Милләттең рухи тотҡаһы

Арҙаҡлы милләттәшебеҙ, аҡыл эйәһе, теолог, мосолман донъяһы мәғрифәтсеһе, педагогы Зәйнулла ишан Рәсүлевтең тыуыуына быйыл 190 йыл тулды. Уның эшмәкәрлеге ХIХ – ХХ быуаттар сигендә Рәсәйҙең мосолман халыҡтарының рухи үҫешенә һәм ХХ быуат башында илдәге тарихи ваҡиғалар үҫешенә тәрән йоғонто яһаған. Заман шаһиттары иһә түбән­дәгеләрҙе һөйләп ҡалдырған: Зәйнулла ишандың уҡыусы­лары, артынан эйәреүселәр шул ҡәҙәр күп булған, уның вәғәзен тыңларға килгән халыҡ мәсеткә һыймағас, ишанға намаҙҙы мәсет ихатаһына йәки ауыл янындағы туғайға сығып уҡырға тура килгән. Зәйнулла ишан вәғәзендә лә, шәкерттәр менән алып барған дәрестә­рен­дә лә баҫалҡылыҡҡа, ғәҙеллеккә, сабырлыҡҡа, фәҡирҙәргә, сирлеләргә, етемдәргә, ололарға ярҙамсыл булырға өндәгән. ...Зәйнулла Рәсүлевтең тәғли­мәт­тәре, ул инанған ҡиммәттәр бөгөн дә көнүҙәк. Мәҫәлән, күптән түгел Өфөлә, “Торатау” конгресс-холында, күренекле башҡорт дин һәм йәмәғәт эшмәкәре Зәйнулла Рәсүлевтең (1833 – 1917) тыуыуына 190 йыл тулыуға арналған “Шәйех Зәйнулла Рәсүлев һәм Евразия халыҡтарының суфыйсы­лыҡ мәҙәниәте” халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы булды. Конференцияның ойоштороусылары – Башҡортостан Респуб­ликаһы Башлығы Хакимиәте, Өфө фән һәм технологиялар университеты, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәге­нең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, Рәсәй мосолманда­рының Үҙәк диниә назараты, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы һәм Әбү­ғә­лисина (Ибн Сина) фонды (Мәс­кәү). Ғилми форум барышында баш­ҡорт халҡының хәҙерге суфыйсы­лыҡ традицияһында шәйех Зәйнул­ла Рәсүлевтең рухи мираҫы, совет йылдары һәм унан һуңғы осорҙа Рәсәйҙә суфыйсылыҡ яҙмышы, башҡорт суфыйҙарының үҙ-ара бәйләнештәре, суфыйсылыҡ әҙә­биәте феномены, Рәсәйҙәге су­фый­сылыҡтың перспективалары кеүек темалар тикшерелде. Ойоштороусылар билдәләүенсә, пленар һәм ике секция ултырышы­нан торған конференцияла 41 док­лад тәҡдим ителгән. Конференция эшендә онлайн-бәйләнеш аша Өфөнән, Мәскәүҙән һәм Һамарҙан, Санкт-Петербургтан, Силәбенән һәм Дағстан Республикаһынан Ислам динен өйрәнеүселәр, тарихсылар, филологтар, философтар ҡатнашты. Шулай уҡ форум эшендә сит илдәрҙән – Азербайжан, Грузия, Иран, Татарстан һәм Төркиәнән дә сығыш яһаусылар булды. Конференцияла Өфө фән һәм технологиялар университеты ме­нән Әбүғәлисина фонды араһында хеҙмәттәшлек тураһында меморан­думға ҡул ҡуйылды. Ойошма 15 йылдан ашыу Рәсәйҙә Исламды өйрәнеү буйынса тикше­ренеүҙәргә ғилми-методологик, финанс һәм ойоштороу яғынан ярҙам итеү менән шөғөлләнә. Шәйех Зәйнулла Рәсүлев (Зәй­нулла ибн Хәбибулла әл-Рәсүли ән-Нәҡшбәнди; 1833 – 1917) – кү­ренекле башҡорт дин белгесе, педагогы, мәғрифәтсеһе, Нәҡш­бәндиә