(Тываның тугунуң автору Оюн-оол Доктугу оглу Саттың дугайында)
Кырган-ачазы Дамба-Хаа, Даайы Билчээ Чурагачы
Бедик-бедик тайгалар баштарында меңгилер-даа сагындырар, шевергини кончуг чавызадыр таартып каан ак баштыг болгаш база-ла аян киир чүлүп каан, чаш хар дег мөңгүннелген чаак салдыг, силии кончуг, чырык костюм-чүвүрлүг, хүлүмзүрээн чазык шырайлыг, бодамчалыг чымчак көрүштүг, карак шилдиг. “Турза – узун, тутса – мөге” дижири дег, шилгедек, адагаш дег хөнү дурт-сынныг. Шала күскээр бир-ле хүн ажылдап олурар өрээлимге – Тываның А. С. Пушкин аттыг Национал библиотеказының “Информационный центр” деп килдизинге кирип келирге, эң-не баштай ол меңээ ынчаар көзүлдү. Ооң соонда билип алганым хоочун башкыны, ат-сураглыг чурукчуну суглуг караам-биле көрүп, ооң судалдыг холун тудуп, мендилежип, каксы-даа бол, танышканым – меңээ назынымда уттундурбас улуг өөрүшкү.
Оюн-оол Доктугу оглу Сат – салгал дамчаан чурукчу. Ооң төрел акызы база кончуг чуруур. Ол акызының чураан ажылдарындан Оюн-оол эң бөдүүн пирамида, куб, ромб, цилиндр дээн ышкаш дүрзү-хевирлерни канчаар чуруурун өттүнүп, “шорбарлап” эгелээн. Оон-даа ыңай ук-төөгүзүн коптарар болза, шаанда хүрээ-хиитке чурагачылап чораан чурукчу салым-чаяанныг кижилер база бар.
Назы-хары улгады бергенде, бир-ле хүн даай-авазындан ол бодунуң кырган-ачазы болур Дамба-Хаа деп өгбези чораанын билип алган. Авазы Алдын-Херел ооң алды дугаар уруу, а оон улуун Билчээ Чурагачы дээр. Ол даайы болза, амгы үении-биле алырга, чурукчу кижи турган. Шаанда ол Улан-Бааторга 8 чыл ишти сарыг шажын талазы-биле янзы-бүрү чурук чуруур мергежилди шиңгээдип алгаш келген, бодунуң үезинде дыка-ла улуг эртемниг кижи-дир ийин.
Адазы Доктугу база Моолга сарыг шажынның Эрии-Хүрээзинге хуурак бооп өөренип турган, ооң кадында ол кончуг ус-шевер, бызаңчы салым-чаяанныг чораан.
Сагыл четтирген лама кижи өг-бүле тутпас ужурлуг, ынчалза-даа ол үеде Моолга революсчу хөделиишкиннер эгелээрге, ол Тываже дедир чанып келген. Чадаг, ада-иезиниң чаяап берген “ийи шилгизи-биле”. Маңаа кээрге чүү боор, ону дораан “шыгжап” кааннар. Арат-чонга артык хырын болбазы-биле, өг-бүле тудар кылдыр албадап, тайгадан тудуг ыяжы сөөртүрүн онааганнар.
Ол бодунуң улуг акызы-биле ынчангы үеде улустуң боттарының дугайында “ядыы арат” деп сөстерин ажыглаар турза-даа, херек кырында ооң кырган-ачазы Дамба-Хаа балдыр дыңзыг, хөй мал-маганныг чораан. Хаа дээрге ол үеде эрги Тывага турган бедик эвес эрге-дужаал ады. Кончуг олут орбас, эрес-кайгал кижини оожургадыр сорулга-биле хаа эрге тывыскан.
Авазы база-ла уран-шиник, алдын холдуг шевер. Ылаңгыя ол тыва идик даараарынга тулган мергежээн – ону база-ла тускай уран чүүл деп болур. Авазының Кыдаттан чагытканы угулза-хээлерниң майыктарын (трафареттерни) эң баштай хензиг чажында-ла көргенин Оюн-оол канчап уттур. Хертеш баштыг кадыг идикке-даа, ыяштан чазаан, хөмден кылган тыва аяк-саваларга-даа, аптараларга-даа “тыва угулзалар” дижиривис өлчей-удазын баштаан хээлерни шак-ла ындыг трафарет аргазы-биле, кандыг-ла бир хуулгаазын илби-шиди ышкаш, бойдус шаңнаан салым-чаяанныг чурукчулар шаандан тура-ла сиилбип каастап ап чорааны – амгы тыва уран чурулганың, тыва чурулга эртеминиң чиңгине үндезини ол-даа бооп чадавас...
