1. Axborot texnologiyalarining evolyutsiyasi;
2. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT);
3. AKT tasnifi;
4. Kompyuter va axborot texnologiyalarini media sohasida qo‘llash;
5. Media sohasi mutaxassisining AKT bo‘yicha kompetensiyalari.
Tayanch so‘zlar va tushunchalar: kompyuter texnologiyasi. axborot texnologiyalari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, tarmoq texnologiyalari, bulutli texnologiyalar, axborot jarayonlari, SMM.
1. Axborot texnologiyalarining evolyutsiyasi
Axborot texnologiyalarining evolyutsiyasi axborotni saqlash, uzatish va qayta ishlash jarayonlarida yaqqol va aniq kuzatiladi. Keling, umumiy ma'noda axborot texnologiyalari rivojlanishining dastlabki bosqichidan zamonaviy oltinchi bosqichlarini ko‘rib chiqaylik.
1-bosqich (19-asrning ikkinchi yarmigacha bo‘lgan davr) "qo‘l" texnologiyasi, uning jihoz va uskunalari quyidagilardan iborat bo‘lgan: qalam, siyohdon, daftar. Aloqa xatlar, paketlar, jo‘natmalarni yuborish orqali qo‘lda amalga oshirilgan. Axborotni qayta ishlash samaradorligi juda past edi, har bir xat qo'lda alohida-alohida nusxalanib, ko'chirilgan, xuddi shu tarzda qo‘lda bajarilgan va jamlangan hisob-kitoblardan tashqari, qaror qabul qilish uchun boshqa ma'lumotlar yo‘q edi. Bunday texnologiyaning asosiy maqsadi ma'lumotni kerakli shaklda taqdim etishdan iborat bo‘lgan.
2-bosqich (19-asr oxirigacha) "mexanik" texnologiya. Asosiy vositalar: yozuv mashinasi, arifmometr, telefon, telegraf, televizor, radio. Aslida, "mexanik" texnologiya mavjud muassasalarning tashkiliy tuzilishini shakllantirishga yo‘l ochdi. Bunday texnologiyaning asosiy maqsadi ma'lumotlarni uzatish uchun ularni qulay shaklda taqdim etishdan iborat bo‘lgan.
3-bosqich (20-asrning 40-60-yillari) "elektr" texnologiyasi, uning jihoz va uskunalari quyidagilardan iborat bo‘lgan: tegishli dasturiy ta'minotga ega bo’lgan katta EHMlar va, elektr yozuv mashinkalari, nusxa ko‘chirish mashinalari, ko‘chma magnitofonlar. Ular hujjatlarni qayta ishlash sifati, miqdori va tezligini oshirish orqali tashkilot faoliyatini yaxshiladilar. Texnologiyaning asosiy maqsadi axborotni qulay shaklda taqdim etishdan tashqari diqqat-e’tibor asta-sekin uning mazmunini shakllantirishga qaratish bo‘lgan.
4-bosqich (XX asrning 70-yillari boshidan) "elektron" texnologiya bo'lib, uning jihoz va uskunalari quyidagilardan iborat bo‘lgan: katta EHMlar va ularning asosida yaratilgan, turli xil asosiy va ixtisoslashtirilgan dasturiy ta'minot tizimlari bilan ta’minlangan avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari. Boshqarish texnologiyasi axborotni qayta ishlashning kamida 3 muhim tarkibiy qismini o‘z ichiga olishini taqozo etgan: buxgalteriya hisobi, tahlil va qaror qabul qilish. Ushbu tarkibiy qismlar "aralash" muhitda - har yili tobora ko‘payib boradigan cheki yo‘q qog‘ozli hujjatlarning "dengiz"i sharoitida amalga oshirilgan, Texnologiyaning asosiy maqsadi axborotning mazmunli, qaror qabul qilish uchun yetarli bo‘lgan jihatlarini shakllantirishdan iborat edi.
