Еҙнәйемдең Афған хәтирәләре

Бөгөн - Афғанстандан совет ғәскәрҙәренең сығарылыуына 36 йыл. Афған һуғышы – тарихыбыҙҙың ҡайғылы бер бите. Ул туғыҙ йыл, бер ай һәм 19 көн дауам итә. Был һуғышта 10 йыл эсендә 15 меңдән ашыу совет һалдаты һәм офицеры һәләк була, ә Башҡортостандан туғыҙ мең хәрби ҡатнашып, уларҙың 343-ө һәләк була, алтыһы хәбәрһеҙ юғала... Афған яуын үткән, бөгөнгө тыныс тормошта өлгөлө ғаилә башлығы, бар яҡлап килгән оҫта ҡуллы Мөхтәр Хәсәнов Баймаҡ ҡалаһында йәшәй. Бер туған еҙнәйем күргән-кисергәндәрен асылып китеп һөйләргә яратмай. Йөрәгендә тәрән эҙ ҡалдырған, әллә күпме ғәзиз дуҫтарын юғалтҡан, тауҙарҙағы атыш һәм шартлау тауыштары, аҙналар буйына ауыҙына тәғәм ризыҡ алмаған, эсәр һыуға зар-интизар булған ваҡыттары, үлем менән күҙгә-күҙ осрашҡан саҡтарын ҡайтанан хәтергә төшөрөүе лә, ул осорҙо яңынан күҙ алдына килтереүе ҡыйындыр. Уны тик үҙ башынан үткәндәр генә аңлайҙыр... Ниндәй генә осор булмаһын, һалдат Ватаны ҡушҡан бурысты үтәй. Үҙ илен һайлап ала алмаған кеүек, ул да ниндәй ғәскәрҙә хеҙмәт итәсәген күҙаллау мөмкинлегенә эйә түгел. Күп егеттәрҙе ҡыҙыҡ­тырған элиталы ғәскәргә – “зәңгәр береттар”ға, “ҡанатлы пехота”ға эләгеү бик аҙҙарҙың ғына өлөшөнә төшә. Үҙенә генә хас нескәлектәре, сиселмәгән серҙәре менән дан алған ғәскәрҙә хеҙмәт юлын баш­лаған Баймаҡ егете Мөхтәр Хә­сә­новтың Афғанстандың утлы ғәрәсәтенә эләгәсәге хаҡындағы уй башына кереп тә сыҡмағандыр, моғайын. Әммә тәүге айҙарҙан уҡ ҡулына ҡорал тоторға, парашюттан һикерергә, көтөлмәгән һөжүмгә ни­сек яуап бирергә кәрәклеге ха­ҡында өйрәтеүҙәренә ҡарап, бала саҡ иле менән хушлашып та өлгөрмәгән егеттәр үҙҙәрен яуға әҙерләгәндәрен тойғандыр. 1979 йылдың октябрендә хәрби хеҙмәткә саҡырылған Мөхтәрҙе декабрь аҙағында Афғанстанға оҙа­та­лар. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: уларҙы десантсылар араһында тере легендаға әүерелгән Рәсәй Геройы Юрий Эм әҙерләй. Тап уның атайҙарса хәстәрлеге, һал­ҡын ҡанлылығы, таулы урындарҙа хәрби хеҙмәт алымдарына өйрәте­үе, рухи һәм физик яҡтан ныҡлығы буласаҡ һалдаттар өсөн сынығыу, тормош мәктәбенә әүерелә. Афған ҡан ҡойошона тәүгеләр­ҙән ебәрелгән бригадаға Юрий Пав­лович сая, көслө, батыр егет­тәрҙе һайлап ала. Исемлеккә Мөхтәр Хәсәнов та эләгә. – Беҙгә, йәш десантсыларға, Афғанстан ғәскәренең кейемен бир­ҙеләр, – тип