Нимә ул тел-теш бетеүе?

Һуңғы йылдарҙа борон-борондан килгән им-томдарға, төрлө ырымдарға мөрәжәғәт итеүселәр йыш осрай. Күптәргә шәхси тормошонда уңышһыҙлыҡҡа осраһа, йәки эшендә ауырлыҡтар килһә, йыш сирләһә йәки бер туҡтамай башы ауыртһа, имсе инәйҙәргә барырға тәҡдим итәләр. Шулай уҡ кеше тураһында төрлө ғәйбәт таратһалар, уны юҡҡа рәнйетһәләр, ул кеше туҡтауһыҙ иҫнәй, йыш ауырый башлай. Хәле бөтә, ашағыһы килмәй, бер эшкә лә күңеле тәшмәй, йоҡо баҫа. Ҡайһы бер осраҡта уның менән бергә башҡа ғаилә ағзалары ла, хатта малы ла ауырырға мөмкин. Тап шундай хәлгә тарыусыларға тел-теш ҡырҡтырырға кәрәк тә инде. Бөгөн был эште теүәл һәм дөрөҫ итеп башҡарыусылар бик аҙ, хатта ҡайһы бер төбәктәрҙә тел-теш ҡырҡыу йәки тел-теш төйөүҙе белмәйҙәр ҙә. Ҡот ҡойоу, имләү, тел-теш ҡырҡыу кеүек халҡыбыҙҙың борондан килгән һауыҡтырыу алымдары киң ҡулланылған. Бындай ырымды башҡарыусыларға тылсым көсө ғәҙәттә нәҫелдән күсә. Бала саҡтан әсәһенең төрлө им-том менән булышыуын күреп үҫкән, атаһынан дини һабаҡтар алған Фатима инәй Һибәтованың шифалы ҡулдары күптәргә ярҙам иткән, уның бетеүҙәре яман күҙҙәрҙән һаҡлаған. Тел-теш ҡырҡыу име менән яҡындан танышыу, уны нисек башҡарыу һәм дөрөҫ файҙаланыуҙы белеү теләге беҙҙе Әбйәлил районының Рысҡужа ауылында йәшәгән Фатима инәй Һибәтоваға алып килде. - Элек-электән тел-теш бетеүе – кешенең һәм мал-тыуарҙың һаулығына булышлыҡ итә, яман уйлы әҙәмдең күҙ тейеүенән һаҡлай. Уны бик ҡырҡып та бармағандар, сөнки имсегә ярҙам һорап килеүсенең дә, яман уйлы кешеләрҙең дә гонаһын үҙенә күтәреп йөрөргә тура килгән, яуаплылыҡ һәр кем үҙе һайлай. Кемдер күҙенең төҫөнә тап килгәндәргә өҫтөнлөк бирһә, икенселәре сағыуыраҡтарҙы хуп күрә. Артабан үлсәп алынған епте ҡырҡ бер төйөнгә төйнәйһең. Һәр төйөндө төйнәр алдынан доғалар уҡып, төйөндө өрөп, төйнәргә кәрәк. Ҡырҡ бер төйөнлө бау әҙер булғас, ундағы һәр төйөндөң уртаһынан ҡайсы менән ҡырҡаһың, һәр төйөндө ҡырҡыр алдынан шундай һүҙ әйтелә: Имләтеүсе: Ни ҡырҡаһың? Имсе: Тел-теш ҡырҡам. Был йоланы башҡарыусы мотлаҡ биш намаҙын ҡалдырмаҫҡа тейеш, имде ысын күңелдән башҡарыу кәрәк, - ти Фатима инәй. Артабан һәр төйөн шулай ҡырҡып сығыла, аҙаҡ бөтә ҡырҡылған ептәр бер ҡағыҙға төрөлөп, тағы ла доға уҡылып, хужаһына тапшырыла. Был тел-теште ул үҙенең йортоноң иң тышҡы тупһаһының тәүге баҫҡысының аҫтына (ергә күмергә лә мөмкин) һалып ҡуйырға тейеш. Бетеү шунда ятып, сереп юҡҡа сыға. Шулай уҡ тел-теш бетеүенең икенсе төрө - ул кешенең һул ҡулына бәйләнә. Бындай бетеү төрлө ауырыу-зәхмәттән, күҙ тейеүҙән, төрлө рәнйеүҙәрҙән, кеше һүҙенән һаҡлай тип иҫәпләнә. Уныһын да беҙгә Фатима инәйебеҙ эшләп күрһәтте. - Тел-теш ҡырҡыуҙың бындай төрө - яҙылмаған, епкә өрөп, төйөлгән бетеү тип атала. Был осраҡта ете төйөн төйнәлә, шулай уҡ һәр төйөндө доға менән өшкөрөп, төйнәйһең. Бындай бетеү имләтеүсенең эшен ыңғайлата, яуыз уйлы кешеләрҙең уға ҡарата юлын тотҡарлай, уны һөйләүселәрҙең телен тотлоҡтора, - ти имсе Фатима Һибәтова. Әлбиттә, беҙ барыһын да тел-теш ҡырҡтырырға саҡырыу теләге менән әҙерләмәнек был мәҡәләне, халҡыбыҙҙың борондан килгән им-томдарын, ырымдарын бөгөнгө көнгә тиклем һаҡлаусыларҙы, уларға әле булһа ярҙам һорап килеүселәрҙең булыуы хаҡында ғына бәйән итмәксебеҙ. Башҡорт халҡының ырымдар, имдәр ярҙамында дауалауы тураһында тәүге мәғлүмәтте 1773 йылда П.С. Паллас яҙып ҡалдырған. Бөгөн дә күптәр имселәргә мөрәжәғәт итә. Ә уларға барырғамы, юҡмы икәнен һәр кем үҙе хәл итә. Фото: Автор фотоһы.