(Тоолчугаш)
Шыяан ам, араатан дайзыннар эът чиир эрге чок бооп, арзылаң- парларның азыг-диштери турлуп чаштап, алдын делегейниң хөрзүнүнге ачылыг төре доктаап, шаг төре өскерлип, шарайин шажын өрттенип турар шагда чүвең-даа иргин ам.
Арзайтының ары чарыындан адырланып үнгеш, өлчейтиниң Өвүр чарыындан өөштенип үнгеш, делегейни дешпилдир аккан, дарган кижи таптап каан ышкаш, уран уруг угулзалап каан ышкаш, узун ак-көк Улуг-Хемниң даспы көк хаялар-биле кашпалдандыр аккан, хамык чоннуң чайлаа болган, хараачыгай куштуң уязы болган, энерелдиг, байырымныг, эртинелиг, байлактыг Каа-Хем биле Бии- Хемниң белдиринден бойдустуг делегейге бодарап көрбээн, будук бүгүдээзи чигир-чимистиг, дазыл бүгүдээзи далган, тараалыг, өртемчейниң үнүш-бойдузунга үрелиг, ачылыг Агар-Сандан ыяш бодарап үнген-даа чүвең иргин.
Ам-даа чүзү боор чүвең ийик, биеэги Агар-Сандан ыяштың чигир-чимистиг, айдызалдыг, аңгаралдыг чаагай чыды үстүнче үжен хонуп четпес, адаанче алдан хонуп четпес делгем, улуг девискээрниң аң-мең амытаннарның аксы-думчуу, өкпе-чүрээнге доннуп чедип турар бооп-тур эвеспе.
Хамык аң-мең амытаннар: чүү мындыг магалыг чаагай амдан чыт болду бо? Мооң ачы-буянынга даянып, чигир-чимизин четтирип болуру кандыг ирги дишкеш: оом-моон кызыл үер дег кыйбыңайнып, байыр-наадым болган ышкаш ырлыг-шоорлуг кээп турган-даа чүвең иргин.
Хамык амытан чыглып кээрге, Агар-Сандан ыяш узун, чаагай холун сунуп, хүннээрек чаагай хүлүмзүрүп көргеш, ыыткыр мерген үнү-биле ырлай аарак чарлык бооп туруп тур оо:
—Мээң чигир-чимизимни силерниң чиириңер-даа албан, мээң ачы-күжүмге силерниң даянырыңар-даа албан: мен болза силер бүгүдээниң түмен чылда түрээн түрээңерден төккен дериңер, аккан ханыңардан-даа түрлүг, күштүг килеңиңерден төрүттүнген, ажыл-ла кылыр амытанга ачы-буяным үстүп, соглуп болбас Агар-Сандан ыяш мен.
—Ындыг болза-даа силерниң араңарда мээң ачы-күжүмнү көрбестер-даа бар, мээң чигир-чимизимни чивестер-даа бар. Кымнарыл ол? Чырык хүн адаанга ажыл-үүле-даа кылбас, ачы-буян-даа сагынмас, дөмей-ле кады төрүттүнүп келген кожа-холбаа, аймак-хелбээ өөрүн ыялап, базымчалап тудуп чип чоруур, эът чиир, хан ижер кара маңгыс араатаннар ол деп билип алыңар. Силер оларны билирден артык билир, көөрден артык көрген-даа силер. Олар мээң ачы-күжүм көрүп, чигир-чимизимни чиир байтыгай, харын оларны бо делегей кырыйдан чемиш тып чиир эргезин кызыгаарлаан номнал, дүрүмнү чарлаалыңар! — деп, хову сыңмааже хорадап кыйгырып, арга сыңмааже ажынып кыйгырып-даа турган чүвең иргин эвеспе.
Аастыг-диштиг араатаннарга одура оъттадып, кезе хемдидип, амыр-чыргал чок чораан амытаннар Агар-Сандан ыяштың ол чарлыын дыңнааш, каттырбаан каткызын каттыржып, өөрбээн өөрүшкүзүн өөрүп, өлең-сиген өктереп үнүп чечектелгиже өөрүп турлар эвеспе!
Шак оон ам чүзү боор чүве ийик, демги дүктүгнү дүгү-биле чип, ханныгны ханы-биле чип чораан маңгыс араатаннар: адыг, бөрү, арзылаң, ары, чыландан эгелээш, угаан-медерелин оскунуп, ужу-бажын сугар чер тыппайн, малгаштыг-малгаштыг черлерге бадыркайндыр багын борап, шириктиг-шириктиг черлерге сидирткайндир хирин борап, карактарын хавыйтыр ыглажып, дыргактарын дыралдыр маңнажып, дойлуп тургулаан дижир чүвең иргин.
Амыраан, хосталган амытан бүгүдээ амданныг чаагай чигир-чимизин чип, амыр-тайбың чуртталгазын чурттап, ачылыг-буянныг Агар-Сандан ыяжының үрелиг чаагай дазылын улам-на быжыглап, хөрзүннеп, суггарып, танышпаан боттары көржүп, уядан уран уяны тудуп, эгелеп-даа турган чүвең иргин ам.
Араатан дайзыннар амыдыраар арга чок бооп, хозавас улуг хырыннары хозап, туразында чуура дайнаар чуурга безин тывылбас болуп, өлүрү өлүп, кырлыры кырлып эгелээн.
Арга ядарап, адактың соонда, Агар-Сандан ыяшты дазыл-дамырындан одура ызырып узуткаар дээш, дүне-хүндүс оорлап, кедеп, каш чүгүнден, каш удаа халдап келген.
Та чежеге, та кажанга чедир сүмележип, сүлчээлежип, кедеп, сүржүп келген чүве ийик, күш-шыдалын кадып алгаш, күчүлүг, шыдалдыг аң-мең амытан дээрниң шырайын тыртып, дедирлендир бүргеп хорадап, кудайның шырайын тыртып күшкүлдүр бүргеп хорадааш, демир долугулаштыр чаап, оттуг чаңныын чажырадыр дүжүрүп, чылан чылгаар шыгы чок кылдыр, өрге чылгаар өлү чок кылдыр узуткап каап-тыр оо!