Осы күнде қазақ даласында қанша тазы барын ешкім дөп басып айта алмайды. Ал, төбеттің жағдайы одан да қорқынышты, жоғалып кетудің сәл-ақ алдында тұрған сияқты. Бұл – қазақы иттің жай-күйінен бейхабар сырткөз емес, 30 жылдан бері осы шаруаның басы-қасында жүрген кинологтардың сөзі. Қызығы сол, көшпенділер дала заңы, баба заңымен өмір сүрген орта ғасырларда тазы-төбеттің атына да, затына да бөтен ешкім қол сұға алмаған. Саны мен сапасы да мінсіз еді. Қазақы иттердің құрдымға кетуі халқымыз отырықшы елге айналып, құқықтық негізде өмір сүруге көшкен 20 ғасырда басталған ғой. Әсіресе байдалы тұрмақ, бас қайғы 30-шы жылдардағы ашаршылық тазы мен төбетті қатты қыңсылатып жіберді. Ит тұрмақ басын, басы қалса малын аман алып қалу қазаққа мұң болған заманда құмай тазысын түз тағысына салып ағайын-жұртын асыраған бірен-саран аңшы болмаса, саятшылықты кәсіп қылатын адам қалмай, төбет күзететін мал да жоқ, бұралқы иттер басы ауған жаққа қаңғып кетіпті-мыс. Одан қалды сол заманның бай-баярлары малдарын айдап шет ел асқанда, иттері де көшпен бірге шекараның арғы жағына ауған.
Бұдан кейін 2-ші дүниежүзілік соғыс басталды. Ол да итті ойлап отыратын кезең емес. Кейін 1959 жылы мүдделілер ел сәл-пәл ес жиып, бір қазынасын іздеп сұрау салған екен, Қазақстанда тұқымы төрт төлге ұласатын бірде-бір тазы текті ит табылмапты (ол кезде кинологиялық талап сондай еді). 1981 жылы КСРО Ауыл шаруашылығы министрлігі Қазақстанға Тазы мен Тайғанның халықаралық мәртебесін нақтылау процесін қолға алуды жүктепті. Қазақстан бас тартқан екен. Өйткені барлық талаптарға толық сәйкес келетін бір де бір ит шыға қоймаған. Міне, тазы-төбеттің 20 ғасырда бастан кешкен аянышты хәлі осындай. Бұл тазы-төбеттің тұқымы тұздай құрып, мұражайдағы экспонатқа айналды деген сөз емес, әрине. Атакәсіптен танбаған, ұлттық құндылықтың қадірін білген итжанды азаматтардың арқасында халық қазынасы осы күнге шаланжансар күйде болса да жетті.
Қазіргі кезде аңшылардың, малшылардың, өзге де төрт аяқтыға икемі бар азаматтардың қолында тазы-төбет бар-ау. Бірақ аты бар да, заты жоқ. Олай болатыны қазақы иттер есепке алынбаған, еш жерде тіркелмеген, заңды құжат берілмеген, тұқымын нақтылайтын жүйелі стандарт жоқ. Сондықтан қолдағы иттер таза тазы-төбет пе, әлде соған ұқсас басқа ит тұқымдары ма, о жағы белгісіз. Демек, ит иелерінің өздері де төбет деп алабайды, тазы деп парсы тазысын ұстап жүруі мүмкін ғой. Осылай-осылай әрі-сәрі күй кешіп жүргенде қазаққа ғана тән ит тұқымдарын иеленіп кеткісі келетіндер де төбе көрсете бастапты. Соның бірі – Ресей. Солтүстіктегі көрші «Орта Азия тазысы» деген атпен қазақ тазысын заңдастырып алуды көксеп жүрген көрінеді
Продолжение у нас на сайте
#новости #bizkz #тренды #трендыbiz #новостиbiz