5-bosqich (XX asrning 80-yillari o‘rtalaridan boshlab) "kompyuter" ("yangi") texnologiyasi, uning jihoz va uskunalari quyidagilardan iborat bo‘lgan: turli maqsadlar uchun ko‘plab standart dasturiy mahsulotlar bilan ta’minlangan shaxsiy kompyuterlar. Ushbu bosqichda qarorlarni qo‘llab-quvvatlashning axborot tizimlari yaratilib, amaliyotga joriy etildi. Bunday tizimlar turli xil boshqaruv darajalari uchun tahlil qilish va sun’iy intellekt elementlariga ega edilar. Ulardan foydalanishda bir necha kompyuterlardan iborat tarmoqlar va telekommunikatsiya vositalari ishlatila boshlandi.
6 – bosqich – XX-XXI asrlar. Ushbu bosqich "Tarmoq texnologiyasi" deb nomlanib, bunday texnologiyada global va mahalliy kompyuter tarmoqlaridan turli sohalarda keng qo‘llanila boshlandi. Yaqin kelajakda bunday texnologiya global kompyuter tarmog‘i - Internetining ommalashishi tufayli shiddat bilan rivojlanishi bashorat qilinmoqda. Ushbu bosqich axborot texnologiyalariga narsalar Interneti (IoT- Internet of things), kengaytirilgan reallik (AR - inglizcha “Augmented Reality”), virtual reallik (VR - Virtual reality), robotlashtirish va kiber tizimlar, sun’iy intellekt (Artificial intelligence), katta ma’lumotlar (Big data), qog‘ozsiz texnologiyalar, moslashtirilgan texnologiyalar (3D chop etish), bulutli hisoblash texnologiyalari (Cloud computing), pilotsiz va mobil texnologiyalar, biometrik texnologiyalar, identifikatsiya texnologiyalari, blokcheyn va boshqalar kiradi. Hozirgi bosqichda bulutli hisoblash texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda, ular mobil simsiz aloqa tizimlari bilan birgalikda ma’lumotlarni qayta ishlash va saqlash jarayonlarini global kiberfazoga ko‘chirishga yordam beradilar.
Bulutli hisoblashlar (inglizcha cloud computing) — ma’lumotlarni shunday qayta taqsimlash texnologiyasiki, unda kompyuter resurslari va quvvatlari foydalanuvchiga Internet-servis xizmati kabi taqdim etiladi. Foydalanuvchiga ko‘rsatiladigan xizmatlarning Internet-servis ko‘rinishida taqdim etilishi ushbu modelning asosiy jihatidir. Bunday texnologiyada ma’lumotlar taqsimlangan holda qayta ishlanadi va kompyuter resurslari, imkoniyatlari foydalanuvchiga Internet yoki oddiy mahalliy tarmoq orqali veb-texnologiyalardan foydalangan holda masofadan turib kirish mumkin bo‘lgan elektron xizmat sifatida taqdim etiladi.
Bulutli texnologiyalar ko‘p yadroli protsessorlarning rivojlanishi, ko‘p tarmoqli dasturlash va virtualizatsiya texnologiyalari, axborotni saqlash narxining pasayishi bilan birga saqlash vositalari sig‘imining oshishi hamda aloqa kanallarining o‘tkazish qobiliyatining sezilarli darajada oshishi tufayli paydo bo‘ldi. "Bulutlar"ning jismoniy infratuzilmasini tashkil etish uchun Data centers -"ma’lumotlar markazlari" tashkil etiladi. Bulutli texnologiyalarning iqtisodiy samaradorligi va qulayliklari nafaqat "ommaviy bulutlar" (ommaviy iste’molchilar uchun xizmatlar), balki "xususiy bulutlar" (korporativ foydalanish uchun xizmatlar) o‘sishini rag‘batlantiradi. Xususiy va jamoat bulutlari (gibrid bulutlar) xizmatlarini birlashtirish, shuningdek ularni axborot texnologiyalaridan foydalanishning an’anaviy modellari bilan to‘g‘ri birlashtirish orqali qo‘shimcha texnologik afzalliklar va iqtisodiy foyda olish mumkin. Bulutli texnologiyalarning ahamiyati shu qadar yuqoriki, bugungi kunda tashkilotlar har qanday faoliyat hajmi va ko‘lamidan foydalanishlari mumkin.
