Биһиги оскуолабытыгар урут,Арҕаа Европа дойдуларын,американецтары кытары өстөһө иликпитинэ ЮНЕСКО ассоциированнай оскуолалара диэн ааттаан ол дойдулартан учууталлар кэлэн саха оҕолорун английскайдыы,французскайдыы тылга,саҥарарга,кэпсэтэргэ үөрэтэр бириэмэлэрэ баар буола сылдьыбыта.Оскуолаҕа отучча сыл үлэлээбитим тухары төһөлөөх элбэх араас саҥа сүүрээннэри,реформалары-эксперименнэри көрбүтүм буолуой,көрбөтөҕүм буолуой?Олортон соҕотох ити, омуктары аҕалан үлэлэтии,үтүө түмүктэри биэрбитин өйдүүбүн.Үйэбэр биирдэ табыллыбыт эксперимени ону эрэ көрөн турабын.Биир дьыл киһи санаата тиийбэт баай-талым олохтоох,ханна эрэ Европа ортотугар саһан сытар Бельгия диэн дойдуттан Симон Муро Күндэйэбитигэр тиийэн кэллэ.Сорох сорохтор ол Бельгияны каартаҕа да булан ылан көрдөрөр кыахтара суох буолуохтаах.Брюссель диэн столицалааҕын удумаҕалатар да киһи ахсааннаах ини.Дьэ,бу Симонмут,икки миэтэрэ курдук үрдүк уҥуохтаах,куйаабылламмыт,хатыҥыр баҕайы,чэри-чэҥэриччи соһуйбут киһи курдук көрө сылдьар олох эдэр уол буолан биэрдэ.Идэтинэн учуутал эбит.Дойдутугар учууталлыы сылдьыбыт.Французскай тыл учуутала.Онон коллегабыт.Кэлбит киһини ытыс үрдүгэр түһэрэн олорор сирин булларан,усулуобуйа бөҕө оҥорон үлэлэтэн киирэн бардылар.Оҕолор сөбүлээн олох батыһа сылдьар киһилэрэ буолла.Олоххутугар уонна итинник шанс бэриллиэ суоҕа кытаатан кэпсэтэ-ипсэтэ сатааҥ диэн оҕолорго сүбэлиибин.Омук тылын билии кэнники улаханнык туһалыа диэн.Оннук да буолбута биир-икки ыйынан Симоннуун көҥүл английскайдыы кэпсэтэр оҕолор баар буолбуттара.Биһиги оҕо эрдэхпитинэ даҕаны син омук тыла диэн английскайдыы үөрэтэ сатаабыттара.Бу киһи тоҕус сыл:оскуолаҕа,университетка английскайы үөрэтэ сатаан сордоммутум даҕаны алфавиты да билбэтэҕим.Манна буоллаҕына, оҕолор, биир -икки ыйынан көҥүл чыыбыгыраһан киирэн бардылар.Киһи сөҕөр.Оскуолаҕа эр киһи аҕыйах.Симон миигин аҕа табаарыс оҥоһунна.Нууччалыы ыт да диэни билбэт киһи кэлэн баран түргэн баҕайытык өйдүүр-кэпсэтэр буолан хаалла.Россия диэни Москва куорат столицалаах диэн эрэ өйдөбүллээх.Ол да Москватын хайдаҕын билбэт, аэпопортан курдары оннук тугу да көрбөккө кэлбит.Эгэ Саха сирин билиэ дуо?Интернеттэн наһаа тымныы дойду диэнтэн атыны өйдөөбөтөх.Табанан сылдьаллар диэн билиилээх кэлбит киһи бу биир да табаны хараҕар көрө илик.Ол биһиги Сунтаарбытыгар хантан ылбыт табабыт баарай?Бодоруһан,хаста да ойуурга илдьэ сырыттым,айылҕата көрүөххэ диэн.Киниэхэ барыта сонун.Билбэтэ-көрбөтө элбэх буоллаҕа.Сааһыары,биирдэ киһибин кытары учууталыскайга олорон Саха сирин каартатын остуолга тэнитэн көрдөрө-көрдөрө дойдубут туһунан кэпсиибин.Мантан Сунтартан чугас алмаас хостууллар,көр бу,Мирнэй куорат бу турар диэн ыйабын.Ол олорон,төбөбөр идея көтөн түстэ.Бу Симону "туус куоһур"оҥостон Өлөөҥҥө таба ытан кэлбит киһи диэн.Урут сылдьан турабын.Ырааҕа салыннарар эрээри,туһугар умсугутуулаах буоллаҕа,булт диэн баран муннукка ытаабыт боростуой сахаҕа!Төбөбөр араас комбинациялар элэҥнииллэр.Син табыллыах курдук хайдах эрэ.Оскуола массыынатынан тиийэбит,кэтэһэн олорор,булду тэрийэр киһилээхпин Өлөөҥҥө.Бултуубут...Эт тиэнэбит...Төннөн кэлэбит...Бүттэ.Олоххо киллэриэххэ эрэ наада. -Симон,хочешь сафари? -Хочу!-киһим үөрэн сэгэс гына түстэ.
Эмиэ бөһүөлэктэн чугас барыахпыт дии санаата быһыылаах,кыһын иккитэ-үстэ сылдьан турабыт.Ол биһиги бөһүөлэк чугаһыгар "сафарибыт" диэхтээн куобахха туһах көрөн кэлии буоллаҕа.Ыраатан биир күн массыынанан тыаҕа тахса сылдьыбыппыт,табаҕа туһах баайа.Бүттэ уонна. -Куда пойдем?Когда? -Куда поедем?Вот куда мы поедем!-киһибэр картаҕа Өлөөнү ыйан көрдөрөбүн.Киһим бастаан өйдөөбөтөх киһи курдук каартаны тонолуппакка одуулаан олоро түстэ.Саарбахтыыр,курус санаа сирэйигэр билиннэ -Аа,нет!.. -Почему?.. -Знаешь,Валера?..Дорого... У меня денег мало...-үүтүн тохпут оҕо курдук буолан хаалла.Бельгиецтар бары итинник дьон этилэр.Тугу эмит гынаары гыннылар да түргэн баҕайы суоттуур массыына курдук ороскуоттарын өйдөрүгэр ааҕа охсоллор.Антах дойдуларыгар олохторо оннук буоллаҕа,биһиги билбэппит. -Понимаешь,Валера..,Сафари очень ДОРОГО!..У нас в Бельгии сафари для очень,ОЧЕНЬ богатых людей!..
