SHO‘RADOSHLAR OILASI HAYOTIY SHAKLLARI VA SISTEMATIKASI

Temirova Mavluda Umidjonovna.

temirovamavluda023@gmail.com

Mamasodiqova Moxigul Muzaffarovna

mokhigulmuzaffarovna@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.7971560

Qabul qilindi: 24.05.2023

Crossref DOI: 10.24412/cl-37059-2023-05-168-169

Annotatsiya: Tezisda o‘simlik klassifikatsiyasidagi sho‘radoshlar oilasini siatematikasi, ahamiyatli turlari, I.Serebrikovni hayotiy shakllar bo‘yicha tasnifidan foydalanib, o‘simliklar hayotiy shakllar o‘rganilgan va ular haqida ma'lumotlar keltirilgan.

Annotation:In the thesis, the sythematics of the family of shurodas in the classification of plants, important species, from the classification of I. Serebrikov by life forms, the life forms of plants are studied and information about them.

Kalit so‘zlar:Sho‘radoshlar, hayotiy shakil, daraxt, buta, polikarp o‘tlar, monokarp o‘tlar, oila, turkum, tur, tarqalishi, ahamiyati, o‘simlik.

ASOSIY QISM.

Sho‘radoshlar oilasi 110 turkum va 1500 tur tarkib topgan. O‘zbekistonda 43 turkum va 180 turi yovvoyi holda o‘sadi. Bu oila vakillari barcha qit'aning sahro va chala cho‘llardi qumli, sho‘rtob yerlarida o‘sadi. Ko‘pincha cho‘llarda manzara hosil qiluvchi o‘simliklar bo‘lib hizmat qiladi. [1]

Ba'zi manbalarda bu oilani 100ga yaqin turkumga mansub 1400 dan ortiq o‘simlik turi yer yuzining deyarli barcha mintaqasida tarqalgan. [2]

O‘simliklarning hayotiy shakllari bu uning tashqi ko‘rinishi, morfologik, anatomik va fiziologik belgilarining o‘sish sharoitlariga moslashgan login namoyon bo‘lganligidir. Shunga o‘xshash, mos muhitda sistematik jihatdan ancha uzoq bo‘lgan guruhlarning o‘simliklari ham o‘xshash hayotiy shaklga ega bo‘lishlari mumkin. O‘simliklarni hayotiy shakllari bo‘yicha o‘rgangan olimlar Teofrast, A.Gumbold, A.Grizebax, O.Drude, E.Varming, F.Klements, T.Kerner, Yu. Odum va boshqa olimlar. Hayotiy shakllar otasi deb Daniyalik batonik K.Raunkier deb hisoblanadi. I.Serebrikov ham shu sohaga hissasini qo‘shgan. Serebrikov hayotiy shakllarni 6 ta kategoriyaga bo‘lgan. Bular bo‘lim-tip-sinf-kenja sinf-guruh-seksiya.

Barcha o‘simliklarni shakllari 4 bo‘limga bo‘linadi:

1. Bo‘lim- daraxt, buta va butachalar.

2. Bo‘lim- yarimbutalar va yarimbutachalar.

3. Bo‘lim- polikarp va monokarp o‘tlarga.

4. Bo‘lim-quruqlik va suvdagi o‘tlar, suzib yuruvchi va suv osti o‘tlariga bo‘linadi. [3]

Sho‘radoshlar oilasiga Lavlagi (Bera), Olabuta (Atriplex), Izen (Kochia), Sho‘raklar (Silsila) va boshqa turkumlarni o‘z ichiga oladi. O‘simliklar hayotiy shakllari 1 bo‘lim, 2 bo‘lim, 3 bo‘lim hayotiy shakllari uchraydi.

Lavlagi (Bera) turkumi vakillari hayotiy shakllari Serebrikov kategoriyasi bo‘yicha 3 bo‘limga kiradi. Ularni 10 turi ma'lum bo‘lib, Kavkaz, Eron, Kichik Osiyo, O‘rta dengiz qirg‘oqlarida tarqalgan. Oddiy lavlagi (B.Vulgaris) turi ikki yillik o‘simlik. Birinchi yili urug‘idan unib chiqadi, keyingi yili ildiz meva hosil qiladi. Bu o‘simlik oziq-ovqatda ishlatiladi.[1] Olabuta (Atriplex) turkumini O‘rta Osiyoda 25 turi tabiiy o‘simlik jamoalarining kompanenti hisoblanadi. Shulardan faqat 3 turi 2 bo‘lim o‘simliklari, qolganlari 22 turi 3bo‘limga kiradi. O‘zbekistonda olabutaning mayda gul, eshak sho‘ra nomi bilan ataladigan turi keng tarqalgan. [2]

Sho‘radoshalar oilasi vakillarining xo‘jalikdagi ahamiyatli xususiyatidan biri ularning tarkibida natriy xlorid, kaliy karbonat, natriy karbonat, kaliy sulfat va natriy sulfatlarning ko‘p bo‘lishi. Xo‘jalikda bu o‘simliklardan oziq ovqat, yoqilg‘i, yem-xashak va boshqa maqsadlarda keng foydalaniladi. Bu oila vakillari o‘simliklar orasida ham eng ahamyatli turlar hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:

1. S.S.Sahobiddinov. "O‘simliklar sistematikasi" "O‘qtuvchi" nashriyoti Toshkent-1966.

2. S.M.Mustafayev "Botanika" "O‘zbekiston" nashriyoti Toshkent-2002.

3. A.S.Yo‘ldashev, Shu.J.Tojiboyev, A.A.Imirsinova,M.U.Tojiboyev "Botanika" geobotanika asoslari "Fan ziyosi" nashryoti Toshkent 2021.