хәтер йомғағын һүтә әңгәмәсем. – Хәрби кейем бер иш булһа ла, бер кескәй генә деталь – ниндәйҙер бәйләүес арҡа­һында дошман беҙҙең яттар икән­лекте билдәләй алды. Һуғыш­та ваҡ мәсьәләләрҙең булмауын командование һуңынан аңланы, әммә күпме ҡорбан аша... Күңелгә әрнеү ҡатыш һеңеп ҡалған хәтирәләрҙе ҡайтанан яңыр­тыуҙан да ауыр нәмә юҡ­лығын белһәм дә, Мөхтәр Шаһи­ҙулла улынан һуғыштың тәүге көндәре хаҡында бәйән итеүен үтендем. – Тәүге айҙарҙа ауыр булды. Бигерәк тә таулы Афған тәбиғәтенә яраҡлашыуы ҡыйынға тура кил­де, – тип хәтерләй яугир-интернационалист. – Көн-төн дошман ябы­рылыуын көтәбеҙ. Ә улар көн­дөҙ рәхәтләнеп ял итә, йоҡлай, ашай, ә беҙ хәүефте көтөүҙән арып, күҙҙәребеҙ йомола башла­ғас, атып йәки һуйып китә. Айырыу­са иптә­шеңдең үлемен кисереүе ауыр. Ҡайһы саҡта ни өсөн алыш­ҡаныбыҙҙы ла белмәнек: ҡайҙа ҡарама – атыш, үлтереш, һуйыш... Һалдаттың күргән-кисергәндә­рен бик һаран ғына һүрәтләүен, тойғоларын аңларға мөмкин, сөнки һуғышты үҙ иңендә татыу, иптәштә­реңде юғалтыу күңелгә мәңге уңал­маҫ яралар һала. Ваҡыт барыһын да дауалай тиһәк тә, ҡай­һы саҡта ул да ярҙам итә алмай, күрәһең. Бөгөн Баймаҡ десантсыһы Мөх­тәр Хәсәнов – тормошта үҙ урынын тапҡан ир-уҙаман. Оҙаҡ йылдар Сибай ҡалаһының Башҡортостан шахта ҡаҙыу идаралығында эш­ләп, хаҡлы ялға сыҡҡан, шулай уҡ Рәсәйҙең почетлы ҡан тапшырыу­сыһы. Ҡатыны Зөлхизә менән бер ҡыҙға ғүмер биргән, әле тормоштарын йәмләп ейәнсәрҙәре Зарина менән Тимур исемле ейәне үҫеп килә. Еҙнәйем - алтын ҡуллы оҫталарҙың береһе. Ниндәй генә эшкә тотонһа ла, барыһын да ҡойоп эшләп ҡуя. Хатта үҙенең махсус оҫтаханаһы ла бар: унда ябай деталдән алып мини-тракторға тиклем тимерҙәр эшкә егелгән, районда берҙән-бер электр, бензин бысҡыларын ремонтлаусы тиһәк тә була. Күңеле тулышҡан саҡта ул тауҙарҙа йөрөп килә, бейек ҡаяларға менә, төрлө артылыштарҙы яулай. Тауҙарға булған һөйөүе лә тап Афған яуын үткәндән ҡалғандыр, күрәһең. "Тауҙар мине тынысландыра, күңелемде күтәрә, яуҙа һәләк булған иптәштәремде хәтерләтә, бөгөнгө тормоштоң ҡәҙерен белергә өйрәтә", - ти үҙе лә. Әле лә тик ултырмай ул: районда үткән төрлө патриотик сараларҙа ҡатнаша, уҡыусылар, кадеттар һәм йәш шайморатовсылар менән осраша, йәш быуынға ватансыллыҡ һәм илһөйәрлек сифаттарын тәрбиәләүҙә үҙ өлгөһөндә күрһәтә. Фото: Мөхтәр Хәсәновтың шәхси альбомынан.