Оюн-оол Саттың авазының ачазы Дамба-Хаа кырган-ачазының-даа, Билчээ Чурагачы даайының-даа, бызаңчы Доктугу адазының-даа, идик даараар Алдын-Херел иезиниң-даа уран мергежили, ус-шевери ооң хан-дамырында, чилиг-сөөгүнде сиңе берген, сүвүрзе-даа адырылбас болганы ол. “Уктуг идик чылыын салбас” деп чечен домакты мооң-биле бадытказа ажырбас.
Салым оштаан сагыш човаашкын
2000 чылда “Ценрт Азии” солуннуң журнализи Мария Мамуркова Оюн-оол Доктугу оглундан интервью алыр дээш, ооң ажылдап олурары мастерскаязынга аалдап келген. Ол аалчызын тыва далган-биле хүндүлээн, тыва чоннуң чаагай чаңчылын сагып, сүттүг шайын кудуп сөңнээр бодаан. Харалаан, сүдү төне берген боорга, буруузунуп: “Шагда ояар инек сагбаан ышкажыл мен” – деп, ойнай-сылдай тайылбырлаан...
Ам канчаар, “инек сагдынмаан” дээш, анаа орар эвес, ооң төк кээп дүшкен төрээн черинче, инек саап чорааны чашкы шааның оранынче, аъттаныптаалыңар.
Акызы шериг албанындан халажып келир чыгаан. Ынчангаш-ла боор, улуг акызы кижи дуңмаларынга хол куруг келбес деп чүвени ие кижи кайын эндээр, бир-ле хүн авазы оглундан эргелиг айтырган:
– Удавас акың келир, чүнү саттырып алыр сен, оглум?
Бичии Оюн-оол, ону та каяа көрген чүве ийик, хээлеп каастаан тыва сыртык кырынга олура каапкаш, чадаг-терге мунган кижи өттүнгүлээн.
Авазы Алдын-Херел:
– Оон ыңай чүү херегил, оглум? – деп улам сиңниккен.
Бичии оол ийи холун карааның дужунга эккелгеш, “чык-чык” кылдыр баскылаар болган. “Фотоаппарат” деп харыылааны ол.
Эриг баарлыг ие кижи ажы-төлү дээш, оларның келир үези дээш кызып чоруурун черле чүү дээр боор. Шак ынчаар алызында барып Тываның төөгүзүнде бир дугаар дээди эртемниг уран чурулга башкызы, карикатурист, фотограф, “Хараачыгайлар” деп чадаг-тергелиг аян чорукчулар клувунуң удуртукчузу, Тываның күрүне тугунуң автору Оюн-оол Доктугу оглу Саттың салым-чолун оштаан иезиниң сагыш човаашкыны ындыг ачы-хавыяалыг болган-дыр көрбес бе.
“Интеллигент” инек
Элээди-чаш назы четкелекте, күжүр авазы “кызыл-дустаан”, а адазы ол 19 харлыында чок болган. Шак ынчаар ол эрте чажындан тура-ла өскүстүң салымын көрүп, “кыры шимчээр – хырын тодар” деп тыва чоннуң чечен чугаазының утказын кончуг эки билип алган.
Бичиизинде Чадаанага чурттап турда, даай-авазы чер чоруй баарга, инек саар кижи тывылбайн барган. Ол аңаа муңчулуп, улуг дыка муңгараваан. “Кожавыс боор угбайны дүвүреткеш канчаар, чудуруумну чудук адаанче суккан эвес мен, бодум саап көрейн” – деп бодап ап-тыр. Инектиң эмиин шөйберлеп, саарын оралдашкан-даа. Оон огулуг чүве үнмээн. Идик-хеви ак сут апарган, а хумуң дүвү – көңгүс куруг.
“Чүге-ле менче чиктиг кайгап турар инек боор? Мени өскелээри ол бе, элдептиин!” – деп, Оюн-оол бирде инекче көрүп, бирде хумуңунче көрүп, чандыр-соора инекти саарын уламчылаан.
Үр-даа болбаанда, артында кыс кижиниң хоюг үнү дыңналган: “Өске талазында олуруп алган-дыр сен, Оюн-оол...”.
“Думчукка тулганда бызаа сугжу” дээн ышкаш, билир-билбес-даа болза, ол кандыг-даа ажылды боду холу-биле тудуп кылырынга кара чажындан чаңчыккан. Шак ынчаар эң баштай инек саап өөренип алганы ооң сагыжында артып калган: “Чо-ок, мени элдепсинип кайгаза-даа, инек менден хоюп-деспээн. Кончуг-ла чааш, интеллигент инек болган ийин” – деп, ол сактып чугаалаар.