суфыйҙар тәриҡәтенең рухи остазы (шәйех). Учалы районының Шәрип ауылында тыуған: Ҡыуаҡандар нәҫеленән. Троицк ҡалаһында (Си­ләбе өлкәһе) 5-се йәмиғ мәсетенең имамы булған, уның ҡарамағында “Рәсүлиә” мәҙрәсәһен ойошторған, уҡытыу программаһында традицион рухи белем биреү ысулдары менән яңы ағымдарҙы ла берләш­тергән, уның студенттары араһын­да башҡорт, ҡаҙаҡ һәм татар халҡы вәкилдәре генә түгел, Үҙәк Азия һәм Кавказ кешеләре лә булған. Зәйнулла ишан Рәсүлев хәйриә эшмәкәрлеге менән дә әүҙем шө­ғөл­ләнгән, үҙ аҡсаһына дарыухана, китапхана, ҡунаҡ ҡабул итеү йортон тотҡан, башҡорт шағиры Аҡмул­лаға, тарихсы Мораҙым Рәмзигә даими ярҙам күрһәткән, шул иҫәп­тән китап нәшерләү баш­ланғыс­тарына ла булышлыҡ иткән. Фәнни-ғәмәли конференцияны ойоштороусыларҙың береһе, фило­логия фәндәре кандидаты Ис­кәндәр Сәйетбатталов сараға ҡағы­лышлы түбәндәге фекерен белдерҙе: – Шәйех Зәйнулла Рәсүлевтең эшмәкәрлеге башҡорт халҡының ике быуат сигендә рухи йәһәттән аяҡҡа баҫыуы, Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан милли интеллиген­цияһының рухи үҫеше, Рәсәй ха­лыҡтары араһында традицион ислам формалашыуы менән бәйле. Зәйнулла Рәсүлевтең эшен уның улы Ғабдрахман дауам иткән (1881 – 1951). Ул 1936 – 1951 йыл­дарҙа Рәсәй мосолман­дарының Үҙәк диниә назараты (һуңынан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты) мөфтөйө вазифаһын би­ләгән. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: Ғабдрахман Рәсүлев Диниә назаратын дингә ҡаршы аяуһыҙ эҙәр­лекләүҙәр осоронда етәкләгән һәм уны һаҡлап ҡалыу ғына түгел, хатта илдәге мәсеттәрҙең иҫәбен арт­тырыуға, мосолман китаптары сығарыуҙы яңыртыуға, мосолман­дарҙың даими хажға йөрөүен ойош­тороуға өлгәшкән. Уның етәксе­легендә СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының ойоштороу структуралары булдырыла, ул Советтар Союзының башҡа дини идаралыҡ­тарына, шул иҫәптән Урта Азия һәм Ҡаҙағстандың, Кавказ аръя­ғының диниә назараттарын ойоштороу өсөн дә өлгө булып тора. Мосолмандар, совет власы һәм секуляр йәмәғәтселек ара­һында үҙ-ара эшлекле хеҙмәттәшлеккә нигеҙ һалына. Ғабдрахман Рәсүлевтең дини вариҫтары Башҡортостанда һәм сиктәш төбәктәрҙә уҡытыу эшмә­кәрлеген беҙҙең көндәргә тиклем алып бара. Рәсүлевтәрҙең уҡыу­сы­һы, “Рәсүлиә” мәҙрәсәһен та­мамлаған Шакир Хыялетдинов (1890 – 1974) Рәсәй мосолмандарына 1974 йылға тиклем етәкселек итә. Шулай итеп, Рәсәйҙә традицион исламдың барлыҡҡа килеүе, уның һаҡланыуы Зәйнулла Рәсүлев һәм уның улы Ғабдрахмандың киң эшмәкәрлеге менән тығыҙ бәйле. Зәйнулла Рәсүлев һәм уның улы Ғабдрахман мираҫының бөтә ас­пекттары: көн һайын исламдың рухи ҡеүәтен дини һәм йәмәғәт практикаһында тормошҡа ашырыу, заман рухына ярашлы дини белем биреүҙе ойоштороу, хәйриәлек, күп