Кеше нимә уйлар?

“Һеҙҙең минең хаҡта нимә уйлауығыҙ мөһим түгел, мин һеҙҙең турала бөтөнләй уйламайым”, – тип әйткән Коко Шанель. Бындай ҡыйыу белдереү яһау өсөн, моғайын, ошо француз модельеры кеүек үҙ-үҙеңә ышанған, уңышлы һәм бойондороҡһоҙ кеше булыу кәрәктер. Ә беҙҙең, ҡәҙимге бәндәләрҙең, нимәгәлер тотонор алдынан иң тәүҙә башына: “Башҡалар нимә әйтер?” – тигән уй килә. Ҡайһы берәүҙәр йәмәғәтселек фекеренән шул хәтлем ҡурҡа, хатта үҙҙәре теләгәнсә йәшәүҙән һәм эшләүҙән мәхрүм, һәр аҙымын “кеше нимә уйлар” тигән һүҙҙәр менән үлсәй, маҡтана тимәһендәр өсөн, тәбиғәт тарафынан бирелгән һәләттәрен дә күрһәтеп бармаҫҡа, бер һүҙ менән әйткәндә, эргә-тирәләгеләрҙән әҙ генә булһа айырылып тормаҫҡа тырыша. Беҙҙең халыҡтың “Ағас башын ел бора, әҙәм башын һүҙ бора” тигән мәҡәле бик дөрөҫ. Сағыу, талантлы, ағым ыңғайына йөҙмәгән шәхес, еткерә ҡатылмаған сөй кеүек, һоро масса араһында “һерә­йеп” күренеп тора. Беҙҙең халыҡ ундайҙарҙы яратмай: уға был кимәлгә күтәрелеүгә ҡарағанда тегене үҙе менән тиңләү еңелерәк. Шуның өсөн “сөйҙөң башына һуҡҡыслау” – тәнҡитләү, хурлау, артынан ғәйбәт һөйләүҙәр башлана. Йәмғиәттә оҙаҡ йылдар дауамында нығынған был ғәҙәттәрҙе, әлбиттә, үҙгәртә алмайбыҙ, әммә беҙ кеше һүҙенә мөнәсәбәтебеҙҙе үҙгәртә алабыҙ. Мәҫәлән, уға иғти­бар итмәҫкә һәм үҙебеҙгә оҡша­ғанса йәшәргә! Сөнки мең кеше икән – мең төрлө фекер, бөтәһенә лә ярап бөтөү мөмкин түгел. Ошо хаҡта Көнсығыш халыҡтарында бик тапҡыр бер хикәйәт бар. Бер ваҡыт атаһы улы менән ҡала урамы буйлап китеп барған, ти. Атаһы ишәктә ултырған, ә улы йәнәш атлаған. “Бахыр малай! – тигән бер кеше. – Ул бәләкәй генә аяҡтары менән ишәк артынан саҡ-саҡ өлгөрә. Ә был оятһыҙы, уның хәле бөткәнен күрә тороп, йәлләмәй ҙә, бер үҙе йәйелеп ултырып алған”. Атайға уңайһыҙ булып киткән һәм ул, ишәктән төшөп, урынына улын ултыртҡан. Тиҙҙән икенсе кеше: “Ҡайһылай оят! Бала ишәктә хан кеүек ҡуҡырайып ултыра, ә ҡарт атаһы арттарынан йүгерә”, – тигән. Малай, ҡыйынһы­нып, атаһын да ишәккә менергә саҡырған. “Эй, бәндәләр! Һеҙҙең бындай хәлде күргәнегеҙ бармы? – тип ҡысҡырып ебәргән бер ҡатын. – Хайуанды ней һынлы ыҙалата­лар! Ишәктең һырты бөгөлөп төшкән, ә был ике йүнһеҙ, уны урындыҡтай күреп, рәхәтләнешеп ултырып алған!” Былар, ҡыҙа­рынышып, ишәктән төшкән дә йәйәү атлаған. Уларға ҡаршы килгән бер әҙәм мыҫҡыллы йылмайып: “Ялҡау ишәгегеҙ ниңә бер нәмә лә эшләмәй? Берәйегеҙҙе арҡаһына ултыртып алһа булмаймы?” – тип әйтеп киткән. Шул ваҡыт атаһы