E’tiborni foydalanuvchi imkoniyatlariga qaratish– bulutli hisoblash texnologiyasining afzalligini va murakkabligini bildiruvchi alohida olingan jihatidir. Bulutli hisoblash texnologiyalari modeli foydalanuvchiga istalgan vaqtda, istalgan joydan murojaat qilish imkoniyatini ta’minlaydi. Aynan shuning uchun ushbu texnologiya ko‘pchilik foydalanuvchilar va tashkilotlar uchun foydalidir.
2. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
Kompyuter texnologiyasi – ob’ekt, jarayon yoki hodisa holati to‘g‘risida yangi sifatli axborot (axborot mahsuloti) olish uchun ma’lumotlarni (birlamchi ma’lumotlarni) to‘plash, qayta ishlash va uzatish vositalari hamda usullari to‘plamidan foydalanadigan jarayon.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) – bu axborot yaratish, uzatish va tarqatish hamda axborot xizmatlarini ko‘rsatish uchun ishlatiladigan keng ko‘lamli raqamli texnologiyalar bo‘lib, ularda kompyuter qurilmalari, dasturiy ta'minot, telefon liniyalari, uyali aloqa va sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari, simsiz va kabel tarmoqlari, shuningdek, Internet, elektron pochta, multimediadan foydalaniladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari quyidagi asosiy xususiyatlar bilan tavsiflanadilar:
− ishlov berish (jarayon) predmeti (ob’ekti) ma’lumotlardir;
− jarayonning maqsadi axborot olishdir;
− jarayonni amalga oshirish vositalari - dasturiy, apparat va dasturiy-apparat hisoblash komplekslari;
− ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonlari muayyan predmet sohasi masalasidan kelib chiqib amallarga (operatsiyalarga) bo‘linadi (operatsiya - bu ma’lum bir ma’lumotlarni qayta ishlash funksiyasini amalga oshirishga olib keladigan muayyan ish joyida bajariladigan elementar harakatlar to‘plami);
− jarayonlarga boshqaruv ta’sirini tanlash qaror qabul qiluvchi shaxslar tomonidan amalga oshirilishi kerak;
− jarayonlarni optimallashtirish mezonlari sifatida foydalanuvchining ishonchli, to‘liq ma’lumotlarni o‘z vaqtida yetkazib berish kabilar ishlatiladi.
Media sohasi yo‘nalishi bo‘yicha mutaxassisning ishida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish quyidagilar bilan bog‘liq:
- axborotlar ustida bajariladigan amallar (ma’lumotlarni to‘plash, qayd qilish, uzatish, qayta ishlash, saqlash, izlash, tahlil qilish va qaror qabul qilish, axborot mahsulotlarini ishlab chiqish);
- yo‘nalishga oid tadqiqotlar olib borish, rejalashtirish va kasbiy faoliyat samaradorligini baholashda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish.
Kasbiy faoliyatda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan to‘g‘ri foydalanish qobiliyati kundan-kunga yo‘nalish bo‘yicha mutaxassis malakasining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Bir necha yil oldin "axborot" tushunchasi ilmiy toifadan tijorat toifasiga o‘tdi, boshqa sohalarning rivojlanishi yoki kam samaradorligiga qaramay, axborot resurslarining ko‘lami tobora kengayib bormoqda, har qanday jamiyatda, har qanday davlatda muhim ahamiyatga ega bo‘lmoqda.
Axborot jarayoni – axborot ustida bajariladigan amallar yoki amallar ketma-ketligidir. Axborotni yaratish, yig‘ish, ishlov berish, to‘plash, saqlash, izlash, tarqatish va undan foydalanish bular axborot jarayoniga taaluqli amallardir.
