Ҡаһарманлыҡ орденына, “Батырлыҡ өсөн” миҙалына һәм башҡа бик күп дәүләт наградаларына лайыҡ булған батыр-яугир, диңгеҙ пехотасыһы, төрлө ҡитғаларҙы, океан-диңгеҙҙәрҙе, илдәрҙе урап сыҡҡан яҡташыбыҙ Ғәли Хәсән улы Ҡарабашев менән осраштым. Был һөйләшеүҙе әле аң, йөрәк, күңел аша үткәрергә, кисергән хис-тойғоларҙы бер аҙ тәртипкә лә килтерергә ваҡыт кәрәк... Бына ҡайҙа ул башҡорт рухы! Батырҙарыбыҙҙы халыҡ белергә тейеш, Тыуған илебеҙ өсөн ғүмерен ҡорбан иткәндәрен дә. Икенсе көнө тағы осрашасаҡбыҙ: уҡыусылар, республиканан йыйылған башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн “Батырлыҡ дәресе” күрһәтәсәкбеҙ... Ул беҙҙең алда ҡурай уйнап ултыра. ”Азамат”ты уйнап бөткәс, һүҙҙәрен дә әйтеп ҡуйҙы. Бына ҡайҙа ул башҡорт рухы! Иртәгәһенә ҡурайын тағы уйнаны: республиканан ҙур сараға йыйналған уҡытыусылар алдында оҫталыҡ дәресендә халҡымдың аһ-зарын ишеттерҙе – бөтәһенең дә күҙҙәре йәшкә мансылды. 15 йыл ҡулыма алмаған ҡурайҙы кисә Ғайса ағай тотторҙо”, –тип аптыратып та ҡуйҙы. Аңларға була Ғәлиҙе, 2007 йылдан алып хәрби хеҙмәттә бит. Уның эргәһендә үҙемде ғорур ҙа, ышаныслы ла тотам, ләкин үҙебеҙҙең ни тиклем “бәләкәй” кеше булыуыбыҙҙы ла тоям. Юҡ, эш кәүҙәлә генә түгел, ә бөйөклөктә, кәрәклектә, рухи көслөлөктә! Мөһабәт кәүҙәле ул. “Яуҙа йөрөгәнендә 85 килограмм ауырлыҡта булһам, ә хәҙер 90 килограмм тирәһе тартам. Һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 175 килограмға барып етәм”, – тип беҙҙе аптыратып та алды. Ошо ауырлыҡ менән яралы иптәшен 15 саҡрым тирәһе араны күтәреп тә, һөйрәп тә алып барған, бер туҡтауһыҙ ут аҫтында тотоуҙарына ҡарамаҫтан ҡотҡарған. Был ҡаһарманлыҡты үҙенең дә аяғы яралы көйөнсә башҡарған. Хәҙер ҙә шул аяғында оҙаҡ баҫып тора алмай, үҙе һиҙҙермәҫкә тырышһа ла. Төпсөнөргә ярата торған насар ғәҙәтем бар шул. Уң ҡулындағы яра эҙҙәрен күреп ҡалдым да һорап ҡуйҙым. “Юҡ, үтә сыҡманы ул пуля... Ҡыпһыуыр менән һурып алып ташланым”, – тигәндән һуң икебеҙ ҙә һүҙһеҙ ҡалып ултыра бирҙек әле. “Хоҙайға ышанаһығыҙмы?” – тип һорарға булдым белә тороп. “Ышанам. Һеҙҙең алдығыҙҙа ултырмаҫ инем. Хәл-ваҡиғалар шулай ҡуша. Окопта атеистар юҡ. Кеше Хоҙайға ышанмаһа, шайтанға ышана башлай”, – тигән һүҙҙәрҙән һуң тәрән уйҙарға сумдыҡ... “Беҙ ҡайҙа – шунда еңеү!” Ғәли аҡыллы ла, фекерле лә уҙаман икән. Ә бит мәктәптә уртаса уҡыған, бер аҙ шаянлығы, дыуамаллығы ла булған ғәҙәти ауыл