Азий диптиң даңгыназы – “Тыва Республика”
Бо төөгү амгы Тыва Республика чок турда болган. 1991 чылда, улуг күрүне шаажаң аяк дег, тос башка буступ дүшкенде, Тываны канчаар адаарыл деп айтырыг тургустунуп келген. Оюн-оол “ССР” дээн ышкаш артык бижик чокка, “Тыва Республика” деп адаарын саналдаан. Ынчан аңаа элээн хөй улус каттыжып, ылаңгыя Тываның чурукчулары, ону деткип, Чырыдыышкын бажыңынга, Арат шөлүнге митинг-чыыш-даа эрттиргеннер. Ооң соонда-даа ол он хонук дургузунда ооргазында көскү кылдыр парлаан “Тыва Республика” деп бижии-биле чоруп турган. Шыны-биле чугаалаарга, ол бүгү аңаа эпчогу кончуг бооп турган. Ынчалза-даа бодунуң үнүн, үзел-бодалын өскелерге бичии-даа күш дөгевейн, тайбың арга-биле илередип болур дээрзинге ол ынчан ыяк бүзүрээн. Шак ынчаар Оюн-оол Доктугу оглунуң күзел-соруу бодарап, чырык черге Азий диптиң даңгыназы – Тыва Республика төрүттүнүп, амгы Тываның төөгүзүнүң чаа арыннары ажыттынган.
Турцияга кичээлдер. Женева. “Реквием”
Эки сөстү хүлээп ап, дыңнап билири дээрге-ле ол кижиниң сеткилиниң бичезин көргүзер болгай. Ынчангы өөредилге сайыдының оралакчызы турган Очур Алексей Ивановичиниң сумезин эдерип, 1994 чылда Оюн-оол Сат түрк дыл өөренир сорулгалыг Стамбул хоорайже барып чораан. Дөрт ай иштинде Турцияга түрк дылдың кичээлдерин шиңгээдип алгаш, чанып келгеш, Тыва-Түрк лицейниң директору, завхозу (ажыл-агый эргелекчизи) болгаш чурук башкызы бооп ажылдаан.
1995 чылда Женевада (Швейцария) КНО-нуң кижиниң эргезин камгалаар Төвүнүң биче-буурай болгаш эвээш санныг чоннарның 13-кү сессиязынга тыва чонну төлээлеп киржир аас-кежиктиг болган.
«Реквием» – ооң бодунуң ажылдарының аразында онзагай черни ээлеп турар. Делгелгеге-даа салып турган. Турцияга дыл өөренип тургаш, 4 ай болганда, дедир чанар деп тургаш, катап келирин түрк тала-биле дугуржуп алган турган. Ол кээрде шүлүкчү, бот-тывынгыр композитор, ыраажы Монгуш Мерген-Херел төрелин эдертип алгаш, Турцияга бичии концерт-даа үндүрерин күзээн. Ынчалзажок четтикпээн. Чанып келгенде, бир неделя хире болганда, М. Мерген-Херел ооң күдээзи-биле кады чок болган. Чайны өттүр аар-берге ажыг-шүжүгнү ууп чадап, качыгдаан чүрээниң аарышкызын намдадыр арга тыппайн шаг-ла болган. Түңнелинде Оюн-оол оларның чырык адынга бир-ле чүүлден тураскаадып кагзымза деп бодап ап-тыр. 1997 чылда “Реквием” деп ажылын чуруп доозупканда, ынчан ам-на муңгаш хөрээ аштып, чиигеш кылынган. Ынчангаш чурукчуга ооң бодунуң ажылдарының аразындан “Реквием” – эң-не ынак, ханы ужур-уткалыг ажылы бооп турар.
Ыдыым болган Тывам тугу
1990 чылдарның эгези. Дүймээзинниг үе. Ынчан Тываның күрүне тугун чогаадып тургузарының дугайында улуг мөөрей чарлаттынган. Аңаа бичии школачылардан эгелээш, профессионал чурукчуларга чедир ниитизи-биле чүс ажыг кижи киришкен. Чижелээрге, Тываның эң баштайгы профессионал скульптору Товарищтай Чадамбаевич Ондар база кол кордакчыларның бирээзи турган. Бир-тээ, республика чергелиг улуг мөөрей болганда, кижи бүрүзү бажыңынга бүдүү белеткенип, бодунуң ат-сывын төөгүге арттырып каарын күзеп, тиилеп аарын оралдажып турганы чугаажок. Ынчангаш кончуг-ла чидиг демисел эрткен. Бир талазында аңаа киржип турган хөй-ле улус “тук дээрге анаа амыр чүве-дир оң” дээн хөөннүг турганы база шын боор.