Axborot jarayonlari amallar (operatsiyalar) yordamida amalga oshiriladi, ularning asosiylari ma‘lumotni qayd qilish (qabul qilish, yozib olish, saqlash); tarqatish (yetkazib berish, uzatish); foydalanish (taqdim etish, qayta ishlash, yig‘ish). Axborot jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligi 1-rasmda keltirilgan.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini tasniflashga oid yondashuvlar ko‘p jihatdan kompyuterlar va telekommunikatsiyalarning dasturiy va texnik vositalarining imkoniyatlariga, ularni qo‘llash sohasiga, foydalanuvchilar faoliyatining maqsadlariga va ular hal qiladigan vazifalarga bog‘liq.
Ta’minlovchi axborot texnologiyalari – bu axborotni qayta ishlash texnologiyalari bo‘lib, turli sohalardagi har xil turdagi axborotlarni bilan ishlovchi keng ko‘lamli masalalarni hal qilish uchun foydalanaliadigan texnologiyalar.
3. AKT tasnifi
Qayta ishlanadigan axborot turiga ko‘ra, axborot texnologiyalarini shartli ravishda quyidagi turlarga bo‘lish mumkin:
− ma’lumotlarni qayta ishlash(algoritmik tillar, jadval protsessorlari);
− matnlarni qayta ishlash (matn protsessorlari va gipermatn);
− grafik ma’lumotlarni qayta ishlash (grafik protsessorlar);
− bilimlarni qayta ishlash (ekspert tizimlari va intellektual tizimlar);
− real dunyo ob’ektlaribilan ishlash (multimedia).
Ko‘pgina zamonaviy texnologiyalar bir vaqtning o‘zida bir nechta turdagi axborotlarni qayta ishlash texnologiyaridan foydalanish imkonini beradi. Masalan, matn muharrirlarida ma’lumotlarni hisoblash jadvallarini tuzish mumkin, jadvallarda siz grafik tasvirlardan foydalanishingiz mumkin va hokazo.
Biroq, har bir ishlov berish usuli ma’lum bir axborot turi bilan operatsiyalarni amalga oshirishga qaratilgan, shuning uchun turli sohalardagi axborot jarayonlari elementlarini takomillashtirishga bo‘lgan ehtiyoj hozirgi vaqtda media sohasidagi mutaxassislar tomonidan qo‘llaniladigan yangi texnologiyalarni yaratilishiga olib keldi.
Hozirgi vaqtda axborot xizmatlari va jamoatchilik bilan aloqalar uchun quyidagi axborot texnologiyalari sinflari qo‘llanilmoqda:
− matn va jadval ma’lumotlarini qayta ishlash texnologiyalari;
− ma’lumotlar bazasini boshqarish texnologiyalari;
− kompyuter grafikasi texnologiyalari;
− multimedia texnologiyalari (taqdimot, audio, video ma’lumotlarni qayta ishlash);
− tarmoq va telekommunikatsiya texnologiyalari (veb-texnologiyalar, bulutli texnologiyalar, elektron pochta, chat, videokonferensiyalar) (2-rasm).
Hozirgi vaqtda bulutli xizmatlar, mobil hisoblashlar, ommaviy platformalar sifatida o‘z o‘rnini egallagan ijtimoiy tarmoqlar kabi innovatsion texnologiyalar keng ommalashmoqda. Shu bilan birga, bulutli hisoblash texnologiyalari axborot texnologiyalari (AT) bozorining o‘sishi uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bulutli hisoblash texnologiyasi (Cloud Computing) bu ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyasi bo‘lib, unda kompyuter resurslari va imkoniyatlari foydalanuvchiga Internet-servis xizmati sifatida taqdim etiladi.
Bulutli hisoblash - bu bulutli xizmatlarni ishlab chiqish, joylashtirish va yetkazib berishning yangi modeli. Bugungi kunda hatto oddiy foydalanuvchilar ham bulutli texnologiyalarning afzalliklarini his qilishlari mumkin. Bulutli hisoblash istiqbollari juda katta, chunki ular foydalanuvchi kompyuterlaridan qo‘shimcha resurslarni talab qilmasdan kuchli kengaytiriladigan hisoblash xizmatlarini taqdim etadi.
