“Stress va bizning tanamiz” (“Stressning tanamizga ta’siri”)

Imtihonlar sabab asabiylashyapsizmi? Ulgurayotganingizdan ko’proq ishlarni bajarmoqchimisiz? Oldimizda qiyin yoki ko’p vazifalar turganida biz stressni his qilamiz. Lekin stress shunchaki hissiyotgina emas, balki, butun tana bo’ylab harakatlanuvchi fiziologik reaksiyadir. Qisqa muddat uchun stress hattoki foydali bo’lishi ham mumkin. Biroq, stress uzoq muddatga cho’zilsa yoki tez-tez uni his qilganingizda sizning “jang qil yoki qoch” deb ataluvchi stressga qarshi instinktingiz sizning aql-idrokingizga ta’sir qilibgina qolmay, butun tanadagi organlar va hujayralarga zarar beradi. Buyrak usti bezi kortizol (adrenalin), epinefrin norepinefrin kabi stress gormonlarini ishlab chiqaradi. Bu gormonlar qonga o’tgach qon tomirlari va yurakka borib tushadi. Adrenalin yurak urishingizni tezlashtiradi, bu esa qon bosimining oshishiga va bu jarayon uzoq muddat davom etsa gipertoniyaga sabab bo’ladi. Kortizol, shuningdek, endoteliyga ta’sir o’tkazib, ularning funksiyalari buzilishiga olib kelishi mumkin. Endoteliy – qon va limfa tomirlarining, yurak bo'shliqlarining ichki yuzasini qoplaydigan mezenximal kelib chiqishga ega, bir qavatli yassi hujayralar. Olimlar bu jarayon aterosklerozning yoki arteriyada xolesterin blyashkalari paydo bo’lishining dastlabki bosqichidir. Bu o’zgarishlar birgalikda yurak xuruji yoki insult xavfini oshiradi. Miya stressni sezganda u sizning vegetativ asab tizimingizni faollashtiradi. Asab tolalari orqali miya ichak asab tizimiga stress signalini yuboradi. Bu “oshqozonda kapalaklar” effektidan tashqari, bu hazm qilish tizimini tartibga soluvchi nervlar ovqatni ichaklar bo’ylab yetkazib beruvchi qisqarishlar ritmini buzishi, bu esa irritabiy ichak sindromiga sabab bo’ladi. Bunda oshqozonning kislotaga sezuvchanligi oshadi va zarda qilish holatlari ko’payadi. Ichak asab tizimi orqali stress ichakdagi bakteriyalarning tarkibi va funksiyalarini o’zgartirib yuboradi. Bu esa hazm qilish tizimi va butun tana salomatligiga ta’sir qilishi mumkin. Ovqat hazm qilish haqida so’z yuritganda, surunkali stress bel aylanasiga ta’sir qiladimi degan savol vujudga keladi. Javob – ha. Kortizol ishtahani kuchaytirishi mumkin. U tanaga quvvat manbayini yuqori kaloriyali va uglevodlarga boy yeguliklar yordamida to’ldirish kerakligi haqida buyruq beradi. Aynan shu sababli sizda shirinlik kabi yoqimli taomlar va shirinliklar iste’mol qilish istagi paydo bo’ladi. Shuningdek, kortizolning yuqori darajasi ichki organlarimizni o’rab turuvchi vistseral (qorindagi) yog’ qavatining qalinlashishiga olib keladi. Bu turdagi yog’lar faqatgina sizning o’lchamlaringizga ta’sir qilish bilan cheklanib qolmaydi, balki, sitokin deb ataluvchi gormon va immun tizimining kimyoviy moddasini ishlab chiqaradi. Bularning barchasi yurak kasalliklari yoki insulin qarshiligi kabi surunkali kasalliklarga chalinish xavfini oshiradi. Ayni paytda, stress gormonlari immune hujayralariga turlicha ta’sir qiladilar. Dastlab, ular organizmga jarohatlanganda yot bakteriyalarga qarshi kurashish va sog’ayishda ko’maklashadi. Ammo, surunkali stress immune hujayralari funksiyasini susaytirib, sizni infeksiyalarga nisbatan sezuvchanroq qilib qo’yadi va sog’ayish jarayonini sekinlashtiradi. Uzoq umr ko’rishni istaysizmi? Unda surunkali stressingizni jilovlashingizga to’g’ri keladi. Chunki stress telomerlarga ham ta’sir o’tkazadi, shu jumladan, xromosoma uchini himoyalovchi va hujayra yoshini aniqlovchi genetik tuzilmaga ham. Telomerlar xromosomani o’rab turadi va hujayralar bo’linganida ulardagi DNK ma’lumotlarining genetik kodlarini shikastsiz saqlanishiga imkon beradi. Har safar hujayra bo’linganida telomer qatlami qisqarib boradi. Agar telomerlar juda qisqa bo’lsa, hujayra bo’lina olmaydi va halok bo’ladi. Va bu hali hammasi emas. Surunkali stress salomatligingizni turli yo’llar bilan buzishi mumkin. Chunonchi, bo’jamalar hosil qilishi, soch to’kilishi, jinsiy funksiyalarning buzilishi, surunkali bosh og’rig’i, mushaklar zo’riqishi, konsentratsiyaning qiyinlashuvi, doimiy charchoq, asabiylik kabi. Xo’sh, bularning barchasi siz uchun nimani bildiradi? Hayot har doim stressli hodisalarga to’la bo’lishi mumkin. Lekin miyangizga va butun organizmingizga siz shu stressli holatlarga qanday reaksiya ko’rsatishingiz muhim. Siz o’sha muammolarga nazorat qilish mumkin bo’lgan narsadek qarang, o’tib bo’lmas tog’ga qaragandek emas. Shu tarzda siz samaraliroq mehnat qilishingiz va uzoqroq muddat salomat bo’lib yurishingiz mumkin.