlarini ishlab chiqarish va ular asosida keng turdagi interfaol xizmatlar ko‘rsatishni o‘z ichiga olgan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasining roli va ahamiyati tobora ortib bormoqda.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi mamlakatning raqobatdoshlik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi, katta hajmda axborot to‘plash va uni umumlashtirish imkonini, boshqarishni strategik darajada tashkil etish uchun keng imkoniyatlar ochib beradi.
Shuni ta’kidlash lozimki, bugungi kunda jahon miqyosida yaratilayotgan yalpi ichki mahsulotning taxminan 5,5 foizi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasiga to‘g‘ri kelmoqda. Nufuzli xalqaro ekspertlarning fikriga ko‘ra, 2020-yilda bu ko‘rsatkich 9 foizdan oshishi kuzatilgan.
Masalan, Koreya Respublikasining yalpi ichki mahsulotida axborot-kommunikatsiya texnologiyalariningulushi 11,8 foizdan ziyodni, Shvetsiyada 7 foizni, Amerika Qo‘shma Shtatlarida esa 6,8 foizni tashkil etadi.
So‘nggi yillarda iqtisodiyotimizning mazkur tarmog‘i jadal sur’atlar bilan rivojlanib borayotganiga qaramasdan, hozirgi vaqtda biz bu borada dastlabki bosqichda turganimizni tan olishimiz darkor. Ya’ni, mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotining atigi 2 foizga yaqini axborot-kommunikatsiya texnologiyalari hissasiga to‘g‘ri kelmoqda.
5. MA’LUMOTLAR, AXBOROT VA BILIMLAR
Ma’lumotlar – qaysidir tashuvchida (qog‘ozda, diskda, magnit tasmasida) qayd qilingan, ya’ni uzatish, izohlash va qayta ishlash uchun mos shaklda taqdim etiladigan xabarlar, dalillar to‘plamidir [5, p.48]. Ma’lumotlarga misol tariqasida xodimlarning tabel nomerlari, hafta davomida ishlagan vaqtlari, korxonada ishlab chiqilgan mahsulot soni, mahsulotda ishlatilgan detal nomerini keltirish mumkin. Ushbu ma’lumotlar saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun qulay shaklda tayyorlangan bo‘lishi kerak. 1.3-jadvalda ma’lumotlarning bir necha turlari keltirilgan. Ma’lumotlar moddiy dunyoda ro‘y bergan hodisalar haqidagi xabar va dalillardan iborat bo‘lib, ushbu hodisalar natijasida hosil bo‘lgan signallarni qayd etilgan shaklidir. Biroq ma’lumotlar axborotga ayniy emaslar. Ularning axborotga aylanishi ma’lumotlarni ma’lum mazmun-mohiyatini ochib beruvchi tushunchalarga almashtirish usuli mavjudligiga bog‘liq.
Masalan, biz tushunmagan xorijiy tilda murojaat qilgan fuqaroning tovushini eshitishimiz mumkin. Bir tomondan biz fuqarodan tovush turidagi ma’lumotlarni olamiz, biroq ikkinchi tomondan biz undan hech qanday axborot olish imkoniga ega emasmiz. Sababi, u uzatgan ma’lumotlar ma’nosini bilmaymiz. Ular biz uchun kodlashtirilgan va har bir kod ma’nosini hosil qilish metodiga ega emasmiz. Agar xorijiy tilni bilganimizda edi, xorijiy fuqaro uzatgan ma’lumolardagi kodlarning ma’nosini aniqlab, ularni tegishli axborotga aylantirishimiz mumkin bo’lar edi.
Ma’lumotlarni keyingi almashtirishlar asosida axborot olish imkoniga ega bo‘lamiz. Ma’lumotlar axborotga aylanadi, qachonki ularga ehtiyoj va qiziqish bildirilsa. Qisqacha qilib aytganda axborot bu foydalaniladigan ma’lumotlardir.
Axborot tushunchasi zamonaviy fanning fundamental tushunchasidir. Uni modda va energiya kabi dunyoning eng muhim borlig`i sifatida tan olishadi.
Axborot tushunchasi lotincha “informatio” so’zidan kelib chiqqan bo‘lib, tushuntirish, bayon etish, xabardor ekanlik degan ma’noni anglatadi. Axborot — tabiatdagi ob’ektlar, hodisalar, ularning xususiyatlari, holatlari haqidagi ma’lumotlar to‘plami bo‘lib, ob’ektlar yoki hodisalar haqidagi mavhumlik darajasini kamaytirish imkonini beradi [5, p. 48 ].