-Ну,это в Бельгии!У нас все по другому.Я богатый человек?Как ты думаешь?..Человек, который зарабатывает в месяц,ну,примерно 500 долларов может ехать на сафари за тысячи с половиной километров от дома?.. -Нет...Не может...Что вы?..-киһим харахтара тэриэлкэ саҕалар.Мэнээк тылга тииһии курдук өйдөөн олороро сирэйигэр көстө сылдьар. -Помни,Симон!Якутия-страна чудес.Тут деньги не главное!Для тебя специально и для меня тоже специально,это будет совершенно БЕСПЛАТНО!Кроме того,нам зарплату будут выдавать за это дело! -Да?..Не может быть!..-мэйиитигэр отой батан киирбэт дьыаланы кэпсии сатыыбын быһыылаах.Симону ситэри "охторон түһэриэххэ": -Кроме того, на обратном пути нагрузимся олениной.Бесплатно,разумеется!Ну,как,поедем?Ты не бойся,пропитание-проживание,сама охота все бесплатно!Транспорт тоже!-Симонум оннук дөйөн баран олорор.Авантюра дии саныыр,куттанар да быһыылаах,ханна эрэ илдьэн харчыга "тоһутуохтара" диэн.Ол бириэмэҕэ мин Өлөөҥҥө,атын омуктар -тоҥустар олороллорун кэпсиибин.Аара баран иһэн алмаас хостонор карьерын көрүөхпүт,Удачнайга атомнай буомба эспит сирдэригэр кыратык пикниктээн ааһыахпыт диибин.Үйэҕэр биирдэ бэриллэр кыаҕы мүччү тутума,кэлин кырдьан олорон кэмсиниэҥ диибин.Дьиҥнээх Саха сирин көрүөххэ наада диэн ытаһа саайабын.Итэҕэтиилээх баҕайытык этэбин быһыылаах, сөбүлэстэ барарга.Үйэтигэр саа диэни туппатах киһи,сатаан бултуом суоҕа диэн куттанар.Ону эйигиттэн тайҕа устун сүүрэ сылдьан табаны ытыалыыргын ким да ирдээбэт,ол наадата да суох.Кылаабынайа сири-дойдуну көрүү,саҥа дьону билсии,сахалар,туох-хайдах дьаһанан олорорбутун бэйэҥ хараххынан көрүү эрэ ирдэнэр диэн уоскуттум.Киһим барсар баҕатын оннук дэлби күөртээн, уһугуннаран, "туус куоһурбун сиэхпэр уктаммын" дириэктэрбэр киирдим.Кыратык оскуола иһинээҕини-таһынааҕыны кэпсэтэ олорон: -Симон...-диэтим.Дириэктэрим соһуйда.Проблема үөскээбит диэн санаа төбөтүгэр охсулунна быһыылаах. -Тугуй?..Туох буолла? -Ээ,суох...Уол Саха сиригэр кэлэн баран тугу да көрбөккө-билбэккэ төннөөрү гынным диэн санааргыыр... -Һуу,хата!-чэпчии түспүтүн бүтэйдии сэрэйдим...Үчүгэй !.. -Саха сиригэр алмаас хостонор сирин көрүөм этэ диир...Саха сирин алмааһын аҥаара Бельгияҕа кырыыланарын билэр,истибит эбит.Табаны көрбөтүм,көрүөхпүн олус баҕарабын диир...Онтон, арай,ону мин,бу сааскы бырааһынньыктар өрөбүллэрин хабаммын түргээн баҕайытык Симону Өлөөҥҥө илдьэн күүлэйдэтэн аҕаллахпына?Симоҥҥа дэлэлээх өйүгэр-санаатыгар иҥиэ этэ дуо!?-ып-ырааһынан көрөн баран олоробун, били,уопсай дьыала туһугар туруулаһан туран үлэлии-хамсыы сатыыр киһи киэбин ылынан баран. Дьэ,ол кэннэ кыра быстах боппуруостары илдьиритиһэн,Симону күүлэйдэтэргэ көҥүл ылан Өлөөннүүр буоллубут.Тэрээһин сүпсүлгэнэ ханна барыай,кэлии-барыы.Массыына көрүнүүтэ.УНО-ҕа киирэн биир буочука бензин суруттаран ылыы.Элбэх буоллаҕа,дьиҥэр.Барар сирбит ырааҕа бэрт.Табаарыспын Диманы кучуйдум,барыс диэн.Бэйэтэ суоппар,булчут бэрдэ.Бураҥҥа үөрүйэх.Оскуолабыт суоппара Сааса баар.Төрдүө буоллубут.Ол курдук барар күммүт буолла.Сарсыарда хомулла охсон "Дьэ,Өлөөннөөтөхпүт буоллун!"-диэн баран астара турдубут. Уонча күн хайдах сылдьыбыппытын,тугу көрбүппүтүн барытын сиһилии кэпсээтэххэ саха билиҥҥи суруйааччыларын айымньыларыгар майгынныыр тахсан кэлиэ диэн куттанан Симон бу сырыыттан саамай сөхпүт,чахчы дьиибэргээбит түгэннэрин быһыта тутан кэпсиэм.Ол курдук элэҥнэтэн Кириэстээххэ тиийдибит.Өрүһү туораан массыыналар тохтуур сирдэригэр биирдэ хорус гына түстүбүт.Туалеттыахха диэн буолла.Стоянкаҕа биир таһаҕаһа суох "Камаз"турар,суоппардар,икки саха уола эмиэ бу кэлбиттэр быһыылаах.Мирнэй өттүттэн,утары.