Ikki raqib - Microsoft va Google kompaniyalari foydalanuvchilarga hujjatlar bilan ishlashga imkon beradigan bepul onlayn xizmatlar to‘plamini taqdim etmoqda. Google kompaniyasida Google Apps, Microsoft korporatsiyasida Office Web Apps ilovalaridfan foydalanish mumkin.
Ikkala xizmat ham pochta (Gmail va Hotmail) va fayllarni masofadan saqlash bilan chambarchas bog‘liq. Shunday qilib, foydalanuvchilar odatdagidek oflayn muhitidan Internet muhitiga o‘tkazilishi mumkin bo‘ldi. Google ham, Microsoft ham o‘zlarining onlayn xizmatlarini qo‘llab-quvvatlash uchun ish stoli va mobil qurilmalarga moslashtirilgan (Google Android OS, Microsoft Windows Phone 7) dasturiy vositalarni yaratganlar.
O‘z navbatida bulutli hisoblashlar quyidagi turlargaga ajratiladilar:
1) IaaS (Infrastructure as a Service) –axborot texnologiyalari infrastrukturasi servis sifatida, ya’ni bunda foydalanuvchilar uchun zarur bo‘lgan axborot texnologiyalari infrastrukturasi taqdim etiladi. Masalan, Amazon o’zining AT-infrastrukturasining zaxiraviy imkoniyatlaridan AT-infrastrukturasi xizmati bulut muhitini keng asosda sotishda foydalanadi. Ularga oddiy Storage Service (SS) foydalanavchilarning ma’lumotlarini saqlash va ularga xizmat ko‘rsatish, Elastic Compute Cloud (EC2) esa o‘z ilovalarini kiritish kabilar kiradi. Foydalanuvchilar faqat hisobotlar hajmi va saqlash sig‘imi uchun to‘lovkarni amalga oshiradilar, chunki ular faqat iste’molchilardir.
2) PaaS (Platform as a Service) – bulutli hisoblashlar texnologiyasini ishlab chiqishga yo‘naltirilgan servis, ya’ni bunda bulutli hisoblashlar ilova va dasturi ta’minotini ishlab chiquvchilarga xizmatlar taqim etiladi. Masalan, IBM korporatsiyasi Smart Business Development & Test Application xizmatini IBM Cloud da dasturiy ta’minotni qayta ishlab chiqish va testlash uchun taqdim etadi. Yana bir misol, ishlab chiqaruvchilarga ilovalarni yaratish imkoniniberuvchi Force.com va Salesforce.com xizmatlari.
3) DaaS (Data as a Service) – zarur ma’lumotlarni, axborotlarni izlash, qayta ishlash va saqlash servisi.
4) SaaS (Software as a service) – dasturiy ta’minot servis sifatida, ya’ni bunda kliyent uchun zarur bo‘lgan dasturiy ta’minotdan tovar sifatida emas, balki foydalanish xizmati sifatida taqdim etiladi. Masalan, Amazon Web Services kabi xizmatdan keng omma yoki sanoat guruhlari foydalanishlari mumkin.
5) WaaS (Workplace as a Service) - ish joyi xizmat sifatida;
6) AaaS (Application as a Service) - Barchasi xizmatlar sifatida. Ushbu servis mohiyati jihatidan SaaS ga o‘xshash, biroq u ko‘ngil ochish maqsadlarida (ijtimoiy tarmoqlar, onlayn o‘yinlar, interaktiv televideniye) foydalanilib, oddiy Internet foydalanuvchilarga mo‘ljallangan.
Xalqaro ma’lumotlar korporatsiyasi (IDC) ma’lumotlariga ko‘ra 2022 yilda IT rivojlanishining asosiy tendensiyalari sifatida quyidagilar belgilab o‘tilgan:
Bulutli texnologiyalarga tezkor o‘tish. Korxonalarning qariyb 80 foizi bulutli infratuzilmaga pandemiya davri sharoitidan keyin ikki baravar tezroq o‘tishni boshlaydilar.