Axborot nutq yoki yozma ravishda, shuningdek imo-ishora, belgilar asosida uzatiladi. Ixtiyoriy axborotni biz tushunib yetishga, ma’nosini anglashga va uning asosida xulosa va qaror qabul qilishga harakat qilamiz. Biror ob’ekt yoki hodisa haqidagi bitta axborot ma’lumoti (gazetadagi maqola, e’lon, xat, telegramma, hikoya, chizma, radioeshittrish va shu kabilar) uni tushunish, unga qiziqish nuqtai-nazaridan turli toifadagi kishilar uchun turlicha axborot miqdorida yetkaziladi. Masalan, yapon tilida tuzilgan ma’lumotning ushbu tilni bilmagan insonga hech qanday qizig‘i yo‘q. Biroq yapon tilini biladigan kishiga u qimmatli, muhim ma’lumot bo’lishi mumkin. Maxsus belgilar orqali ifodalangan ma’lumot ham bu belgilardan foydalanish qoidalarini bilmagan kishiga yangi ma’lumot bo’la olmaydi. Belgilar qoidasidan foydalanish ma’lum bo‘lgandagina, ushbu ma’lumot ma’nosini anglash mumkin.
Boshqacha qilib aytganda axborot alohida dalillar bilan birga qo‘shimcha qimmatga ega bo‘lgan holda tashkil etilgan va qayta ishlangan ma’lumotlar to’plamidir. Masalan, savdo-sotiq menejeri uchun kunlik sotish hajmi haqidagi ma’lumotlar bir oy yakuni bo‘yicha jami sotish miqdorini aniqlash va ularning asosida xulosa chiqarishda zarur bo‘ladi. Kompaniyalar tomonidan mijozlar uchun ishlab chiqarilgan mahsulotlar haqida axborot taqdim etish ular uchun daromad va foyda miqdorini oshirish imkonini beradi. Masalan, Korzinka.uz Internet magazini xaridorlar va sotuvchilar uchun elektron shaklda axborot almashish imkoniyatlarini yaratib, sotuvchilar tomonidan xaridorlarga on-layn rejimida savdo qilsh uchun tavsiyalar va maslahatlar berilib boriladi. Axborotni erkin almashish savdoni rag‘batlantiradi va xaridorlarga optimal yechimlar olishlarini kafolatlaydi. Axborot foydalanuvchiga qaror qabul qilish va boshqa amallar, funksiyalarni bajarish uchun zarur bo‘lgan, muayyan tarzda tashkil etilgan, ma’noga va qimmatga ega bo‘lgan ma’lumotlardir.
Ma’lumotlarni axborotga aylantirish – muayyan natijaga erishish uchun bajariladigan jarayon yoki mantiqiy bog‘langan masalalar to‘plami. Ma’lumotlar asosida foydalanuvchi idrok qilish (ya’ni anglash) orqali, ularni o’z bilimlariga aylantiradi. Ko‘rib chiqilayotgan tushunchalar talqiniga asoslangan holda bilim – bu axborot, biroq har qanday axborot bilim emas ekanligini e’tirof etishimiz mumkin. Axborotni bilimga aylanishida insonning idrok etishini va undagi psixik jarayonlarni boshqaruvchi o‘zida ijtimoiy aloqalar, tajribalar asosida to’plangan bilimlarni qamrab olgan bir qancha qonuniyatlar qatnashadilar. Mana shularning hisobiga bilim nafaqat alohida shaxsning, balki jamiyatning mulki, boyligi bo’lib qoladi. Axborot bilan bilim o’rtasida tafovut mavjud. Inson axborotni ijodiy yondashgan holda qayta ishlab, yangi bilimlarga ega bo’ladi.
Bilim – muayyan maqsadlarga erishish uchun eng maqbul yo‘llarni hisobga olgan holda foydalaniladigan, muayyan axborotning talqini va anglanishidir. Bilim ichki tushuna olish, strukturalashganligi, bog‘langanligi va faolligi bilan tavsiflanadi. Boshqacha aytganda, “bilim = dalillar + e’tiqod + qoidalar”[5, p. 462].
Axborotning erkin foydalanish, ishonchliligi, to’liqliligi, samaradorligi, moslashuvchanligi, relevantligi, tashqi ta’sirlarga bardoshligi, dolzarbligi, tezkorligi, ob’ektivligi, barqarorligi, mazmundorligi va hujjatlarga asoslanganligi kabi xossalarini ko‘rib chiqaylik.
Axborotdan erkin foydalanish (ochiqligi) xossasi qaror qabul qilish uchun foydalanuvchiga axborotdan qulay va erkin foydalanish imkoniyatini belgilaydi. Agar axborotdan erkin foydalanish xossasi buzilsa, foydalanuvchi undan foydalanish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi va natijada tegishli qaror qabul qila olmaydi.