Стоянка кытыытыгар күрдьүккэ кэчигирээн турабыт бары.Тэйиччи тииккэ суор сохсоллон олорор.Ас тобоҕор тииһээри.Камазтаах уолаттары кытары аҕыйах тыл быраҕыстыбыт.Сахалар үгэстэринэн.Буолуохтаах буолуохтааҕын курдук.Дьоммут итиннэ чугас икки массыына харсыһан турар диэн сонуннаахтар.Бүтэммит массыыналарбытыгар тарҕастыбыт."Камаз" солярка умайбыт күөх буруотунан уһуураат "сус" гынан хаалла.Биһиги термостан чэй истибит.Кыратык үссэннибит.Онтон хоҥнон иһэн Симоҥҥа сонун кэпсиибин: -Симон,там за повортом авария! -???-киһибит өйдөөбөтөх курдук сирэйбитин көрөр.Поворот кэннигэр туох буолбута көстүбэт.Ойуур мэһэйдиир. -Машины столкнулись!-Дима лаппыйан биэрэр.Симон саҥарбат.Өр гыныахпыт дуо суол токуруйуутун ааспыппыт икки массыына утарыта харсыһан тураллар.Трехтонник иномарка грузовой уонна кыра,бэстилиэт курдук моһуоннаах,сырдык иномарка.Дьоно таһырдьа адаарыҥнаһа сылдьаллар.Тохтообокко ааһан хааллыбыт.Син айанныы түһэн баран Симон: -Валера,откуда вы узнали,что впереди авария?.. -кини өйүгэр ол массыыналар харсыспыттарын хантан билбиппит улахан таабырын эбит.Үөҥҥэ тиллэбит бары даҕаны.Тиллэн кэллибит: -Вот,где мы стояли...Ворон сидел на дереве,видел? -Видел...Я его сфотографировал...-киһибит курткатын сиэбин хастан фотоаппаратын таһааран суор хаартыскатын көрдөрөр. -Этот ворон и рассказал нам...Про аварию...-Симоммут айаҕын атан баран олорор. -Мы, якуты, понимаем речь птиц,животных... Можем с ними разговаривать... -Да-а???-киһибит төбөтүн быһа илгистэр.Били "Камазтаах"уолаттары умнан кэбиспит дуу, өйдүүр да буоллаҕына ону бэйэтигэр холоон, биһигини, билбэт дьоннорун кытары кэпсэтиэхтэрэ,кып-кылгас бириэмэҕэ сонуннарын үллэстэ охсуохтара диэн өйүгэр батаран киллэрбэтэх быһыылаах дуу.Суордуун кэпсэппиппит оруннаах курдук буолан тахсар оччотугар.Хантан билээхтиэй,сахалар ким да буол, көрсүстүбүт да сонуммутун үллэстэ охсуу төрүт хааммытыгар баарын,кэм-кэрдии ону суурайбатын? Бельгияҕа мөлүйүөнүнэн киһи ортотугар кимниин да тыл бырахсан кэпсэппэккэ соҕотохсуйуу олох нуорматыгар кубулуйбут сирэ диэн бэйэтэ кэпсиир этэ.Ол курдук көтөрдөрү кытары кэпсэтэр кыахтаахтар,сахалар,диэн өйдөбүллээх салгыы астара турдубут.Быһаара хайыы барбатахпыт. Билигин да өйдүү сылдьар буолуохтаах ити түгэни...
Удачнайга уһун күнү быһа айаннаан тиийдибит.Куораттан Анаабыр диэки зимниккэ тахсыыга били аварийнай ядернай дэлби тэптэрии сиригэр саркофаг оҥорбуттара баар.Кумах өрөһөлүү кутулла сытар.Үрдүк баҕайы хатыылаах боробулуоха күрүөлээх.Ааһар массыыналар тохтуур сирдэригэр тохтоотубут.Күрүө остоолботугар "Опасно!"диэн суруктаах араҥас-хара кырааскалаах радиация уруһуйдаах табличкалаах.Биһиги наҕыл баҕайыбыт,ыһыкпытын хостоон аһыырдыы тэриннибит.Дьэ,манна Симоммут баттаҕа олох турда.Биир сиргэ таба олорбот. -Пикник!Это место пикника парней из Оленька! -Может,уедем отсюда,аа?Плохое место для пикника!-киһибит чахчы куттаммыт,атомнай буомбаны манна эспиттэрэ диэн кэпсээтэхпит дии,эрдэттэн.Оннук сүгүн пикниктээбэккэ ол кутталлаах миэстэттэн куоппуппут.Радиация диэни билбэт туох акаары аборигеннарай дии саныы иһэр киһибит.Сирэйэ-хараҕа оннук.Удачнайтан чугас соҕус Полярнай эргимтэ ааһар сиригэр памятникка тиийэн пикниктээбиппит.Онно,ол памятник таһыгар, Симоммутугар били этэргэ дылы торжественно,Полярнай эргимтэни ааспытын туоһулуур сахалыы,нууччалыы,французскайдыы суруктаах международнай таһымнаах Сертификат туттардыбыт.Киһибит бу мүнүүтэни үйэм тухары умнуом суоҕа диэтэ,олох кыра оҕо курдук үөрээхтиир.Пикник кэнниттэн суоппарбыт Сааса сылайдым диэн уруулун Димаҕа биэрдэ.Массыынаны Дима ыытан иһэр.Симон инники олордо.Мин Саасалыын салоҥҥа иһэбит.Саасабыт уруултан босхоломмут киһи ,дьэ,олохтоохтук омуктуун сэлэһэр санааламмыт.Күндэйэҕэ суоппар киһиэхэ хаһан бас биллэрбиттэрэ,чугастык кэпсэтиннэрбиттэрэ баарай?Омук киһитин?Манна баҕас олох илии иһигэр тутан олорон дуоһуйа ирэ-хоро кэпсэтэргэ.