Yangilangan "bulutlar". Eng muhim vazifa biznes natijalariga e’tibor qaratgan holda bulutli resurslarni himoya qilish va optimallashtirish bo'ladi. Bundan tashqari, sun’iy intellektni qo‘llab-quvvatlaydigan bulutli xizmatlarga talab ortadi. Ammo bu yo‘nalishda malakali mutaxassislar ko‘p bo'lmaganligi sababli, kerakli natijalarni darhol olish mumkin bo‘lmaydi va hamma ham muvaffaqiyatga erisha olmaydi - kompaniyalarning 70 foizga yaqini muvaffaqiyatsiz bo‘ladi.
Sun’iy intellekt. Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi bo'lib, odatda inson ongi bilan bog‘liq imkoniyatlar: tilni tushunish, o‘rgatish, muhokama qilish, masalani yechish, tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter tizimlarini yaratish bilan shug‘ullanadi.
Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritm hamda dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha vazifalarning uddasidan chiqa oladi.
Sun’iy intellekt rivojlanishda davom etadi va tobora aqlli va o‘z-o‘zini o‘rganishga qodir bo‘ladi. U samaradorlikni oshirish va aniqroq qarorlar qabul qilish uchun tibbiyot, moliya, ishlab chiqarish va transport kabi ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi.
IDC 2025 yil oxiriga kelib Forbes Global 2000 ro‘yxatidagi kompaniyalarning to‘rtdan bir qismi kamida bitta sun’iy intellektni rivojlantirish startapini sotib olishlari kutilmoqda.
Ma’lumotlardan samarali va to‘g‘ri foydalanishni nazorat qilish. Bu raqamli infrastruktura sharoitida faoliya olib borayotgan rahbarlar uchun ustuvor vazifaga aylanadi va o‘z navbatida ma’lumotlar bilan ishlash xarajatlarini oshiradi.
Ekologiya. Ekologik tadbirlar IT sanoatining ajralmas qismiga aylanmoqda. Shu sababli, 2022 yilda axborot texnologiyalarini rivojlantirish tendensiyalaridan biri energiya sarfini kamaytirish va ko‘plab IT-uskunalaridan foydalanish bo'ladi.
Ofisni masofadan boshqarish bilan bog‘liq muammolar. Bunga qaratilgan tadbirlar va bir qator jarayonlarni avtomatlashtirish zarur ko‘nikmalarga ega jamoalarni shakllantirish uchun mablag‘lar yetishmasligi tufayli muvaffaqiyatsiz bo‘ladi. Muammo yechimi kraudsorsing va kadrlarni qayta tayyorlash masalasi orqali hal bo‘ladi.
4. Kompyuter va axborot texnologiyalarini media sohasida qo‘llash
Media sohasidagi mutaxassisning kundalik ishi jarayonida foydalaniladigan axborot texnologiyalarini ko‘rib chiqamiz. Avvalo, eng mashhur va keng ommalashgan Microsoft Office paketiga tarkibiga kiruvchi ofis dasturlarini e’tiborga olish kerak.
Mutaxassisning faoliyati Microsoft Word matn protsessori va nashriyot tizimlari yordamida amalga oshiriladigan hisobotlar, e’lonlar, taklifnomalar, turli xil biznes hujjatlarini o‘z ichiga olgan turli xil matnli hujjatlarni tayyorlamasdan amalga oshirilmaydi. Bunday hujjatlarning barchasi oddiy va maxsus belgilar, shu jumladan mundarija, sarlavhalar, havolalar, rasmlar, jadvallar, izohlar, qistirmalar, kolontitullar, tarkibli murakkab jadvallar va boshqalardan iborat bo‘lishi mumkin. Microsoft Word sizga matn qismlarini kiritish, ularga tahrirlash va formatlashni qo'llash, hujjatni yoki uning qismlarini chop etish imkonini beradi.