Axborot ishonchliligi uning ob’ekt yoki bo‘layotgan jarayon haqidagi ma’lumotlarni aniq va real tasvirlanishiga bog‘liq. Ishonchli axborot to‘g‘ri qaror qabul qilish uchun yordam beradi. Quyidagi sabablarga ko‘ra axborot ishonchliligi buzilishi mumkin:
– qasddan uni noto‘g‘ri tasvirlash (dezinformatsiya) yoki axborot xossalaini sub’ektiv ravishda buzish;
– turli xil shovqinlar ta’siri natijasida va aniq o‘lchash vositalarining nosozligi tufayli axborotning noto‘g‘ri tasvirlanishi yoki uzatilishi.
Axborot to‘liq deyiladi, agar u tushunish yoki uning asosida to‘g‘ri qaror qabul qilish uchun yetarli darajada bo‘lsa. Тo’liq bo’lmagan va haddan ziyod ortiqcha axborot qaror qabul qilish jarayonini sekinlashtirishi yoki xatoliklar keltirib chiqarishi mumkin. To‘liq bo‘lmagan, ya’ni yetarli bo’lmagan yoki ortiqcha bo’lgan axborot foydalanuvchining to‘g‘ri qaror qabul qilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va shu bilan birga samaradorlikning kamayishiga olib kelishi mumkin.
Axborotning samaradorligi xossasi uni to‘plash va qayta ishlash uchun qilinadigan sarf-xarajatlar undan foydalanish natijasida olingan daromad miqdoridan ko‘p bo‘lmasligi kerakligini bildiradi.
Axborotning moslashuvchanligi undan turli maqsadlar uchun foydalanish mumkinligini bildiradi. Masalan, mahsulot ishlab chiqarish uchun omborda saqlanayotgan butlovchi qismlar zaxiralari haqidagi axborotdan mahsulot ishlab chiqarish, uni realizatsiya qilish va kelgusi ishlab chiqarish uchun yana qancha mablag’ kerakligini aniqlash uchun foydalanish mumkin.
Axborotning relevantligi – axborotning yechiladigan masala talablariga mos kelishi. Ba’zida ushbu xossa boshqaruv qarorlarini qabul qilishda axborotning o‘rinliligi deb ham atashadi. Masalan, Internet tarmog’i orqali zarur bo‘lgan axborotni izlab topish uchun bergan Sizning so‘rovingiz bajarilishi natijasida topilgan axborot talablaringizga mos kelishi axboroning relevantligini bildiradi. Bozorda yog‘och materiallari narxining oshishi kompyuter mikrosxemasini ishlab chiqaruvchi kompaniyaga hech qanday dahli yo‘q.
Axborotning tashqi ta’sirlarga bardoshligi xossasi axborotning to‘g‘ri qabul qilinish xususiyatini belgilaydi. U quyidagilar yordamida ta’minlanadi: uzatilayotgan xabarlarda voqealar ro‘y berish vaqtining belgilanishi; turli manbalardan olingan ma’lumotlarning puxta o‘rganilishi va taqqoslanishi; soxta axborotning vaqtida fosh etilishi; buzilgan axborotning o‘chirilishi va hokazolar. Axborotni qayta ishlash tizimlarida axboroning tashqi ta’sirlarga bardoshligi texnik va dasturiy vositalar yordamida oshiriladi.
Axborotning dolzarbligi xossasi qaror qabul qilish uchun axborotdan foydalanish paytida uning qimmatlilik xossasi saqlanib qolinishi darajasi bilan aniqlanadi. Ushbu xossa axborot paydo bo‘lgan vaqtdan boshlab undan foydalanish paytigacha bo‘lgan vaqt oralig‘iga bog‘liq.
Axborotning tezkorligi xossasi vaqt o‘tgach axborot eskirishi va dolzarbliligini yo‘qotishini aks ettiradi. O‘z vaqtida qabul qilinib, tahlil qilingan va foydalanilgan axborot salbiy holatlar va oqibatlarning vaqtida oldini olish yoki yuqori samaradorlikka erishish imkoniyatlrini oshiradi.
Axborotning ob’ektivligi xossasi uni yaratuvchi va undan foydalanuvchi sub’ektga hamda uni o‘zgartirishga qaratilgan boshqa ta’sirlarga bog‘liq bo‘lmagan holda uzatilishi, saqlanishini bildiradi.
Axborotning barqarorligi - axborotning asos qilib olingan ma’lumotlar aniqligini buzmasdan uni o‘zgartirishga qaratilgan ta’sirlardan himoyalanganligini bildiradi. Axborotning barqarorligi uni taqdim etish va shakllantirish uchun tanlangan uslublarga bog‘liqdir.
