Nomozova Gulchinor Isoevna,
Norov Toxirbek Mirzoevich
Toshkent davlat agrar universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.8285399
Qabul qilindi: 24.08.2023
Crossref DOI: 10.24412/cl-37059-2023-08-100-103
UDK: 635.647
Annotatsiya: Pomidor asosiy sabzavot ekini bo‘lib hisoblanadi. Mamlakatimizda ushbu ekin asosan ochiq dala va qisman issiqxonalarda yetishtiriladi. Pomidor vegetatsiya davrida turli kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar va zararkunanda hasharotlar bilan zararlanib hosilning yo‘qotilishiga va sifatining buzilishiga olib keladi. Ba’zi yillari fitopatogen viruslar qo‘zg‘atuvchi kasalliklar tufayli hosilning 40-50 % yo‘qotilishi kuzatilgan. Virusli kasalliklarga qarshi kurash choralari hanuzgacha cheklangan bo‘lib ularni erta va yuqori aniqlikda diagnostika qilish profilaktik tadbirlarni to‘g‘ri qo‘llash imkonini beradi. Viruslarni diagnostika qilishda PZR usuli samarador ekanligi olimlar tomonidan e’tirof etilgan.
Kalit so‘zlar: ToMV, PZR, RNK, PepMV, INSV, CTAB, komplimentar DNK, tospovirus, nekroz.
MOLECULAR DIAGNOSTICS OF TOMATO VIRUS DISEASES AND THE ROLE OF PHYTOSANITARY MEASURES IN THE FIGHT AGAINST IT
Annotation: Tomato is the main vegetable crop. In our country, this crop is grown mainly in open fields and partly in greenhouses. During the growing season, tomatoes are damaged by various disease-causing microorganisms and harmful insects, which leads to the loss of the crop and deterioration of its quality. In some years, 40-50% of the harvest was lost due to diseases caused by phytopathogenic viruses. Measures to combat viral diseases are still limited, and their early and high-accuracy diagnosis allows for the correct application of preventive measures. Scientists have recognized that the PCR method is effective in diagnosing viruses.
Key words: ToMV, PCR, RNA, PepMV, INSV, CTAB, complementary DNA, tospovirus, necrosis.
МОЛЕКУЛЯРНАЯ ДИАГНОСТИКА ВИРУСНЫХ БОЛЕЗНЕЙ ТОМАТА И РОЛЬ ФИТОСАНИТАРНЫХ МЕР В БОРЬБЕ С НИМ
Аннотация: Помидор – основная овощная культура. В нашей стране эту культуру выращивают преимущественно в открытом грунте и частично в теплицах. В период вегетации томаты повреждаются различными болезнетворными микроорганизмами и вредными насекомыми, что приводит к потере урожая и ухудшению его качества. В отдельные годы 40-50% урожая было потеряно из-за болезней, вызванных фитопатогенными вирусами. Меры борьбы с вирусными заболеваниями пока ограничены, а их ранняя и высокоточная диагностика позволяет правильно применять профилактические меры. Ученые признали, что метод ПЦР эффективен при диагностике вирусов.
Ключевые слова: ToMV, ПЦР, РНК, PepMV, INSV, CTAB, комплементарная ДНК, тосповирус, некроз.
KIRISH.
Pomidor (Solanum lycopersicum L.)-sabzavot ekinlari orasida inson salomatligi uchun zarur bo‘lgan vitamin va darmondorilarga boy bo‘lgan ekin bo‘lib, kunlik istemol qiladigan mahsulotlar orasida asosiy o‘rinni egallaydi. Asli vatani Janubiy Amerika bo‘lgan bu o‘simlik hozirgi kunda 100 dan ortiq mamlakatlarda yetishtirilib kelinadi. FAO (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda yiliga 180 million tonnadan ortiq pomidor yetishtiriladi. O‘zbekistonda 50 ming gektar maydonda pomidor yetishtiriladi, ishlab chiqarish hajmi yiliga 3 million tonnani tashkil etadi [1]. Yetishtirilgan hosilning asosiy qismi iste’mol uchun va qayta ishlashga yo‘naltiriladi.
Respublikamiz ochiq dala va issiqxonalarda yetishtirilayotgan pomidorning hosildorligini oshirish hamda uni sifatli saqlash va qayta ishlash muhim sanaladi. Ayrim yillari turli fitopatogen virus, zamburug‘ yoki zararli hasharotlarlarning salbiy ta’siri natijasida hosilning kata qismi yo‘qotilishiga olib kelmoqda [2,3]. Tadqiqotlarimizda pomidorda virusli kasalliklarni erta diagnostika qilish va kasallik ko‘lamini baholash orqali kurash choralarini ishlab chiqish maqsad qilingan.
MATERIALLAR VA USLUBLAR.