Кандыг-да чогаадыкчы мөөрейге чедиишкин чүгле ботка быжыг бүзүрелден, бедик хей-аъттан, чаныш-сыныш чок чүткүл-соруктан хамааржыр болбайн аан. Маңаа бо бир чижекти киирип көрейн. Ойога штаттың бир школазының 17 харлыг өөреникчизи Роберт Хефт 1958 чылда башкызындан бажыңынга тук чуруп эккээр онаалга алган. Ооң ол кылган ажылын башкызы улуг дыка үнелевээн – “дөрт казыыр” деп демдек алгаш, ол башкызы-биле чөшпээрешпээн, ынчалза-даа башкызынга кара хай бооп, конгрессменнер ону бедии-биле үнелээн, башкызы оолдуң демдээн эдер ужурга таварышкан... Чүнүң-даа мурнунда ботка бүзүрел деп чүүл ол ышкажыл. 50 сылдыстыг, 13 дилиндектиг, ак, кызыл, кара-көк өңнүг тук бар болгай, Американың амгы тугу. Ооң төөгүзүнде бодунга быжыг бүзүрелдиг өөреникчи оолдуң кылган ажылы база кирип турарын бодум хуумда сонуургаан мен. Ол-даа канчаар, бир-тээ тук дугайында чүве болганда, российжи кижи бүрүзүнүң хумагалап, хүндүрээр ужурлуг ыдыы – ак, көк, кызыл тугувустуң кайгамчыктыг аян чоруктарын маңаа база сактып көрээлиңер. Соңгу-Доштуг океанның дүвүнге делегейде бир-ле дугаар четкен-дир, октаргайның ажык делгеминге, мурнуу полюста Антарктиданың эң бедии Винсон шыпшыынга, Гобиниң элезинниг ховуларынга... ооң четпээн чери чок болгай аан. А Тываның тугу октаргайже база ужуудуушкунну кылган. Хууда сайгарлыкчы Ким Чолдак-оолович Оюн бодунуң космонавт эжи, Россияның Маадыры Скворцов Александр Александрович таварыштыр Тываның тугун октаргайга киискиткен, Тывавыстың ыдыы аңаа чартык чыл ажыг үеде, азы 6 ай 17 хонук дургузунда, төөгүлүг аян чорукту кылган.
(20.07. 2019 – 06. 02. 2020 ч.ч.)
(Алган дөзү: https://www.vcatuva.ru/news/2020/07/24/9227.html )
Херек кырында, геральдика, вексиллология – тускай эртемнер, аңаа шыңгыы чурум, чаңгыс аай негелделер турбайн канчаар. Ону ыяк билир болгаш Оюн-оол Доктугу оглу уйгу-чыдын чок белеткенип, садыг-делгүүрлерде геральдика дугайында бар-ла ном-дептерлерни садып ап, ном саңындан баш ужулбастаан. Тыва дугайында, ооң төөгүзүнүң дугайында (холунда карандаш биле блокноттуг) та чеже ном номчаан. Ооң дугайында автор боду: “Анаа “улуг-каралап” турган кижи-дир мен ийин” – деп эпчоксунуп хүлүмзүрүп каар. Мөөрейниң түңнелинде Оюн-оол Доктугу оглу Сат тиилеп үнген.
1992 чылдың сентябрьда амгы Тыва Республиканың күрүне тугун бадылаан. Чылдар эрткенде, аңаа бичии эдилгелерни, өскерилгелерни киирип-даа тургулаан. Ооң баштайгы хевирин маңаа база айтыр апаар. Тыва туктуң баштайгы хевиринге эртеги түрк бижиктиң сарыг өңнүг “а” деп үжүү база турган. Эрте-бурунгу түрк бижикти (алфавитти) көрүп таныжарын “Делегейниң дириг эртинези”, төөгү эртемнериниң доктору, Тываның улустуң чогаалчызы М. Б. Кенин-Лопсан сүмелээн. Сарыг өң – алдынның, байлакшылдың демдээ. Хемнерни ак сүт, ак кадак, мөңгүн, ак орук дээн ышкаш, ак кылдыр будаан турган. А көк өң болза, эрес-дидим чорукту, оожургал-тайбыңны илереткен. Ындыг турбуже, 1993 чылда ынчангы депутаттар ооң алыс ханы утказын медереп билбээнинден ону катап эде кылыр ужурга таварышкан. Оларга бодаарга, хары культураның төлээзи, Лейпциг университединиң профессору, Моолда Сенгел тываларының дугайында ажылдары-биле сурагжаан энтолог эртемден, аас чогаал шинчилекчизи Эрика Таубе ооң ужур-утказын дораан эскерип кааш, мынча дээн: “Бо дээрге чүгле эртеги түрк “а” деп үжүк эвес, а өгнүң ханазының кезии ышкажыл”. Сөөлүнде автор хандыр бодап көөрге, шынап-ла, ооң чугаазы шын болган.