Симон дойдутугар туох дьоннооҕуттан-сэргэлээҕиттэн саҕалаан,ол дойду айылҕатыгар,булдугар-алдыгар тиийэ ыйыталаһар .Симона Бельгия,Франция туһунан кэпсиир.Бары даҕаны ону олус интэриэһиргээн истэбит...Дойдутугар ийэлээх-аҕалаах,быһата,ыалоҕото эбит.Таптыыр кыыстаах,эрээри,кэлэригэр кыыһырсан баран кэлбит.Кыыһа Россияҕа барабын диэбитигэр онно бары бандьыыттар олороллор, өлөрөн кэбиһиэхтэрэ диэн айдаарбыт үһү.Дьэ,бу олорон,Саасабыт,төбөтүгэр бачча түгэн тосхойбутунан бу киһини туһаныахха баар эбит диэн сөптөөх баҕайы санаа киирэн кэллэ быһыылаах.Мин,Дималыын оннук санааҕа отой тиийбэккэ олорбуппут.Саасабыт сытыы өйүнэн бэйэтин аатын омук кинигэтигэр киллэрэн үйэтитээри гыммыт.Онтун олоххо киллэрэ сатыыр: -Симон!Аа,Симон!.. -Что,Саша? -Симон!Симон!Это..! -Слушаю тебя,Саша,что? -Тугу этээри гынаҕын,этиий!Симон истэн олорор! -Симон!Ты,когда придешь домой пиши книгу!..-Симона өйдөөбөтөх киһи курдук Сааса диэки хайыһар. -Пиши книгу!И там пиши-в Якутии есть такой машина-УАЗ называется!Есть такой шофер-Саша называется!..-биһиги күлэн кыччыгынаһабыт.Сонно тута өйдөөтөхпүт дии,Сааса ханна иэҕэрин. -В Якутии есть такой машина-УАЗ называется!..Есть такой шофер-Саша называется!- күлэн иэрийэ сытабыт.Саасабыт тохтообот,бүтэһигэр ытамньыйа сыһа-сыһа көрдөһөр: -В Якутии есть такой...-бу сырыыга Дималыын киһибитигэр көмөлөһөн иккиэн хуорунан хаһыытыыбыт: -В Якутии есть такой машина-УАЗ называется!..-Дима,массыына ыытан иһэн,икки илиитинэн уазик уруулун саайар. -Есть такой шофер-Саша называется!-мин Саасаны ытыспынан көхсүгэ саайабын.Киһибит онно кыһаммат,тохтуох быһыыта суох.Бүтэр уһугар ыксааммыт Симоммутун,доо,кинигэни суруйуом диэ,Саша,ааккын киллэриэм ол кинигэҕэ диэн эт диэн көрдөстүбүт. -Хорошо,Саша,напишу книгу!Напишу про тебя! -Саасабыт кинигэҕэ сүүс бырыһыан чуолкай киирэрин билэн баран син уоскуйбута.Уһун суолга Дималыын,Симоннуун бэйэбит уоскуйан биэрбэтэхпит: -В Якутии есть такой машина-УАЗ называется!Есть такой шофер-Саша называется!..
Бу Удачнай-Өлөөн икки ардыгар пикеткэ эрэ биир нуучча оҕонньорун уонна кини эмээхсинин көрбүппүт.Бараак курдук дьиэҕэ киирэн ороннорго тиэрэ түһэн сынньана түспүппүт.Уонна киһи диэни көрбөтөхпүт.Эгэ бөһүөлэк,дэриэбинэ диэн кэлиэ дуо?Биир кэм хаарынан бүрүммүт иһийбит тыа,наар сыыр тахсыыта,биир оччо таҥнары түһүү.Аата-ахсаана биллибэт үрэхтэр көҥүстэрэ ,ол быыһынан иҥнэл-таҥнал зимник суол эрэ тыргыллар.Симоммутуттан ыйытабыт: -Ну,как Симон,Якутия?..-киһибит төбөтүн быһа илгистэр: -Как другая планета!!! -киһи-сүөһү суоҕуттан олох саллан олорор.Бельгияҕа, биһиги Сунтаарбыт аҥаарын эрэ саҕа сиргэ уон мөлүйүөн киһи олорор.Кымырдаҕас уйата диэн сымыйа... -Территория Оленька равна двум Франциям! -Да???Правда?-кини санаатыгар саамай улахан сирдээх дойду-Франция. -И в этих "двух Франциях"население-четыре тысячи человек!-кэпсии иһэбит. -Не может быть!.. -Ты,посмотри вокруг,сколько мы едем?Дедушку с бабушкой видели на пикете...Все...Больше никого не видели же!-туох дии санаахтаабыта буолуой,билбэппин.Оннук дөйөн баран олорор.Чахчы, билбэт киһиэхэ соһуччу хартыына буолуо.Оннооҕор биһиги,бэйэбит,дойду сир дьоно саллабыт.Саха сиригэр олорор биир мөлүйүөн киһи диэхтээн олох муораҕа хааппыла курдук эбиппит,Сахабыт сирин иэнигэр тэҥнээтэххэ.Эмиэ даҕаны киэн туттуу иэйиитэ кууһар.Бу биһиги сирбит!Тымныыта туох буолуой?Хата,ким да былдьаспат... Ол курдук Өлөөҥҥө этэҥҥэ тиийэн,ыалга үчүгэй баҕайытык хонон,сынньанан баран бултуур сирбитигэр үс буранынан,массыынабытынан тиэллэн тиийдибит.Дьиилиҥдэ диэки бардыбыт.Соччо ырааҕа суох.Түөрт көс курдук сиргэ.Тиийбиппит,Өлөөн уолаттарын балааккалара турар.Таһыгар кэбиһиилээх от курдук таба этэ үллэн сытар.Таба тириилэринэн бүрүллүбүт.Ону көрөн Симоммут олох үөһүн таттарда.Төбөтүн быһа илгистэр.Быһа онно барда.Чинэрийэ-чинэрийэ эргийэ хаамар.Тирии сэгэтэн көрөр.