Virusli kasalliklarni erta diagnostika qilshda molekulyar metodlardan foydalanish samarali va ishonchli ekanligi olimlar tomonidan e’tirof etiladi. Pomidor ko‘chatlarida Tomat mozaikasi virusini (ToMV) PZR usulida aniqlash uchun namunalar to‘plandi, namunalarda virus simptomlari birlamchi vizual hamda klassik virusologik kuzatuvlar olib borildi. Shundan so‘ng kasallangan barg to‘qimalaridan umumiy RNK (Ribonuklein kislota) ajratildi. RNK laboratoriyamiz xodimlari tomonidan takomillashtirilgan CTAB (Cetiltrimetilammoniy bromid) usulida ajratildi. RNA namunalari konsentratsiyalari aniqlandi va SuperScrip III (Invitrogen) to‘plamidan foydalanib teskari transkriptaza fermenti yordamida kDNA (komplimentar DNK) sintez qilindi.
Pomidorda virusli kasalliklar qo‘zg‘atuvchi asosiy viruslar uchun maxsus praymer juftliklari sintez qilindi va bir vaqtning o‘zida Tomat mozaika virusi (ToMV), Pepino mozaika virusi (PepMV), Pomidorning dog‘simon so‘lish virusi (TSWV) va Impetiens nuqtali nekroz virusi (INSV) lariga PZR o‘tkazildi. Virusli kasalliklar simptomlari bir-biriga o‘xshash bo‘lganligi sababli PZR mamlakatimizda yuqoridagi pomidorning asosiy virusli kasalliklarini qo‘zg‘atuvchilari bo‘lishi inobatga olinib o‘tkazildi. PZR tahlili natijalari elektroforegramma uslida genotiplandi. Nazorat namunasi sifatida tamaki o‘simligining sog‘lom barglaridan foydalanildi.
Tahlillar uchun Respublikamiz olimlari tomonidan yaratilgan ochiq dalada ekish uchun mo‘ljallangan “O‘zbekiston-178”, “Sitora”, “Istiqlol” va xorijdan olib kelingan “Rio Grande”, “Sulton”, “Volgogradskiy 5/95” navlari tanlandi. Har bir namunadan 5 tadan jami 30 ta va nazorat namunalar sifatida tomaki o‘simligi barg to‘qimalari olindi.
NATIJALAR VA ULARNING MUHOKAMASI
PCR tahlillari natijalariga ko‘ra mahalliy “Sitora” va xorijdan keltirilgan “Rio Grande” navlarida ToMV aniqlandi va kasallik simptomlarining vizual hamda klassik virusologik usullar yordamida olingan ma’lumotlar bilan solishtirilganda aynan shu virus ekanligi isbotlandi. Ushbu virus asosan o‘simlik so‘ruvchi va kemiruvchi hasharotlarning og‘iz aparati orqali va ish qurollari orqali yuqadi. Kasallik o‘simlikning o‘suvchi qismlarini zararlab butunlay qurib qolishiga olib keladi. Ammo, fitosanitar talablarning o‘z vaqtida va sifatli olib borish, o‘simlik immun tizimini oshirish ushbu virusga qarshi profilaktik choralar sanaladi.
Fitosanitar chora sifatida so‘ruvchi va kemiruvchi hasharotlarga qarshi biologik kurash ya’ni entomofaglardan foydalanish yoki ularni jalb qiluvchi feromon tutqich hamda yig‘uvchi moslamalardan foydalanish tavsiya etiladi. Hasharotlarga qarshi foydalanilgan pestidsidlar tarkibidagi sirt faol moddalar virusning kasallangan o‘simlikdan sog‘lom o‘simliklarga tarqalishi uchun vosita bo‘lib xizmat qiladi.
XULOSA.
Xulosa qilib aytganda tomat mozaikasi virus (ToMV) ini o‘z vaqtida aniqlash unga qarshi kurash choralarini to‘g‘ri tanlashni va kasallik ko‘lamini nazorat qilish imkonini beradi. Virusli kasalliklarni tashhis qilishda klassik virusologik, seralogik, immunologik va molekulyar usullari mavjud bo‘lib PZR usuli samarali ekanligi aniqlangan. Masalan viruslarni aniqlashda qo‘llaniladigan immunofermentativ usul virusning tur tarkibini aniqlash imkonini bermaydi, yoki serologik usul bilan bo‘yalgan taspoviruslarning hamma shtamlari bir xil tusga kiradi va tahlillar ishonchsiz baholanadi. Molekulyar usullar esa viruslarning mutatsiyaga uchragan yangi shtamlarini ajratishda yuqori samara beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1. https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/tomato
2. Кадырова З.Н. Выявление и идентификация тосповирусов в Узбекистане, илмий мақолалар тўплами. “Замонавий микробиология ва биотехнология муаммолари”, Toshkent, 2009, 86-b.
3. Kadirova Z.N., Mavlyanova R.F., Silviya K. Green. Survey and diagnosis of viruses infecting vegetables, World conference, 10-15 June 2007, Urumchi, China.