Jadval protsessorlari - jadval shaklida taqdim etilgan ma'lumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun mo'ljallangan kompyuter dasturlari. Eng keng tarqalgan jadval protsessori bu Microsoft Excel dasturidir. Microsoft Excel dasturlari juda xilma-xildir. Elektron jadvallar buxgalteriya, moliya hisob-kitoblarida, ilmiy va statistik hisob-kitoblarni amalga oshirish, ma’lumotlarning infografik taqdimotining turli shakllarini yaratish uchun keng qo‘llaniladi.
Kasbiy faoliyatning alohida yo‘nalishi sifatida multimedia taqdimotlarini (prezentatsiyalarini) ishlab chiqish muhim o‘rin egallaydi. Hozirgi zamonaviy sharoitda elektron taqdimotlar deyarli har qanday tashkilotning turli sohalardagi kundalik faoliyatida muhim o‘rin egallamoqda. Professional tarzda tayyorlangan taqdimot har qanday kompaniya faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib, bozorda tovarlar va xizmatlarni ilgari surishga yordam beradi, kompaniyalar imidjini yaxshilaydi va yangi mijozlarni jalb qilishga xizmat qiladi. Multimedia texnologiyalarining rivojlanishi potensial mijozlarga ma’lumotlarni iloji boricha samarali yetkazishga yordam beradi.
Kompaniya imidji uchun tayyorlanadigan multimedia taqdimoti korporativ ma’lumotlarni taqdim etishning zamonaviy samarali usuli hisoblanadi, chunki u interaktivlik, video, atrof-muhit ovozi, uch o‘lchovli grafikalar elementlarini qamrab oladi.
Media sohasidagi eng talab qilinadigan yo‘nalishlardan biri kompyuter grafikasi texnologiasi dasturlaridan foydalanishdir. Bunday dasturlar yordamida kollajlar, logotiplar, poligrafiya mahsulotlarining eskizlarini (reklama, risolalar, bukletlar, kataloglar, tashrifnoma qog‘ozlari va boshqalarni), veb-sayt dizayni, multimedia taqdimoti elementlarini ishlab chiqish uchun keng imkoniyatlar mavjud.
Shuningdek, media sohasida telekommunikatsiya texnologiyalari keng qo‘llaniladi, ya’ni global va mahalliy kompyuter tarmoqlarida ishlash, Internet tarmog‘ida axborot resurslaridan foydalanish, elektron pochta, telekonferensiyalar, video aloqa va boshqalar kabi onlayn xizmatlardan foydalaniladi.
Zamonaviy sharoitda, kasbiy faoliyatga oid ishlarni bajarishning an’anaviy usullari bilan bir qatorda, global Internet va ijtimoiy media tomonidan taqdim etiladigan imkoniyatlardan foydalanishga asoslangan texnologiyalar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Internet, mutaxassis nuqtai nazaridan, birinchi navbatda yangi aloqa kanali sifatida qaralishi kerak. Ma’lumki, barcha aloqa kanallari ikkita katta guruhga bo‘linadi: tabiiy (og‘zaki bo‘lmagan va og‘zaki) va sun’iy (hujjatli va elektron). Internet sun’iy elektron aloqa kanallari toifasiga kiradi.
Internet nafaqat yangi aloqa kanali, balki ma’lumotlarni saqlash joyi hamdir. Global tarmoq bu jahon arxivi yoki jamoat kutubxonasi bo‘lib, ijtimoiy ma’lumotlarni avloddan-avlodga yetkazishning muhim funksiyasiga ega.
Shunisi qiziqki, Internet hech kimga tegishli emas va garchi dunyoning ba’zi mamlakatlarida Internet aloqalarini tartibga solishga kirishgan bo‘lsalar-da, jamoat notijorat tashkilotlari hali ham uni global miqyosda boshqarib kelmoqdalar.
Soha bo‘yicha mutaxassisning ishini samarali tahkil etishda quyidagi asosiy Internet texnologiyalari muhim rol o‘ynaydi:
- marketing va sotsiologik tadqiqotlar o‘tkazish;
- korporativ veb - sayt va Internet brendi;
- ommaviy axborot vositalari vakillari bilan ishlash;
- maqsadli auditoriya bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa qilish;
- ijtimoiy tarmoqlarda reklama.