Иһигэр,быһа холоон төһө таба сытарын ааҕа сатыыр быһыылаах.Биһиги,бураннар сыарҕаларыттан мал-сал сүөкүү сылдьабыт.Киһибит кэллэ,тулатын өйдөөбөтөх курдук көрүөлүүр.Санаатыгар, сафари буолла хайаан да сып-сылаас икки этээстээх булчуттар дьиэлэрэ түннүгүн уотунан көрсүөхтээх,таһыгар мас тротуар суоллаах сауна,ыалдьыттар сынньанар ыскамыайкалара баар буолуохтаах.Манна ол суох.Эрэлэ суох баҕайы,чап-чараас бириһиэн балаакка эрэ самналлан турар.Халлаан кыһыҥҥылыы тымныы түөрт уонча кыраадыс.Киһи тыына бурҕаҥнаан олорор.Балааккаҕа симиллии буолла.Биһиги,иһирдьэ көҥүл төҥкөйбөккө хаама сылдьабыт.Үрдүк эбит.Симоммут бөкчөйөн баран турар,аан аттыгар.Онно баран олор диэн Гена илиититтэн сиэтэн илдьэн утуйар таҥас суулана сытарыгар олорто.Тыла суох киһи курдук барытын илиитинэн көрдөрөр.Тимир оһоҕу отуннулар.Син биир тыбыс-тымныы.Хап-хара хоруо өлүү буолбут чаанньыкка толору чэйдэрэ лоппоччу тоҥон турар.Ас буһарынар хочулуок биир оннук.Балаакка иһэ сылыйарын кэтэһэн бары кэчигирээн олоробут.Симон аттыгар олоробун.Киһим сибигинэйэн ыйытар: -Валера,здесь будем ночевать да? -Да.Здесь...Скоро жарко будет,нормально...Отличная кубатура для Оленька!.. -сыыйа балаакка иһэ сылыйда.Соннорбутун уһуллубут.Симоммут сэргэхсийдэ.Дьон кэпсэтиитигэр мичээрдээн кыттыһар.Мин барытын быһааран кэпсии сатыыбын.Оннук сөбүлэһэр эрэ аакка олорор.Таһырдьа тахсан били таба этин хаартыскаҕа түһэрэр.Бэйэтин ол таһыгар туран түһэттэрдэ.Биир таба этин көтүрү тардан түһэрэн бэйэтигэр сүктэрэн түһэрдим.Дьоҥҥор көрдөрөөр диэн.Балаакканы,тимир оһоҕу хаартыскаҕа түһэрэр.
Оннук дьарыкка күммүтүн бараатыбыт.Балааккаҕа киирэри кытары уҥа диэки сиргэ таба чооҥкулара сааһылана сыталлар,элбэх,үс-түөрт көтөх мас курдук.Хата,дойду дьоно,чооҥкута амсайыҥ диэтилэр.Ээ,кырдьык даҕаны диэбит курдук ол үрдүгэр түстүбүт.Симоммутугар биир чооҥкуну туттаран кэбистилэр.Сирэйбитин-харахпытын маныыр.Туох эрэ ас быһыылаах дии саныыр,эрээри,киһи тугун да булан сиирэ эмиэ да суох курдук.Оннук сото сыгынньах уҥуоҕун тутан олорор.Кирэн киирэн барыаҕын баҕар прикол буолуо.Дьон хайыылларын кэтэһэн көрүөххэ диэбит курдук олорор.Дима быһаҕын ылан сото уҥуоҕун субатын кыһыйар.Онтон остуолга сытар тимир ньуосканы ылан уҥуоҕу туоратынан саайталыыр:тас!тас!тас!...тас!..Симон көрөн олорор.Чооҥку Дима илиитигэр кэбэҕэс баҕайытык устатынан хайа барар,ону тиэрэ тутан, сырдык араҥас тоҥ силиини ылан тууска батары анньан баран айаҕар уктар. -Очень вкусно!Симон!Попробуй!..-күө-дьаа буолан бары чооҥку охсунабыт.Симон киэнин Дима ылан хайдах гынары үөрэтэр.Симон сэрэнэн силии ылан туус таммалатан баран ыстаан көрөр. -Ммм!..-сөбүлээтэ быһыылаах,тойон эрбэҕин чочоҥнотор.Бүттэ...Ол кэннэ Симоммут таһырдьаттан балааккаҕа киирдэ да илиитэ уҥа муннук диэки автоматически сарбас гына сылдьар буолла.Чооҥку харбаан ылар.Өлөөн уолаттара үөр да үөр буолаллар.Дьэ,биир аһылыгы киһибит сөбүлээтэ ээ!-диэн."Тас!тас!тас!..тас!-Симон чооҥку охсунар...Биһиги,дойду дьоно да, Симонтан уратыта суох этибит...Чооҥку барахсан,киһини абылыыр ас буоллаҕа!
Биир күн бултаатах буолан Симоннуун буран сыарҕатыгар олорсон тыаҕа барсан кэлэн баран уонна аккаастаммыппыт.Таба эрэ,тайах эрэ...Сыарҕаттан эрэ сууллубатах киһи диэн толкуй этэ.Өлөөн уолаттара таах көтүтүү...Париж-Дакар ралли диэн сымыйа...Дьоммут азарт бөҕөтө күн аайы бараллар,мин Симоннуун күнүс сатыы буран ыллыгынан сири-дойдуну көрө диэн барабыт.Өлөөн ойуура диэн биһиэнигэр холоотоххо дьэ,ойуур дуома.Тахтаахаан,киһи көрөн куттаныах эрийэ барбыт тиит мас барыта.Харыйа,бэс суох.Тииттэрэ барыта кырыанан бүрүллэн тураллар.Ыраахтан көрдөххө ойуур үп-үрүҥ.Чугастан өйдөөн көрдөххө тииттэрэ барыта хара,киһи баттаҕын курдук муоҕунан дуу,лабыктанан дуу саба үүммүттэр.Симон ону дьиибэргээн бу тугуй диэн ыйытар.Муох,лабыкта диирбин билбэт.Бүтэр уһугар, наһаа тымныытын иһин тоҥоннор түүнэн саба үүммүттэр диэтим.