милләтле һәм күп конфессиялы йәмғиәттә традицион исламдың урынын нығытыу, Рәсәйҙәге мосол­мандарҙың патриотизмы бөгөн дә көнүҙәк булып ҡала, – тип билдәләй Искәндәр Рәсүл улы. Форум эшендә шулай уҡ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының баш белгесе, Өфө фән һәм технологиялар университеты доценты, тарих фәндәре кандидаты Нурислам Ҡалмантаев ҡатнашты. Ул түбәндәгеләрҙе билдәләне: – Исламдың урындағы дини-фәл­сәфәүи ҡараштар менән ҡу­шылыуы башҡорт мосол­манда­рының үҙенсәлектәрен билдәләгән, шуға күрә башҡорттар араһында суфыйсылыҡ киң таралған. Унан тыш, башҡорт суфый-ишандары бер үк ваҡытта “указлы” ла булған. Башҡорт­останда теге йәки был ишан тирәләй берләшеү иһә социаль хәлгә генә түгел, территориаль тәғәйенләнешкә ҡарап та тормошҡа ашырылған. Күп һанлы мөриттәре булған ишандар абруйлы дини дәрәжәгә эйә булған. Мөриттәр һәм уларҙың дини остаздары – ишандар араһын­да бик яҡын, ышаныслы мөнәсә­бәттәр яйға һалынған, ул ғүмер буйы һаҡланып килгән. Ишанлыҡ­тың нәҫелдән-нәҫелгә күсәгилеш­лек үҙенсәлеге лә башҡорт мөхи­тендә сағылыш тапҡан. Иң сағыу өлгөләрҙең береһе – Зәйнулла Рәсүлев. Ул үҙенең күләмле дини-рухи һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәр­леге менән, һис шикһеҙ, исламға инанған мосолмандарға ғына түгел, ә мосолман интеллигенцияһының бик күп күренекле вәкилдәренә лә тәрән йоғонто яһаған. Әйткәндәй, заманында Зәйнулла Рәсүлевтең вафаты ла башҡа һыймаҫлыҡ сағыу ваҡиға булған, хатта Көнсығышты өйрәнгән академик В.В. Бартольд был хаҡта “Ваҡыт” журналында “Шәйех Зәй­нулла Рәсүлев, 1833 – 1917” тигән махсус мәҡәлә яҙыуҙы кәрәкле тип тапҡан һәм яҙмала “Шәйех Зәйнул­ла Рәсүлев халҡының рухи короле булды” тип билдәләгән. Зәйнулла ишан Рәсүлев иҫән сағында күп уҡыусыларына иджаздар биргән, ә тәриҡәт серен улы Ғабдрахман Рәсүлевкә, шулай уҡ Мәсетле районынан шәйех Абдулла Бәҙретдин әл-Әлиғәзигә һәм Баймаҡтан Мөжәүир хәҙрәт әл-Боржәнигә тапшырған, – ти Нурислам Мирхәйҙәр улы. Билдәле тарихсы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Баш­ҡарма комитеты ағзаһы, тарих фәндәре кандидаты, тележурналист Салауат Хәмиҙуллин да сараның мөһимлеген билдәләй. – Зәйнулла Рәсүлев – билдәле шәхес. Әгәр XVIII быуаттағы баш­ҡорт тарихының символы тип Салауат Юлаевты иҫәпләргә мөмкин булһа, XIX быуатта мәшһүр шәйех Зәйнулла Рәсүлевте шулай уҡ билдәләргә мөмкин. Ул Дағстанда һәм башҡа төбәктәрҙә лә бик абруйлы. Беҙ уның мираҫын әүҙеме­рәк, төплөрәк өйрәнергә, исемен танытырға тейешбеҙ. Мосолмандар араһында Зәйнулла Рәсүлев – бик билдәле шәхес, беҙҙең уны оноторға хаҡыбыҙ юҡ. Силәбе өлкәһендә “Рәсүлев уҡыуҙары” үтә. Беҙҙә лә уның мираҫын өйрәнеү йолаһы тамыр йәйергә тейеш, – тип билдәләне Салауат Хәми­ҙуллин. - Гүзәлиә БАЛТАБАЕВА