Uzoq vaqt davomida tezkor yozishmalar usuli va axborot byulletenlarini tarqatish vositasi sifatida ishlatilib kelingan an’anaviy elektron pochta bilan bir qatorda, so‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlar (Twitter, Facebook va ozroq darajada Vkontakte) va messenjerlar (Viber, Whatsapp, Telegram) kabi boshqa usullar keng ommalashdi.
O‘z navbatida, mobil aloqa vositalari asta-sekin barcha media makonlarini o‘zgartirib, reklama va jamoatchilik bilan aloqalar texnologiyalarini trasformatsiyalab ijtimoiy mediadan keng foydalanish uchun imkoniyatlar yaratmoqdalar, Transformatsiyaning bunday yo‘nalishlaridan biri sifatida ijtimoiy media reklama yoki ijtimoiy media marketingi (SMM) texnologiyasini ko‘rsatish mumkin. SMM odatda ijtimoiy media ma’lumotlarini kuzatish, ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlarni yuritish, axborot oqimini shakllantirish, tashkilotning ijtimoiy media sohasidagi axborot siyosatini shakllantirish, axborot texnologiyalardan foydalanish, xodimlarni o‘qitish va boshqalar bilan bog‘liq amaliy texnologiyalarning butun majmuasini o‘z ichiga oladi.
Media sohasidagi professional mutaxassis o‘zining kundalik faoliyatida kompyuter grafikasi, multimedia texnologiyalari (video va audio ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari, kompyuter animatsiyasi), uch o‘lchovli modellashtirish kabi ko‘plab axborot texnologiyalari bilan ishlashiga to‘g‘ri keladi. Ulardan bosma reklama, televizion reklama, Internet reklamalarini yaratishda foydalaniladi.
5. Media sohasi mutaxassisining AKT bo‘yicha kompetensiyalari
Media sohasi mutaxassisning AKT-kompetentligi - uning informatika va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining zamonaviy vositalari va usullaridan foydalangan holda kasbiy faoliyatdagi muammolarni hal qilish qobiliyati. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- axborot manbalariga kirish, olingan ma'lumotlarni qabul qilish, saqlash va qayta ishlash uchun zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish qobiliyati;
- axborotni konvertatsiya qilish qobiliyati, ommaviy axborot vositalari, multimedia texnologiyalari, kompyuter savodxonligi, elektron Internet texnologiyalari;
- global bilim manbalaridan foydalanish qobiliyati;
− hayot davomida o‘rganish uchun motivatsiya;
- uslubiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish, sintez qilish qobiliyati.
Mutaxassis zamonaviy raqamli qurilmalar, platformalar va dasturiy ta’minotni reklama matnlari va jamoatchilik bilan aloqalar va (yoki) boshqa axborot-kommunikatsiya mahsulotlarini yaratishning barcha bosqichlarida to‘g‘ri qo‘llay olishi kerak.
Nazorat uchun savollar:
1. Axborot texnologiyalari rivojlanishining 1-bosqichining mohiyati nimalardan iborat?
2. Nima uchun axborot texnologiyalari rivojlanishining 2-bosqichi mexanik texnologiyalar bosqichi deb ataladi?
3. Axborot texnologiyalari rivojlanishining 6-bosqichiga qanday texnologiyalar xosdir?
4. Axborot jarayoni nima?
5. Axborot jarayonida qanday umumiy operatsiyalar amalga oshiriladi?
6. Axborot jarayonida qanday asosiy operatsiyalar amalga oshiriladi?
7. Bulutli texnologiya nima va u nima uchun ishlatiladi?
8. Bulutli texnologiyalarning qanday modellari mavjud?
9. Media sohasida axborot texnologiyalari qanday tasniflanadi?
10. Media sohasidagi mutaxassisning ishida qaysi Internet texnologiyalari eng muhim rol o‘ynaydi?
11. Media sohasi mutaxassisning AKT-kompetentligi deganda nimani tushunasiz?
12. Media sohasi mutaxassisi qanday AKT-kompetensiyalariga ega bo‘lishi kerak?