Қарлаг: Қазақстан тарихындағы қасіретті кезең
Бұл мақала ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихындағы ең қасіретті кезеңдердің бірі – Қарағанды еңбекпен түзеу лагері (Қарлаг) туралы. Кеңес Одағының тоталитарлық саясатының нәтижесінде жүздеген мың жазықсыз азаматтар лагерьде азап шекті. Мақалада Қарлагтың құрылуы, жұмыс істеу жүйесі, тұтқындардың ауыр тағдыры және оның Қазақстан тарихына тигізген әсері тарихи деректер мен фактілер негізінде қарастырылады. Сондай-ақ, бұл трагедиядан сабақ алу мен ұрпаққа тарихи шындықты жеткізудің маңыздылығы атап өтіледі.
Қазақстан тарихында халқымыздың басынан өткен ауыр кезеңдер аз емес. ХХ ғасырдың 30-50 жылдары Кеңес Одағы жүргізген жаппай саяси қуғын-сүргін саясаты қазақ халқының тарихына қаралы із қалдырды. Сол зұлмат жылдардың ең үлкен қасіреттерінің бірі – Қарағанды еңбекпен түзеу лагері (Қарлаг). Бұл лагерь 1931 жылы құрылып, ГУЛАГ жүйесінің ең ірі бөлімшелерінің біріне айналды.
Қарлагтың негізгі мақсаты – саяси қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтарды ауыр еңбекке жегу арқылы Кеңес Одағының индустрияландыру саясатын қолдау болды. Лагерь тек жазаланған адамдар үшін ғана емес, олардың отбасылары мен жақындары үшін де ауыр қайғыға айналды. Бүгінде Қарлагтың тарихын зерттеу – ұлт ретінде біздің тарихи санамызды қалыптастырудың маңызды бөлігі.
1. Қарлагтың құрылуы мен жұмыс істеу жүйесі
Қарлаг 1931 жылдың 19 желтоқсанында КСРО Ішкі істер халық комиссариатының бұйрығымен құрылды. Оның орталығы Қарағанды облысының Долинка ауылында орналасты. Жалпы аумағы 120 мың шаршы шақырымға созылған лагерь ондаған бөлімшелерден тұрды және оған Павлодар, Ақмола, Жезқазған сияқты көптеген өңірлер қарады.
Лагерьдің басты мақсаты – жазықсыз адамдарды ауыр еңбекке жегу арқылы Кеңес Одағының экономикалық мүдделеріне қызмет ету болды. Қарлаг тұтқындары шахталарда көмір өндірді, құрылыс жұмыстарын атқарды, ауыл шаруашылығымен айналысты. Лагерьде мал шаруашылығы, астық және көкөніс өсіру кеңінен дамытылды, ал тұтқындар төккен маңдай терінің арқасында бұл аймақ Кеңес Одағы үшін маңызды өндірістік орталыққа айналды.
Тұтқындардың еңбек жағдайы адам төзгісіз еді. Жұмыс нормалары өте жоғары қойылып, тамақтану мөлшері жеткіліксіз болды. Күн сайын ауыр еңбекке жегілген адамдар аштықтан, аурудан және қинаудан көз жұмды. Тарихи деректерге сүйенсек, Қарлагта болған 1,3 миллионға жуық адам азап шеккен.
2. Жазықсыз жазаланғандар және олардың тағдыры
Қарлагқа түскен адамдардың көпшілігі "халық жауы" деген жалған айыппен сотталған интеллигенция өкілдері, әскери қызметкерлер, мұғалімдер, ғалымдар мен дін өкілдері еді. Сондай-ақ, ұлт-азаттық қозғалысына қатысқан қазақ зиялылары да жаппай қуғын-сүргінге ұшырады. Олардың арасында Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуезов, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин сияқты көрнекті тұлғалар болды.
Лагерьде тек ересектер ғана емес, әйелдер мен балалар да қамалды. "Отанын сатқандардың әйелдеріне арналған Ақмола лагері" (АЛЖИР) Қарлагтың бір бөлімі болып, онда саяси тұтқындардың әйелдері мен балалары азап шекті. Бүлдіршіндер лагерь аумағында дүниеге келіп, балалық шағын темір тордың ар жағында өткізді.
Тарихи құжаттарға сәйкес, Қарлагтың ішкі түрмелерінде адамдарды психологиялық және физикалық тұрғыдан азаптау кеңінен қолданылды. Олардың ішінде медициналық тәжірибелер жүргізілгені туралы деректер де кездеседі.
3. Қарлагтың Қазақстан тарихындағы орны және тарихи сабақтар
Қарлаг – Қазақстанның кеңестік дәуірдегі ең ауыр саяси репрессияларының символы. Бұл лагерь қазақ халқының генофондына орны толмас зиян тигізді. Мыңдаған жазықсыз жандардың тағдыры қиылып, көптеген отбасылар ажырап, тұтас бір ұрпақ үрей мен қорқыныштың құрбаны болды.
1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін, Қарлагтың тарихы жан-жақты зерттеле бастады. Бүгінде Долинка ауылындағы Қарлаг музейі осы қайғылы кезеңнің куәсі ретінде жұмыс істеп тұр. Бұл музейде лагерьдің қасіретін дәлелдейтін көптеген құжаттар, тұтқындардың жеке заттары, фотосуреттер сақталған.
Тарихтан сабақ алу – болашақта мұндай қайғылы оқиғалардың қайталанбауын қамтамасыз етудің басты шарты. Тәуелсіз Қазақстан азаматтары үшін Қарлаг тарихы – тек өткеннің қайғылы беті ғана емес, сонымен қатар ұлттық бірліктің, әділеттілікке ұмтылыстың, адам құқықтарын қорғаудың маңыздылығын көрсететін ескерту.
Қарлаг – Қазақстан тарихындағы ең қаралы кезеңдердің бірі. Бұл лагерь тек жазаланған адамдардың ғана емес, олардың ұрпақтарының да өміріне әсер етті. Мыңдаған жазықсыз жанның көз жасы мен азабы бұл тарихты ешқашан ұмытпауға үндейді.
Бүгінде Қазақстан Республикасы тарихи әділеттілікті қалпына келтіріп, саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жұмыстарын жалғастыруда. Қарлаг құрбандарының есімі әрқашан жадымызда сақталып, олардың ерлігі мен төзімділігі бүгінгі ұрпаққа сабақ болуы тиіс.
Болашақта мұндай қасіретті оқиғалардың қайталанбауы үшін біз тарихымызды білуге, зерттеуге және одан дұрыс қорытынды шығаруға тиіспіз.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ның 1 курс студенті Акшалова Алуа
Жетекші: т.ғ.д. Болат Сайлан
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қойгелді, М. "Сталинизм и репрессии в Казахстане. 1920-1940 жж." (2009)
2. Алдабек Н. «Карлаг: тарихтан тағылым – өткенге тағзым».
3. Қарлаг мұражайының ресми сайтындағы материалдар – http://www.karlag.kz.
4. Қарағанды. Қарлаг. Қасірет: Энциклопедия (Құраст.: К. Нүрпейісов)
Түйін сөздер
Қарлаг, ГУЛАГ, саяси қуғын-сүргін, Қазақ