малайы. Үткерлеге, аҡыллы булыуы, етеҙлеге, бөхтәлеге күренеп тора. Минең менән ике көн бергә йөрөгән Ришат ҡорҙашым да: “Мин өлгөрмәйем, ә ул бер минутҡа ла һуңламай”, – тине аҙаҡтан. “Ошо сифаттарым һуғышта ярҙам итә лә инде. Атыу позициямды йыш алыштырам, онотолоп китмәйем”, – тип тә өҫтәй. Диңгеҙ пехотасыларының девизы менән йәшәй: “Беҙ ҡайҙа – шунда еңеү!” “Намыҫһыҙ булғансы, үлем яҡшыраҡ!” Әңгәмәсем Мариуполь ҡалаһын азат иткәндә 33 йәшлек ҡатын менән 11 йәшлек малайҙы һәм алты йәшлек ҡыҙға үҙенең бронежилетын, каскаһын кейҙереп, йорттоң алтынсы ҡатынан алып сыға. Уларҙың фатирҙарының ишектәре шартлаған, үҙҙәре емереклектәр аҫтында бикләнеп ҡалған була. Дошмандың тағы атыуынан һуң ғына ишек кәсәге менән ҡуша ҡолай. Дүрт көн ҡамауҙа бикләнеп ҡалғандарҙы нисек ҡалдырып китәһең инде? Командирҙарының был йортто тиҙерәк ташлап китергә тигән бойороғон ишетмәҫ өсөн, уға хатта рацияһының шнурын да һурып алып торорға тура килә. Бер туҡтауһыҙ ут аҫтында тотолған 300 метр араны бер ҡулы менән автоматтан ата-ата, төтөн шашкаларын ырғыта-ырғыта барыу ғына ярҙам итә бөтәһенә лә тере ҡалырға. “Ошо ҡатындың, балаларҙың тауыштарын ишеткәндә, әсәйем күҙ алдыма килде”, – тип өҫтәне лә Ғәли тышҡа сығып китте. Бер аҙҙан мин дә сыҡтым, һөйләшмәйбеҙ. Ул алыҫтағы тауҙарға ҡараған да тәмәкеһен көйрәтә, һурып-һурып ала ла тағы тауҙарына текәлә... Нимә уйлайҙыр? Мин дә уйҙарыма сумдым: ил яҙмышы, ирҙәр – ил терәге, намыҫ, выждан... Уйланырлыҡ та шул! Ә әлегә миңә Ғәлиҙең шиғри көндәлегендәге яҙмаларҙы уҡыйһы, ундағы кисерештәр, яҙмыштар менән бер нисә көн йәшәйһе бар: ваҡыт кәрәк, барыһына ла ваҡыт кәрәк. “Атайҙың хәлен белеп тороғоҙ инде, минең өсөн борсолмаһын”, – тине Ғәли ҡусты. Беҙ уға ҡулыбыҙҙан килгәнсә рухи ҡанаттарын нығытып ебәрергә тырыштыҡ. Ул ғаиләһе янына ҡайтып китте. Ҡатыны – Мария Николаевна, малайы – Нәзир, үҙебеҙҙеке, бөҙрә сәсле башҡорт малайы, Сахалинда йәшәйҙәр. Контрактын тамамлағас, тыуған ауылына ҡайтып, ҡорт тотоп йәшәргә тигән хыялы ла бар. Өмөт, хыял йәшәтә кешене, кеше итә. Уй-ниәттәре тормошҡа ашыр, Хоҙай насип итһен! Геройҙар – беҙҙең янда! Иҙәш ауылына хөрмәтле яҙыусы Гөлсирә Ғиззәтуллина апайға ҡунаҡҡа барып ҡайттыҡ. Ринат улы аят уҡыны, ураҙала булғандар ауыҙ асты. Тыныс та, етди ҙә, көлөшөп тә һөйләшеп ултырҙыҡ. Апайыбыҙ китаптарын бүләк итте. Ғәли китап уҡырға ярата икән. Бәрелештәрҙән һуң көндәлектәр (русса) яҙа, үҙенсәлекле итеп, һеҙгә лә тәҡдим итәм берәүһен, ә ҡалғандарын үҙем әлегә уҡыйым, бирелеп уҡыйым, аңларға тырышам. Мин аңламаған нәмә күп әле донъяла... Уның тураһында яҙып ултырам, ә ул һауала самолетта осоп, Кунашир утрауына ҡайтып бара. Ул – бейектә, ә беҙ – түбәндә, тормоштоң ығы-зығыһы менән эй мәж килгән булабыҙ шунда... Кисә Ришат ҡорҙашым Биштирәк ауылына мәсеткә алып барған, ауыҙ асҡандар, Айҙар мулла аят бағышлаған, теләктәр теләгән, барыһына ла теләгән. Кешеләргә рәхмәт, яугиребеҙҙе хөрмәт иттеләр, үҙе лә юҡ тимәне. Июнь айында яраланып ҡайтҡас, бер ергә лә осрашыуҙарға алып йөрөмәгәндәр. Йөрөтөрлөк инеме һуң? Әҙер түгел инек бит беребеҙ ҙә. “Һинең арттан һәр ваҡыт өсәү күҙәтә: юғарыла – Аллаһ, эстән – намыҫ, тыштан – кешеләр...” – тигән хәҡиҡәттән ситләшеп китәбеҙ. Ғәли ҡусты миңә “абзый” тип өндәшә, эй күңелгә ятышлы инде, ә мин уны юлда эргәмдә ултыртып йөрөтәм. Өлкәндәр – артта, ә ул – алда, шулай булырға тейеш тә, минеңсә. Күп ҡитғаларҙы айҡаған, диңгеҙҙәрҙә йөҙгән, бихисап илдәр, төрлө төҫтәге кешеләрҙе күргән, бәрелештәрҙән һау сыҡҡан сос ир-егетте нисек артҡа ултыртып китеп бараһың? Ысын хәл-ваҡиғаларға ҡоролған “22 минут” тигән фильмды ҡарағанығыҙ бармы? Юҡтыр тием, мин дә ҡараманым әлегә. Сомали пираттарынан сит ил кораблен азат итергә бары 22 минут ваҡыт китә. Был кинофильмда Ғәлиҙең дә прототибы бар... Ә беҙ геройҙарҙы ситтән эҙләгән булабыҙ – улар беҙҙең янда, эргәлә генә, күрә, тоя белергә генә кәрәк. “Ҡурҡҡан осраҡтарың булдымы?” – тип һорап ҡуйҙым теге көнө. “Ҡурҡыу менән шөрләүҙе айырырға, ауыҙлыҡларға өйрәндем. Бөтәбеҙ ҙә шөрләү кисерәбеҙ”, – тине ул. “Йәш кенә командирҙарҙы, яңы һуғышҡа ингән егеттәрҙе лә эргәмдән алыҫ ебәрмәйем. Беренсе көн атышмай ҙа йөрөп ҡайта алаһығыҙ, тере ҡалһағыҙ булды”, – тип өйрәтә яңы килгәндәргә. Улар иҫән ҡалырға тейештәр – төп маҡсаты шул. Уның фекерҙәре сәйер ҙә, ҡыҙыҡ та яңғырай: “Дошманыңды хөрмәт итмәһәң, һуғышып булмай”, “Эх, тегендә 200-ләп өйрәтелгән башҡорт аттары булһа икән?!”, “Тәүҙә еңергә, ә музыка – һуңынан”, “Һәр кем үҙ бурысын үҙ ерендә теүәл үтәргә тейеш” һәм башҡалар... Ғәли ҡусты менән осраштырған яҙмышыма рәхмәтлемен, яҙмамды аңлы ҡабул иткән дуҫтарыма, уҡыусыларыма рәхмәтлемен. Матур яҙаһығыҙ, тиҙәр... Юҡ, күңел ҡушыуы буйынса яҙам. Батырҙарыбыҙҙы белергә тейешбеҙ, ҡайтҡандарҙы ла, һәләк булғандарын да... - Ғайса ИШМӨХӘМӘТОВ