Axborotning mazmundorligi – axborotning uning ma’no jihatdan hajmini ifoda etadi, ya’ni ma’noga ega bo’lgan axborotning ma’lumotlarning umumiy hajmiga nisbatini bildiradi. Axborotning mazmundorligi ortishi bilan axborot tizimining ma’noga ega bo‘lgan axborotni o‘tkazish quvvati ortadi, chunki bir xildagi ma’lumotlarni olish uchun kamroq hajmda ma’lumotlarni o‘zgartirish talab etiladi.
Va nihoyat, axborotning hujjatlarga asoslanganligi xossasi undagi dalil va voqealarni hujjat sifatida rasmiylashtirish mumkinligini bildiradi.
Yuqoridagi xossalar bilan birgalikda axborot o‘lchovi ham muhim ko‘rsatkichdir.
Axborotni o’lchash
Axborotning eng kichik o’lchov birligi sifatida bir bit qabul qilingan (bit - inglizcha binary, digit - ma’nosi ikkilik raqam).
Axborot nazariyasida bit – ikki teng ehtimolli holatdan birini farqlash imkonini beruvchi axborot miqdoridir.
Hisoblash texnikasida bit «0» yoki «1» belgilaridan birini qabul qiluvchi va saqlovchi xotiraning eng kichik bo‘lagidir.
Axborotdan erkin foydalanish (ochiqligi)xossasi birligi — bayt ishlatiladi [5]. 1 bayt 8 bitga teng. Kompyuter klaviaturasidagi barcha 256 belgini kodlashtirish uchun 8 bit zarur (256=2^8).
Quyidagi axborot o‘lchov birliklari ham keng qo‘llaniladi:
1 Kilobayt (Kbayt) = 1024 bayt = 2^10 bayt,
1 Megabayt (Mbayt) = 1024 Kbayt = 2^20 bayt,
1 Gigabayt (Gbayt) = 1024 Mbayt = 2^30 bayt.
Keyingi paytlarda qayta ishlanadigan axborot hajmi ortib borishi munosabati bilan axborotning katta o‘lchov birliklari ham kiritildi:
1 Тerabayt (Тbayt) = 1024 Gbayt = 2^40 bayt,
1 Petabayt (Pbayt) = 1024 Тbayt = 2^50 bayt,
1 Eksabayt (Ebayt) = 1024 Pbayt = 2^60 bayt,
1 Zettabayt (Zbayt) = 1024 Ebayt = 2^70 bayt,
1 Yottabayt (Ybayt) = 1024 Zbayt = 2^80 bayt.
1 Brontobayt (Bbayt) = 1024 Ybayt = 2^90 bayt,
1 Geopbayt (Gebayt) = 1024 Bbayt = 2^100 bayt.
NAZORAT SAVOLLARI:
1. “Axborot texnologiyalari” fanining maqsadi nimalardan iborat?
2. “Axborot texnologiyalari” fanining vazifalari nimalardan iborat?
3. Axborotlashgan jamiyat qanday jamiyat?
4. Axborotlashgan jamiyat alomatlariga nimalarni kiritish mumkin?
5. Don Tepskottning “Elektron-raqamli jamiyat” nomli asarida taqdim etilgan axborotlashgan jamiyatga xos bo’lgan alomatlar qaysilar?
6. Axborotlashtirish nima?
7. Axborot resursi nima?
8. “Axborot texnologiyasi” tushunchasiga ta’rif bering.
9. Axborot tizimi nima?
10. K.Xessing axborotlashtirshning qaysi ijobiy oqibatlarini bashorat qilgan?
11. K.Xessing axborotlashtirshning qaysi salbiy oqibatlarini bashorat qilgan?
12. “Axborot” tushunchasiga ta’rif bering.
13. Axborot bilan ma’lumotlarning farqi nimadan iborat?
14. “Ma’lumotlar” tushunchasiga ta’rif bering.
15. Ma’lumotlarning qanday turlarini bilasiz?
16. Axborotnimalar asosida uzatiladi?
17. “Bilim” tushunchasiga ta’rif bering.
18. Axborotning samaradorligi xossasi nimani anglatadi?
19. Axborotning relevantligi xossasi nimani anglatadi?
20. Axborotning ishonchliligi nimani anglatadi?
21. Axborotning qanday o‘lchov birliklarini bilasiz?
Adabiyotlar:
[1] Manuel Kastels (ispancha Manuel Castells; 1942 yilda tug’ilgan) — millati ispan bo’lgan AQSH jamiyatshunos olimi. Axborotlashgan jamiyat sohasida tadqiqotlar olib borgan yirik jamiyatshunos olim hisoblanadi.
[2] Тэпскотт Д. Электронно-цифровое общество / пер. с англ. М. :РефлAбук, 1999.
[3] O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004, №6.
[4] К. Хессинг. «Страх перед компьютером» kitobi.
[5] Management Information Systems: Managing the Digital Firm (16th Edition) - Hardcover. Kenneth C.Laudon, Jane H.Laudon 2016. p. 675.