улына: “Нисек кенә эшләһәк тә, барыбер беҙҙең менән риза булмаған берәү табыла. Шулай булғас, беҙгә кеше һүҙенә ҡолаҡ һалмай, үҙебеҙ нисек теләйбеҙ – шулай барырға кәрәк”, – тигән. Ғөмүмән, “кеше минең турала уйлай” тигәнде күпселек осраҡта үҙ башыбыҙҙа уйлап сығарабыҙ. Ысынында һәр әҙәм күберәк үҙе хаҡында уйлай, бүтәндәрҙә ҡайғыһы юҡ, сөнки үҙ хәстәре башынан ашҡан. Ул да, моғайын, башҡалар минең хаҡта насар уйлай, тип борсолоп йәшәйҙер. Тормоштан шундай бер миҫал килтерәйем әле. Минең әхирәтемә бер ҡыҙғансыҡ егет ғашиҡ булды. Ул ҡыҙҙың һәр аҙымын тикшерә, осраған бер бағананан тиерлек көнләп ыҙалатты. Әхирәтем унан ҡотолорға теләп, нимә генә ҡыланып ҡарамай. Бер ваҡыт егете янына йәй уртаһында ҡышҡы кейемдә сығырға булды. Теге оялыр, тип өмөт итте. Июнь айында икәүләшеп, аяҡҡа быйма, өҫкә йөнтәҫ тун кейеп, урамға сыҡтыҡ, туҡталышҡа барҙыҡ. Башта аптырап ҡалған егеттең тора-бара “уйыныбыҙҙы” ҡабул итеүе уның ҡыҙығын ҡалдырманы һәм беҙ бүлмәгә кире ҡайттыҡ. Был совет заманы өсөн ғәҙәти булмаған ваҡиғала иң ҡыҙығы шул булды: шаулы ҡалала беҙгә һирәк кеше иғтибар итте. Мин шул ваҡытта уҡ кешеләрҙең бер-береһенә ни тиклем битараф булып, үҙ тормоштарына, үҙ мәшәҡәттәренә йомолоп йәшәүенән һәм, нимәгәлер иғтибар биргәндә лә, төрлөһөнөң төрлөсә ҡа­бул итеүенән сығып, “йәмә­ғәтселек фекере” тигәндең ни тиклем шартлы төшөнсә икәнен аңланым. Ҡала ерендә, кешеләр бер-береһен белмәгәс, шулайҙыр ҙа ул, ә бына ауылда кеше һүҙенә, кеше теленә эләкмәй йәшәп ҡара, тиеүселәр ҙә табылыр. Ярай, шулай ҙа булһын, ти. Әммә кеше фекере – ул барыбер кеше фекере. Минеңсә, иң мөһиме – һәр кемдең үҙе хаҡында үҙе нимә уйлауында. Һәм ул күп йәһәттән башҡалар­ҙыҡына тап килмәй. Кешенең нимәгә һәләтле булыуы, ниндәй һынауҙар һәм кәртәләр аша үтеүе һәм киләсәктә нимәгә ынтылыуы тураһында үҙенән башҡа бер кем дә аныҡ ҡына белмәй. Шуға тор­мошоғоҙға башҡаларҙың ҡыҙыҡ­һыныуын йәлеп иткәндәй үҙгәреш индерергә уйлаһағыҙ – бизнесҡа тотонһағыҙ йә диетаға ултырһағыҙ, йә кейенеү стилен үҙгәртергә, спорт менән шөғөлләнергә ниәтләһәгеҙ – ҡапыл кире ҡарашҡа тап булып, танауығыҙҙы төшөрөргә ашыҡ­ма­ғыҙ. Был тәбиғи. Кемдәрҙер, уңмая­сағығыҙҙы юрап, ниәтегеҙҙән биҙ­ҙерергә тырышып, тормоштан әллә күпме кире миҫалдар һәм аңлатма­лар килтерә башлауы бар. Мыҫ­ҡыллы ҡараштар ҙа тойор­һоғоҙ. Әммә эстән дөрөҫ юлдан барға­нығыҙға ышанһағыҙ, көйһөҙ­ҙәргә башығыҙҙы бутарға бирмәгеҙ. Донъяла ике шәп сифат бар: сәм һәм тырышлыҡ. Рәхимә Мусина