Maqsud Shayxzoda – o‘zbek adabiyotining yirik dramaturglaridan biri bo‘lib, uning “Jaloliddin Manguberdi” dramasi milliy ruh va vatanparvarlik g‘oyalarini o‘zida mujassam etgan asarlardan hisoblanadi. Ushbu drama XIII asrda yashagan buyuk sarkarda Jaloliddin Manguberdining jasorati, mo‘g‘ullarga qarshi kurashi va fojeali qismatini sahnaga olib chiqadi.
Drama Jaloliddin Manguberdining Chingizxon istilosiga qarshi yuritgan kurashi hamda uning siyosiy va shaxsiy hayotidagi murakkabliklarni yoritadi. Asarning asosiy g‘oyasi – milliy mustaqillik uchun kurash, sadoqat va jasorat tushunchalarini tarannum etishdan iborat. Jaloliddin faqatgina buyuk sarkarda emas, balki o‘z xalqi taqdiri uchun qayg‘uruvchi rahbar sifatida tasvirlanadi.
Maqsud Shayxzoda ushbu asar orqali xalqni tarixiy xotirani saqlashga, milliy qahramonlarning jasoratidan ilhom olishga undaydi. Asar ta’kidlaydiki, ozodlik va mustaqillik uchun kurash doimo mashaqqatli bo‘lgan, lekin bu yo‘ldan qaytmaslik kerak.
Drama Xorazmshoh davlatining mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinishi va Xorazmshoh Muhammadning qochishi bilan boshlanadi. Uning o‘g‘li Jaloliddin Manguberdi esa mo‘g‘ullarga qarshi kurashni davom ettirishga qaror qiladi. Uning yonida sadoqatli sarkardalar va askarlar bor, lekin davlat ichkarisida xoinlar ham yetarlicha.
Jaloliddin armiyasini to‘plab, mo‘g‘ullarga qarshi kurash boshlaydi. U xalqni g‘alabaga ilhomlantiradi, ammo unga qarshi fitnalar ham kuchayib boradi.
Jaloliddin o‘z sodiq lashkarboshi va safdoshlarining yordami bilan mo‘g‘ullarga bir necha bor zarba beradi. U janglarda jasorat va mardlik bilan ajralib turadi. Mo‘g‘ullarning cheksiz qudratiga qaramay, u o‘z qo‘shini bilan dushmanga qarshi tura oladi. Ayniqsa, Jaloliddinning Hind daryosidan ot minib o‘tishi sahnasi uning qahramonligini yorqin aks ettiradi.
Bu orada mo‘g‘ullar faqat ochiq jangda emas, balki fitna yo‘li bilan ham Jaloliddinni yo‘q qilishga harakat qilishadi. Jaloliddinning o‘z yaqinlari orasida ham unga qarshi fitnachilar paydo bo‘ladi.
Jaloliddinning asosiy muammosi – uning faqat tashqi dushmanlar bilan emas, balki o‘z odamlari orasidagi xiyonatchilar bilan ham kurashishiga to‘g‘ri keladi. Uning yonidagilar orasida manfaatparast kishilar paydo bo‘ladi. Kimdir mo‘g‘ullar bilan yashirincha kelishuvga borsa, yana kimdir taxt uchun kurashmoqda.
Unga eng yaqin bo‘lgan kishilar ham ba’zan unga ishonchsizlik bildiradi. Bu esa qahramonning ruhiy azoblanishiga sabab bo‘ladi. Jaloliddin xalqini asrab qolish uchun harakat qiladi, lekin ba’zan og‘ir qarorlar qabul qilishiga to‘g‘ri keladi.
Jaloliddinning mo‘g‘ullarga qarshi kurashi davom etsa-da, u yakkalanib qoladi. Bir vaqtlar unga yordam berishga tayyor bo‘lgan odamlar ham undan yuz o‘giradi. U so‘nggi janglarining birida qo‘shinidan ajralib, yolg‘iz qoladi. Mo‘g‘ullar uni tutib, qatl etishadi.
Dramaning eng ta’sirli nuqtalaridan biri – Jaloliddinning o‘lim sahnasi bo‘lib, u vatan uchun jon fido qilishni o‘z hayotining eng ulug‘ maqsadi deb biladi. Uning jasorati va o‘z xalqi uchun qilgan fidoyiligi o‘limi orqali yanada yuksak ahamiyat kasb etadi.
Shayxzoda tragediyani yozishda dramatik voqealar rivoji, qahramon xarakterini chuqur ochib berish, ta’sirchan dialoglar orqali syujetni jonlantirish kabi usullardan foydalangan. Asarda Jaloliddinning nutqlari, dushmanlari bilan bahslari va jang sahnalari katta ta’sir kuchiga ega.
Tragediyada real tarixiy voqealar badiiy tasvir bilan uyg‘unlashgan. Bu esa asarni yanada ta’sirchan qilib, tomoshabinni chuqur o‘yga toldiradi. Jaloliddinning shaxsiy kechinmalari, ichki keziqlari va taqdir yo‘lida duch kelgan qiyinchiliklari asarga chuqur falsafiy ma’no bag‘ishlaydi.