Сөҕүү бөҕө.Чугаһата-чугаһата хаартыскаҕа түһэрэр.Буран ыллыгар тиэрэ сытан сынньанабыт.Кулун тутар ый.Өлөөн халлаана киһини сөхтөрөр күп-күөх.Кыырпах да былыт суох.Өссө итинтэн ордук күөх халлааннаах дойдуну уонна көрбөтөҕүм.Симон эмиэ сөҕөр.Симон,ити мастар үрдүлэриттэн биэс уон миэтэрэттэн космос саҕаланар ол иһин халлаан итинник күөх диэн быһаарабын. -Мы в космосе!-киһим үөһүн тартарар,оннук тиэрэ түһэн сытан халлааны хаартыскаҕа түһэрэр... Бултуур кэмнэрбит бүтэннэр сарсын төннөбүт.Киэһээ хойукка дылы итии балаакка иһигэр олорон арааһы бары кэпсэппиппит.Геналаах,Вова-Өлөөн уолаттара, Симону хайгыыллар.Маладьыаһыҥ,манна биир-икки ый олороро буоллар булчут буолуох эбит дииллэр.Ону Симоҥҥа бөрөбүөттүүбүн.Түүн үөһүн ааһыыта утуйдубут.Арай,туох эрэ тэһэ аспытын курдук саҥа утуйуохча буолан иһэн уһуктан кэллим.Балаакка иһэ саҥа сөрүүдүйэн эрэр.Ол аата чаас,чаас аҥара эрэ утуйбуппун.Устар киэһээни быһа кэпсэтии быыһыгар уй курдук чэй испитим моһуоктуох курдук.Дьону уһугуннарымаары тыаһаабат-ууһаабат буола сатыы-сатыы таһырдьа тахсыбытым,доҕоор!Халлаан хайдарынан дьүкээбил уота буолбут!Сунтаарга күһүн хам-хаадьаа дьүкээбил уота көстөөччү,эрээри,ол биһиэнэ диэхтээн!Манна баар эбит дьүкээбил дьиҥнээх уота!Киһи тылынан быһаарар кыаҕа суох,бэйэҥ хараххынан көрүөххүн наада!Аргыый балааккаҕа сыбдыйан киирэн Симоммун булан уһугуннарабын: -Симон,вставай!-киһим кытаанахтык утуйар уол буолан биэрдэ,дьон бары сээбэҥнэһэн,хамсаан киирэн бардылар. -Симон!Симон!-утуйар мөһөөччүк иһиттэн киһим төбөтө быгар. -Что,Валера?.. -Вставай!Иди сюда!-балааккаттан тахсан барабын.Тахсаммын дьүкээбил уотун тыыммакка да көрөбүн.Халлаан хоту өттө,сороҕор олох оройбутугар дылы араас өҥнөөх уот суһума буолан ылыталыыр.Кэмниэ-кэнэҕэс Симон тахсан кэллэ. -Валера,что это?.. -Не знаешь что-ли?Северное сияние!.. -Крассота-аа!..-балааккаҕа төттөрү дьылыс гынна.Киирэн тугу эрэ тоҕу түстэ дуу,кимниин эрэ харсыста дуу,өтөр буолан баран дьоммут бары оронон таҕыстылар.Симон фотоаппарааттаах тахсан кэллэ.Дьүкээбилбит уота,өссө маны көрүҥ диэбит курдук, олох сүрдэннэ.Халлаан арҕаа саҕаҕыттан илин саҕахха тиийэ уот кыһыл солко сабыы курдук сүүрэр.Быыһыгар онон-манан от күөҕэ уот остоолболор оройбутугар дылы уһулу ойон тахсаллар. -Симон,это бомбардировка ионами Солнца высоких слоев атмосферы Земли!-өйдөөтө эрэ,өйдөөбөтө эрэ... -Вот это,даа-а!!!..-хаартыскаҕа түһэрэр... -Симон,природа для тебя специально подарок делает!Учти!..Все бесплатно!.. Я хотел тебе показать Северное сияние,каждую ночь вставал,не было...И вот,в последнюю ночь такой подарок! -Как красиво!.. Сказка!..-тоҥор диэни умнан абылаппыт курдук көрөн турабыт...Дьоммут балааккаларыгар киирбиттэрэ ыраатта.Боростуой дьүкээбил уотун аайы аата айманыах сир баппатаҕа диэбит курдук...Балааккаҕа киирбиппит оһохторун ньиргиччи оттон кэбиспиттэр,утуйарга дьэ үчүгэй буолбут... Өлөөҥҥө төннөн киирэн хонон,сарсыҥҥытыгар,наһаа үчүгэй, олохтоох музейга сылдьыбыппыт.Биһиги көрө үөрэммит музейдарбытыгар ис хоһооно отой майгыннаабат этэ.Олох атын омук,атын культура.Ону тэҥэ олох атын туттар тэриллэр,таҥас-сап.Табаны кытары сибээстээх олох...Симон музейтан тахсаары ыалдьыттар кинигэлэригэр бочуоттаах ыалдьыт буолан сурук суруйан хаалларбыта.Французскайдыы.Тугу суруйарын көрөн турбутум да туох ис хоһооннооҕун хантан билиэмий?Үчүгэй тыллары сааһылыы сатаабыта буолуо диэн эрэнэбин... Ол музейдыы сылдьан,арай,уулуссаҕа биир дьиэ таһыгар наарталаах табалары көрөммүт,"һоок,бу тураллар!"-диэбитинэн массыынабытыттан ойуоккалаһан түһэммит табаларга бардыбыт.Симон дьиэ табатын үйэтигэр саҥа көрөр.Сөҕүү-махтайыы бөҕө,хата табалар хаһаайыттара итиннэ сылдьаллар эбит,ол дьоҥҥо быһааран табаларын Симоҥҥа имэриттэрэн киһибитин дьоллоотубут.Таба аттыгар хаартыскаҕа түһэрдибит.