Анаа-ла амыр-белен тиилеп каар чүве кайда боор, нарын-берге шылгалдалар ону манап турган. Ооң кылган эскизи (кордакчылар 4 кижи турган) бадылаашкын аайы-биле барык 70 хуу мурнай бергенде, өске ажылдарны мурнаан эскиз кончуг “кызыл” ёзунуң бажы каткан хоочуннары, ат-алдарлыг ийи улуг дарга, туктуң бодунда кызыл өң кирбээн дээш, чылча шапкан соонда, адактың сөөлүнде барган. Көктүг дөңнүң кырындан тамы дүвүнче чуглуп бадары кайы хире аарышкылыг болган ирги? Оюн-оол Доктугу оглу Саттан өске ону кым-даа билбес.
(“Тыва культураның кадагалакчылары” деп төлевилелден долу тайылбырны дыңнап болур: https://www.youtube.com/watch?v=0AhaLKOEJHY )
Туктуң авторунуң чугаазы-биле алырга, ол Тываның тугунуң кандыг болурун дүжүнге көргеш, дүне оттуп келген дораан саазынга дыка дүрген ооң өң-чүзүнүн демдеглей тыртып алган. Эртем-депшилгениң, уран чүүлдүң, чогаадыкчы ажыл-иштиң төөгүзүнде ындыг таварылгалар-ла хөй. Орус улуг химик эртемден Д. И. Менделеевтиң ат-сураглыг периодиктиг таблицазын шупту улус билир боор. Атомнуг бомбаны чогааткан дат эртемден Нильс Бор-даа ону дүш-түлүнге баштай көрген ышкажыгай. Даараныр машинага инени Элиас Хоу база дүжүнде мынчаар көрген дижир: кажан ооң амы-тынын үзер дээн хөй-ле шиш баштыг чыда-согуннар (копьелар) кезенип кээрге, оларның бажында бичии үттер бар болган-дыр. Индиана университединиң доктору Джеймс Уотсон ДНК-ның хевир тургузуун база дүжүнде көргени ийи ужунда баштарлыг орааштынган чыланнар көргеш, тып үндүрген кижи-дир... Кижиниң баш-мээзи күжениишкинниг ажылдаан соонда, удуп-даа чыдырда, харыызы чок айтырыгның баажызын ынчаар тып эккээр болганы ол-дур. Тыва туктуң төөгүзү база анаа эвес, кайгамчык ховар таварылга.
База бир солун чүүл болза, 1992 чылдың сентябрьда, Чырыткылыг XIV-кү Далай-Лама Тывага кээп чораан болгай. Ол чаа-ла ийи-үш хонук бурунгаар хүлээп алганы тыва тукту арамайлап ыдыктап каан. Ооң дугайында Тываның улустуң чогаалчызы, “Делегейниң 7 бедии – Тыва” төлевилелди боттандырып тургаш, бөмбүрзек кырында эң бедик шыпшыктарга Тываның тугун киискидип каан “Тываның ирбижи” деп хүндүлүг аттың эдилекчизи альпинист М. Б. Ховалыг “Ыдыктаан тук” деп барымдаалыг тоожуну-даа бижээн.
Бавуу Ховалыг – О. Д. Саттың акызы, хоочун башкы, ону үргүлчү деткип, арга-сүмезин кадып чораан кижилерниң бирээзи. Тываның тугун олар кады кылып турганнар: акызы хөй-ле материалдарны чыып, онзагай чаа бодалдарны сүмелээр, дуңмазы эки чагыг-сүмени дыңнааш, улам хей-аът кирип, чогаадыкчы ажылын кылыр. Бавуу Ховалыгның чугаазы-биле, Тываның тугунда амыдыралдың үндезини болур үш чугула чүүл – хүн, агаар, суг кирип турар. Ында бурун ада-өгбелеривистиң ыдык йөрээли база сиңниккен:
“Алдын хүнүм өршээ!
Аяс дээрим өршээ!
Аржаан сугларым өршээ!”
Ендан Б.
Уланчызы
Чурукчунуң хуулгаазын делегейи