ХІІІ ғасырда Моңғолия даласында нақты айтсақ 1206 жылы барша көшпелі тайпаларды бір мемлекетке біріктірген Темуджин (Шыңғыс ханды) қазаққып шығарғысы келетіндігі өз алдына бір топ. Бәлкім оларға импералистік сана тіпті осы біздің халықтан әлемдік тарихқа әсер ете алған тұлғалар шықпаған ба-деген сұрақ мазалағаны анық. Оларға Әбу Насыр әл-Фараби жетпейтін сияқты. Жә, қойшы әйтеуір жиналып алып, Шыңғыс ханды қазаққып шығарғысы келеді. Ол моңғол. Бірақ Қазақ халқына, Қазақ мемлекеттілігіне, Қазақ тарихына қатыстылығы бар. Қалай десеңіздер - Қазақ хандары өзінің шығу тегін Шыңғыс ханнан таратады. Иә, қазақ хандары Шыңғыс ханның ұрпағы болса - онда Шыңғыс ханда қазақғой деуіңіз мүмкін. Бірақ ол қате тұжырым. Біріншіден: Шыңғыс хан - ХІІ-ХІІІ ғасырда өмір сүрген, ал Қазақ хандығы XV ғасырда өмір сүрген. Екіншіден Шыңғыс ханның балалары ХІІІ ғасырда Қазақ даласына келіп, жерсініп 200 жылда жергілікті халықты мәдени, саяси, генеологиялық байланысқа түсіп жерсініп мұсылман дінін қабылдап, атын ауыстырып түркіленіп кетті. Ақыр аяғында өздерін жергілікті халықтың бір бөлшегі санап, тек Шыңғыс ханның ұрпағымыз деген ой ғана басқалардан ерекшелендірді.
Шыңғыс ханның қайтыс болған уақыты нақты 1227 жыл. Бірақ қайда жерде жерленгені белгісіз. Моңғолдық Құпия шежіре еңбегі - Шыңғыс ханның өзін балалық шағы өткен жалғыз ағаштың жанында жерлеуге пәрмен бергендігі айтылады. Қайтыс болғанда жауынгерлері сол ағашты таба алмай, арба тоқтаған жерге жерлегені айтылады. Келесі бір мәліметтерде Моңғол ханы жерлеңген жер құпия сақтау мақсатында үйір жылқыны айдатып тегістелгені айтылады. Бұл деректерге сүйене отырып, Шыңғыс ханның Орталық Қазақстанда жерленуі мүмкін емес деуге болады. Себебі ХІІІ ғасырда Орталық Қазақстанда қыпшақтар мекендеген. Қыпшақтардың арасында моңғол баласының тіпті оның әкесі Есухей бахадүрдің өмірі өтпегені анық.
Ал енді Алаша хан кесенесінде жерленген кім? Ол Шыңғыс хан ба-деген сұраққа келсек. Алаша ханның кім болуы мүмкін деген жорамалдар көп. Бірақ нақтылық жоқ. Алаша ханды - Наурыз Ахмет хан, Хақназар хан, Ұрыс хан, Шыңғыс хан, Сұлтан Ахмед хан болуы мүмкін деген жорамалдар бар.
Енді жорамалдарды нақтылап көрсек.
Наурыз Ахмед хан - Қазақ хандығында Қасым ханнан кейін келген хандардың бірі. Бір деректерде оны жаулары ойраттар "Алач" хан деп айтып-мыс жорамал бар. Осы жорамалға сәйкес Алаша хан Наурыз Ахмед хан болуы мүмкін. Бірақ ондай жорамал Моғол ханы Сұлтан Ахмед ханда да кездеседі.
Хақназар ханға келсек - олда болуы мүмкін. Бірақ ол Сарайшықта жерлеңген
тарихшы Р. Темірғалиев Алаша хан - Ақ Орда ханы Ұрыс хан болуы мүмкін деген жорамал айтады. Болуы мүмкін. Бірақ бұл жорамал ғылыми нақтылықты керек етеді.
Алаша ханның Шыңғыс хан болуы мүмкіндігіне - біріншіден, ел ауызында "Алаша және оның ұлы Жошы хан" деген аңыз себепкер болса. Екіншіден Алаша хан мен Жошы хан кесенелерінің ұқсастығы.
Сұлтан Ахмед ханның Алаша хан болуы мүмкіндігіне - сол баяғы ойраттардың Сұлтан Ахмед ханды "Алач" хан деп атағаны. Бірақ Орталық Қазақстан аумағы Жошы ұлысына тиесілі болған. Ал Сұлтан Ахмед хан Шағатай әулетінен