Ыра санаата туолан киһибит тойон эрбэҕин тохтообокко чочоҥнотортон ордубат. Оннук, массыынабытыгар таба этин иһэ хайдарынан тиэнэн Сунтаарбытыгар төннөн иһэбит...Суолга, табаларга түбэһиэхпит диэн,карабиммар маҕаһыыныгар тоҕус ботуруоннаах инники миэстэҕэ олоробун.Сааса уруулга.Дималаах,Симон салоҥҥа утуйа иһэллэр.Саха киһитэ бултуу бардаҕына,хаһан дьиэтигэр кэлэн саатын көхөҕө ыйыар дылы эрэллээх сылдьар...Ол сиэри тутуһабын...Удачнайга чугаһаатыбыт,түүн үөһэ буолла.Табалар көстүбэтилэр.Куһаҕан баҕайы суолунан аргыый аҕай айаннатан истэхпитинэ биир алыыга хаҥас өттүбүтүттэн суол модьоҕотун туораан фара уотугар,мин көрдөхпүнэ, соҕотох таба суолга киирэн биэрдэ -Бу сылдьар!..-табабыт олох чугас,отучча эрэ хаамыы... -Хайа,нокуу-уу!Бөрө дии!Бөрө..!Бөрө,уолаттаар!..-Сааса гааһын үктээн кэбистэ.Кэннибитигэр салоҥҥа тилигир-талыгыр буолла,дьоммут уһугуннулар.Арай,соһуччу көстүбүт кыылбыт,кырдьык,бөрө эбит!Суол устун куотан сүүрэн сундулуйар.Фара уотугар сып-сырдык буолан көстөр.Эккирэтии буолла.Пахай...Бөрөбүт түргэнэ сүрдээх...Сатаатар,массыынабыт,санаабытыгар,нэһиилэ үнүөхтүүр...Суол токуруйуута кэллэ.Бөрөбүт суол устун аҕыйахта элэҥнээт ол тоҕой кэннигэр сүттэ...Куоттардыбыт!..Кыһыы диэтэҕин... -Симон,видел волка!?.. -Видел!Видел!Огромный такой!-хата көрбүт...Суол тоҕойун биһиги эмиэ аастыбыт,массыынабыт разгонун ылан,дьэ сирилэтии буолла...Уһун баҕайы көнө сиргэ от үрэх сүнньүгэр таҕыстыбыт.Суолга ыраах баҕайы туох эрэ сандааран ыла-ыла сүтэр... -Ол сылдьар!..-массыынабыт төрдүһүнэн иһэр,төрдүөн түннүгүнэн харахпыт тахсыахча... -Вот, он!..Посмотри,Симон!..Вот!..-били хараҥаҕа айанныырбытыгар нэһиилэ иккиһинэн сыҥнаран иһэрбит буолбатах,көтөн иһэр курдукпут.Сааса дьиҥнээх,сатабыллаах суоппарын онно дьэ,көрдөрөн турар.Бөрөбүт суол устун уһуннук сүүрбүтэ,сороҕор син чугаһыыбыт,суол тоҕойдоругар куотан көстүбэт буолан ылаталыыр.Өйбөр, Өлөөн уолаттара,Геналаах кэпсииллэрэ көтөн түһэр:"Таба сылайар,буран сылайбат!.." ..."Бөрө сылайар,массыына сылайбат!.."-эрэл кыыма мэйиибин тэһитэ кэйиэлиир.Суолтан эрэ туора ойботор!..Биһиги туспутугар кэлэн бөрөбүт көнө соҕус сүрүннээх кыыл буолан биэрдэ,суолтан туораабакка иһэр.Оннук эккирэтэн иһэбит.Бөрөбүт сылайбыт курдук буолбут,фара уотуттан тахсыбат.Ситтэр ситэн иһэбит.Салон иһигэр сахсыллыы кытаанаҕа.Саабын бобо тутан баран олоробун,массыына аанын аһан ытыалыыр кыаҕым суох.Оннук санаа киирбэтэҕэ даҕаны.Сааһырбыт да киһи буоллаҕым...Итинник айаннаан иһэн массыына ааныгар аҥаарбар дылы быган туран саанан ытыалыам диэҕи билигин да өйүм хоппот... -Сааны аҕал!-кэннибэр Дима саҥата иһиллэр.Хап-сабар,били,эппиэтинэстэн да куотунуу бэрээдэгинэн,саабын кэннибэр ууна охсобун...Кэннибэр,Дима карабин затворун тардара иһиллэр...Симоннуун лобовойга сирэйбитин анньан баран иһэбит.Харахпытынан бөрөнү олох сиэн бүтэрээри гынныбыт...Дьиҥэр,иккиэн фотоаппарааттаах этибит да ону отой санаабатахпытыттан билигин кэмсинэбин...Бөрөбүт массыынаттан отучча-сүүрбэччэ эрэ хаамыылаах сиргэ сүүрэн иһэр.Күтүр улахан аһыыларын килэппитинэн икки өттүн көрүөлэнэр.Сылайбыт!..Массыына сылайбат!..Хаһан ааны аһан тахсыбыта буолла,туохтан тутуһан турара буолла?Дима карабинын тыаһа "пас!"гынна...Таппата.Киһи тугу да табыах буолбатах,өрө эһиллэ иһэбит."Пас!Пас!..Пас!"-буулдьалар бөрө үрдүнэн,ойоҕоһунан суол чигдитин тоҕута тэбэллэрэ көстөр..."Пас!..Пас!.Пас!..-испэр хаста ыппытын ааҕабын,тоҕус ботуруоннаах этэ...Сэттэтэ ытта, икки эрэ ботуруона хаалла...Бөрөбүт табыллыбакка иһэр,эрээри,олох ситиэхчэ буоллубут.Массыынаттан уонча эрэ хаамыылаах сиргэ сүүрэн иһэр..."Пас!"-карабин тыаһа бүтэҥитик иһиллэр...Буулдьа кэлин атахтарын аннынан суолга түһэр,бөрөбүт икки кэлин атаҕа салгыҥҥа ыйанан ылаллар...Сыыһан кэбистэ.Бүтэһик ботуруон хаалла...Ботуруон дьиҥэр,дэлэй.Ол эрээри,үрүксээк ханнык сиэбигэр угулла сылдьалларын толкуйдуу сатыыбын.Бастаан өссө ол үрүксээги массыына кэнниттэн булуохха наада...Оннук толкуйдуу истэхпинэ бөрөбүтүн ситтибит.