Maqsud Shayxzoda – o‘zbek adabiyoti va tarjimachilik sohasida benazir iz qoldirgan atoqli shoir, dramaturg va tarjimonlardan biridir. U o‘z ijodi bilan nafaqat milliy adabiyotimizni boyitdi, balki jahon adabiyoti durdonalarini o‘zbek kitobxonlariga yetkazish orqali tarjimachilik madaniyatini ham yuksaltirdi. Uning tarjimalari mazmunan chuqur, badiiy jihatdan yuksak va milliy ruh bilan yo‘g‘rilgani bilan ajralib turadi.
Maqsud Shayxzoda tarjimon sifatida turli davr va xalqlarning mashhur ijodkorlarini o‘zbek kitobxonlariga tanishtirdi. U ayniqsa rus, ingliz va gruzin adabiyotidan ko‘plab asarlarni o‘zbek tiliga mahorat bilan o‘girdi. Quyida uning tarjima qilgan ba’zi mashhur asarlari keltirilgan:
1. Rus adabiyoti durdonalari
Maqsud Shayxzoda rus adabiyotining yirik namoyandalari – Pushkin, Lermontov, Mayakovskiy kabi shoirlarning asarlarini tarjima qilgan. Ularning badiiy uslubini va poetik jozibasini saqlab qolgan holda, o‘zbek tilida tabiiy va o‘qish uchun qulay ifodalashga muvaffaq bo‘lgan.
- Aleksandr Pushkin – "Mis chavandoz", "Yevgeniy Onegin" (ayrim parchalar)
- Mihail Lermontov – "Kavkaz asiri", "Demon" (ayrim parchalar)
- Vladimir Mayakovskiy – "Juda soz"
2. Shekspir asarlarining o‘zbek tilidagi mahoratli talqini
Shayxzoda o‘zbek adabiyoti uchun katta hodisa bo‘lgan tarjimalardan biri – Uilyam Shekspirning mashhur tragediyalarini o‘zbek tiliga o‘girishidir. Bu asarlar orasida:
- "Gamlet"
- "Romeo va Juletta"
Shekspir asarlarini tarjima qilish murakkab jarayon bo‘lib, uning she’riy tuzilishi, murakkab poetik obrazlari va metaforalari tarjimon oldiga katta mas’uliyat yuklaydi. Maqsud Shayxzoda bu jarayonda o‘zining ijodiy salohiyatini ishga solib, Shekspir nutqining ohangdorligini o‘zbek tilida ham saqlashga muvaffaq bo‘lgan.
3. Turk adabiyoti va Nozim Hikmat she’riyati
Shayxzoda turk shoiri Nozim Hikmat ijodiga katta qiziqish bilan yondashgan va uning ayrim she’rlarini tarjima qilgan. Nozim Hikmatning inqilobiy ruhi, lirizmi va satirik ohangi Shayxzoda tarjimalarida o‘z aksini topgan.
4. Gruzin adabiyoti va "Yo‘lbars terisini yopingan pahlavon"
Shota Rustavelining mashhur eposi "Yo‘lbars terisini yopingan pahlavon" asari Maqsud Shayxzoda va Mirtemir tomonidan o‘zbek tiliga tarjima qilingan. Bu asar gruzin xalqining buyuk madaniy merosi bo‘lib, undagi sarguzashtlar, insoniylik, va vatanparvarlik g‘oyalari o‘zbek kitobxonlari uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Maqsud Shayxzoda tarjima jarayonida faqat so‘zma-so‘z tarjima qilish bilan cheklanmay, asarning ruhini, badiiy tuzilishini va ohangini o‘zbek kitobxonlari uchun tushunarli va jozibali shaklda yetkazishga intilgan. Uning tarjimalari quyidagi jihatlari bilan ajralib turadi:
- Asl nusxaga sodiqlik – Shayxzoda asarlarning mazmunini buzmasdan, muallifning fikr va poetik uslubini saqlagan holda tarjima qilgan.
- O‘zbek tilining boy ifoda vositalaridan foydalanish – U tarjima jarayonida o‘zbek tilining poetik imkoniyatlarini keng ishlatgan.
- Milliy ruh va obrazlarni saqlash – Tarjima qilingan asarlar o‘zbek kitobxonlari uchun tushunarli bo‘lishi uchun ba’zan milliy obrazlar va ta’riflardan foydalanilgan.
Maqsud Shayxzoda o‘zbek adabiyotida tarjimon sifatida o‘chmas iz qoldirdi. Uning tarjimalari bugungi kungacha o‘zbek kitobxonlari tomonidan sevib o‘qiladi va mutaxassislar tomonidan yuqori baholanadi. U jahon adabiyotining eng mashhur namoyandalarini o‘zbek tiliga o‘girib, milliy adabiyotimizni boyitdi va tarjima madaniyatini yuksak darajaga ko‘tardi. Shayxzodaning bu bebaho mehnati kelajak avlod uchun ham ulkan adabiy meros bo‘lib qoladi.