1930 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық салдары

1930 жылдары Қазақстанда орын алған ашаршылық еліміздің тарихында ауыр із қалдырған оқиға болып табылады. Ашаршылықтың салдарынан миллиондаған қазақтар өмірінен айырылып, елдің әлеуметтік-экономикалық құрылымы түбегейлі өзгерді. Қазақстанда 1931-1933 жылдар аралығында болған ашаршылық Кеңес үкіметінің ұжымдастыру саясатының нәтижесі болып саналады. Бұл кезеңде Қазақстан халқының үштен бірі қаза тапты, ал қалғандары қатты аштыққа, көшіп-қонуға және әлеуметтік дағдарысқа ұшырады. Тарихшылар арасында бұл оқиғаға қатысты әртүрлі көзқарастар бар: біреулер оны геноцид деп атаса, басқалары оны табиғи апаттың немесе басқару жүйесіндегі қателіктердің салдары деп есептейді. Мақалада ашаршылықтың себептері, оның зардаптары және Сталиннің 1929 жылғы сөздеріне сүйене отырып, бұл оқиғаның саяси маңыздылығы қарастырылады.

Қазақстандағы ашаршылықтың негізгі себебі Кеңес үкіметінің 1929 жылы басталған ұжымдастыру саясаты болды. Ашаршылық төңкеріс пен азамат соғысынан басталған процестердің шарықтау шегі болғаны айқын. Бұл саясаттың мақсаты ауыл шаруашылығын кооперативтендіріп, мемлекет қарамағына алу еді. 1929 жылы Сталиннің сөйлеген сөзінде: «Надо ли говорить, что без ликвидации кулачества как класса мы не можем построить социализм?» деп айтқандай, кулактарды жою ұжымдастырудың маңызды бөлігі ретінде көрініс тапты. Кулак деп есептелген қожалықтардың мал-мүлкі мен жері тәркіленіп, олардың иелері қудаланды. Бұл шаралар Қазақстандағы дәстүрлі мал шаруашылығына айтарлықтай зиян келтірді. Қазақтардың негізгі табыс көзі – мал шаруашылығы мен көшпелі өмір салты болатын, сондықтан олардың өмірі мен мәдениеті терең дағдарысқа ұшырады. Кеңестік саясаттың кесірінен қазақтардың әлеуметтік құрылымы мен тұрмыс-тіршілігіндегі өзгерістерге ұшырады. Бұл саясаттың басты мақсаты – ауыл шаруашылығын колхоздандыру арқылы тұрақты егіншілік пен өндірістік шаруашылықты дамыту болатын. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар жаңа жүйеге бейімделуге мәжбүр болды.

Ұжымдастырудың нәтижесінде ауыл шаруашылығы құлдырап, мал басы азайды. Қазақстанда мал саны 1930-1933 жылдары 40%-ға дейін төмендеді, бұл өз кезегінде ауыл тұрғындарының негізгі азық-түлігін қамтамасыз етуді қиындатты. Ашаршылықтың басталуы 1931 жылы, ал оның шыңы 1932-1933 жылдар аралығында болды. Осы жылдарда Қазақстан халқының 1,5 миллионнан астамы аштықтан, аурулардан және қоныс аударудан қаза тапты. Бұл кезеңде қазақ халқының саны жартысынан көбейіп азайды. Салыстырмалы статистика бойынша, Қазақстан халқының саны 1926 жылы 6,3 миллионнан 1933 жылы 4,3 миллионға дейін төмендеді. Бұл ашаршылықтың ауыр салдары мен әлеуметтік дағдарысты айқындайды. Ашаршылық пен қуғын-сүргін жағдайына байланысты 100 мыңнан астам қазақ көрші елдерге, соның ішінде Қытайға қоныс аударуға мәжбүр болды.

Сталиннің 1929 жылғы сөзінде айтылған «кулактарды жою» саясатының жүзеге асырылуы Қазақстандағы ашаршылықтың басты себептерінің бірі болды. Бұл сөздер ауыл шаруашылығына жасалған қасақана жою әрекеттерін білдірді. Кеңес үкіметінің жоғарғы билігі бұл саясатты тек экономикалық тұрғыдан емес, сондай-ақ әлеуметтік және мәдени тұрғыдан да жүзеге асырды. Мал шаруашылығының күйреуі қазақтардың өмір сүру дағдысын өзгертіп, олардың ұлттық бірлігін әлсіретті.

Ашаршылықтың салдарынан Қазақстанның демографиялық құрылымы күрт өзгерді. Халық санының күрт төмендеуі мен жаппай қоныс аударулар нәтижесінде көптеген отбасылар аштықтан қаза тапты, ал қалғандары аман қалу үшін өздерінің үй-жайларын тастап, көрші өңірлерге көшіп кетті. Осының нәтижесінде Қазақстанның тарихи, мәдени және әлеуметтік өмірі көп уақыт бойы қалпына келе алмады.

Қорытындылай айтқанда, 1930 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылықты тек табиғи апат деп қарастыруға болмайды. Бұл оқиға Кеңес үкіметінің геноцид элементтерін қамтитын саяси әрекеттерінің нәтижесі болып табылады. Сталиннің 1929 жылы айтқан сөздері мен ұжымдастыру саясаты қазақ халқының әлеуметтік құрылымын бұзып, миллиондаған адамның өмірін қиды. Ашаршылықтың салдарынан ұлттың демографиялық жағдайы күрт өзгеріп, көптеген отбасылар мен ауылдар күйреді. Қазақстандағы ашаршылықтың нәтижесінде халық санының үштен бірі жойылып, ұлттың тарихи дамуына үлкен зиян келді. Бұл кезең тек табиғи апаттың емес, мемлекеттің қасақана жүргізген саясаттарының нәтижесі ретінде қаралуы тиіс.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ның 1 курс студенті Акшалова Алуа Жетекші: т.ғ.д. Сайлан Б.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1) Талас Омарбеков «20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті» (1997 ж).

2) Сара Кэмерон. «Голодная стель: голод, насилие и создание Советского Казахстана» (2020 ж).

3) Султан Акимбеков. «Казахи между революцией и голодом» (2021 ж).

4) Александр Грозин. «Голод 1932-1933 годов и политика памяти в Республике Казахстан» (2014 ж).