Иннибитигэр үс-түөрт хаамыылаах сиргэ иһэр.Дима дэлэй ботуруоннааҕа да буоллар ытар кыаҕа суох.Нууччалыы эттэххэ-"мертвая зона".Киниэхэ бөрө көстүбэт... -Ээ-э!!!-Сааса гааһын үктээн кэбиһэр,бөрөбүт сүтэн хаалар...Массыына анныгар муосталарга туох эрэ иккитэ саайыллан "тилигир-тилигир!" гынар...Ааһан хаалабыт...Массыынабыт тохтоото...Бары таһырдьа ойуоккалаһан тахсабыт.Дима карабиннаах,биһиги мэнээк,туохпут да суох.Массыына кэннин диэки хабыс-хараҥа.Туох да көстүбэт.Димабыт иннибитигэр сылдьар... -Дима,сэрэн!..Бүтэһик ботуруоннааххын!..-диэн эрдэхпинэ карабин эстэн түптэлэнэ түһэр,ону даҕаспытынан бөрөбүт, киһи куйахата күүрүөх, улуйда:"Уу-ууу-оу!!!Баттахпыт тура сыста...Симоннуун сирэй-сирэйбитин көрсөбүт...Хараҥаттан Дима саҥата иһиллэр: -Өллө...Өллө!..Ити сытар...-туох да көстүбэт,хабыс-хараҥа... -Массыынаны эргит!-мин толкуйдуур дьоҕурум тиллибит,Саасаны хамаандалыыбын.Киһим,ээ,кырдьык даҕаны,диэбит курдук массыынатыгар сүүрэр...Массыына эргиллэн фаратын уотугар көрбүппүт суол уҥа өттүгэр хаар модьоҕоҕо бөрөбүт өлөн итэннэри түһэн сытар...Сөҕүү-махтайыы,үөрүү-көтүү...Уларса сылдьан хаартыскаҕа түһүү...Көтөҕө сатааһын...Димабыт эрэ өрө анньан турар кыахтаах эбит.Симон биһи кыайбатахпыт.Симон бөрө улаханыттан чахчы саллыбыта...Бастакы омун ааһан,бөрөбүтүн бириһиэҥҥэ суулаан массыынаҕа тиэнэн айаннаан иһэбит...Симон миигиттэн ыйытар: -Валера,это...Волк перед смертью что сказал?..-бөрө тугу диэбитин наһаа билиэн баҕарбыт быһыылаах... -Аа,это в последний момент да,после выстрела? -Да,да! -Понимаешь,Симон,он грязно выругался по-русски!У нас таких матерных слов нету...-Симон төбөтүгэр киирбит информацияны "буһара" сатыыр,сөхпүт-махтайбыт харахтара билигин да көстөллөр...Имидж диэн баар...Сахалар көтөрдөрү-кыыллары кытары кэпсэтэр кыахтаах омуктар... Дима хабыс-хараҥаҕа хайдах көрөн бөрөнү ытта диэн мунаарар киһибит.Ону: -Саха булчуттара хараҥаҕа көрөр дьоҕурдарын сайыннараллар-диибин...Мин булчут буолбатахпын,хараҥаҕа мөлтөхтүк көрөбүн,күлүк курдук сылдьарын нэһиилэ көрбүтүм диибин.Барыта өр кэмнээх эрчиллииттэн тахсар диэн быһаарабын.Сыыйа кэпсэтии хайдах курдук үчүгэйдик,табыллан сылдьыбыппытыгар эргиллэр.Симоммут туран Саха сиригэр киһи олороругар наһаа үчүгэй сир эбит диэн турда."Коммунанан" олороргут үчүгэй баҕайы,бары бэйэ-бэйэҕитигэр көмөлөһөҕүт,Бельгияҕа итинник буолбатах.Олоххо проблема үөскээтэҕинэ ол проблеманы бэйэҥ эрэ быһаараҕын,туораттан ким да көмөлөһө кэлиэ диэн эрэммэккин диир.Дьон харчы эрэ туһугар олороллор,манна харчы улахан оруолу ылбатын көрөн итэҕэйдим диир.Пикетка олорор нуучча оҕонньоруттан саллыбыт.Дьон моһуогурдахтарына киирэн итинниннэр диэн оһох отто сылдьар,чэй бэлэмнээбит,көр,биир да солкуобайы көрдөөбөт онтукатыгар диэн дьиктиргиир.Өлөөн дьонуттан сөхпүт.Харчы көрдөөбөттөр диэн.Валера,бастаан,Күндэйэҕэ сафари эйиэхэ босхо буолуо диэбиккин итэҕэйбэтэҕим диэннээх...Итинник үөрэн-көтөн уһун айаны билбэккэ даҕаны дьиэбитин булбуппут.Симон өлүү табатын этиттэн оскуола оҕолоругар ыһаары астаабыттара,дириэктэрбит оҕолорго,Симон булчут,Өлөөҥҥө баран бултаан,эһиги,таба этэ сии олороҕут диэтэ.Симона аттыгар турар,хайҕабылтан үөрэн уоһа ыпсыбат... Сааскы уһун каникул саҕаланарыгар Симон контрага бүтэн бу бүгүн оскуола массыынатынан куораттаары турар.Атаара кэллим.Хайдах эрэ курус санаа охсуллар...Симон...Оҕом курдук буолбут эбит,миэхэ.Оҕобун атаарар курдук... -Валера,ты мне как отец!..Правда!..-мух-мах барар. -Симон,а ты мне как сын!..Придешь домой,напиши книгу!-киһим,үөн дьон ортотугар сылдьан үөҥҥэ тиллэр буолбут: -В Якутии есть такой машина-Уаз называется!..Есть такой шофер-Саша называется!..-салгыы бэйэтиттэн эбэр: -Есть такой охотник-Дима называется!Есть такой учитель-Валера называется!..Массыына дьоллоох мичээр сүппэтэх сирэйдээх Симону илдьэ,сааскы килэккэй суолунан сыыйылыннара турар...