Хата старой Aкciннi стаяла ў самым канцы вёскі. Маленькая, згорбленая, яна неяк непрыкметна тулілася да векавых ліп i бяроз. Дрэвы гэтыя пасадзіў Аксіннін бацька, i цяпер яны разрасліся шырокай алеяй, зацяняючы невялікі агародчык, што знаходзіўся пад вокнамі. Калісьці Аксіння працавала ў ім з вялікай ахвотай, тут яна заўсёды сеяла раннюю бульбу. Але цяпер карэнне так пераплялося на гэтым кавалачку зямлі, што ўскапаць яго было проста не пад сілу старой. І яна вясною, каб зямля не пуставала, сеяла тут кветкі, але i яны, вырасшыя ў падценніцы, не хацелі радаваць вока старой. Яна i з гэтым змірылася.
Толькі аднойчы, калі папрасіла суседа, здаравеннага дзецюка Петруся з напрацаванымі мазолістымі рукамі, каб прывёз дроў воз-другі з лесу, той, акінуўшы вокам дрэвы, выпаліў: «Навошта табе гэты батанічны сад, вось давай спілуем некалькі, i на паўзімы дровамі забяспечана будзеш».
— Што ты кажаш, Пятрок, грэх разважаць так, табе лёгка маладому казаць «спілуй». А для мяне гэтыя дрэвы — памяць, бо яны, як тыя сведкі аж ад часоў фінскай вайны.
Старая моўчкі паплялася дадому, пазіраючы на верхаліны цяністых ліп. Прайшоўшы мо крокаў дзесяць, Аксіння сустрэла на вуліцы сваю суседку 3iнy.
— Ну што, Міхайлаўна, прысядзем, адпачнём крыху, — мовіла старая, пазіраючы на лаўку. Потым даволі xyткiмi крокамі рушыла да яе. Прысеўшы, хвіліну-другую маўчала, а затым сказала суседцы:
— Напрацавалася ты ў агародзе, а што з гэтага, раней хоць цыбулю, бульбу сваю есці можна было колькі хочаш, а зараз кажуць «рацыя» ў ёй сядзіць.
Суседка кіўнула галавой, i ў гэтым, здаецца, адчувалася нейкая ці то занепакоенасць, ці то няўпэўненасць. Сапраўды, ёй, даволі рухавай i спрытнай Зінцы, як яе называлі ў вёсцы, нi за што не хацелася верыць у тое, што i зямля, i тое, што на ёй расце, каторы год ужо напоўнены радыёнуклідамі.
Родная вёска, з якой былi звязаны i святы сялянскія, i будні працоўныя, са сваiмi традыцыямі, за тры гады амаль апусцела. Спачатку выязджалі тыя, у каго былi маленькія дзеці, потым вярталіся i за свaiмi родзічамі, якія заставаліся ў вёсцы. Вядома, што ніцямі жыцця чалавечага людзі надоўга застаюцца прыкаванымі да родных мясцін. І разарваць гэтыя ніці — справа вельмі ж нялёгкая.
Бабка Аксіння разумела гэта, можа, нават больш, чым хто. У вёсцы яна нарадзілася i вырасла, сустрэла першае каханне, тут працавала ў калгасе. Перажыла ўсё: i холад, i галечу, «пахаванку» з вайны на загінуўшага мужа атрымала. І тут на табе — нябачны вораг — радыяцыя, разумець гэта старая ніколечкі не хацела. Гаспадаркі яна не трымала, кaлi не ўлічваць трох курыц ды шэрага сабаку, якога Аксіння карміла не столькі дзеля брэху, а проста з чалавечай спагады — не выганяць жа яго з двара. Праўда, апошнім часам да старой прыблудзіўся кот, вялікі такі, шэры. Мабыць, калі ад’язджалі, хтосьці з вяскоўцаў яго проста пакінуў, а можа, кот сам збег ад гаспадароў у момант ад’езду. Так i застаўся ён у бабкі Aкciннi.
Раніца ў той дзень была пахмурная, з ночы лiў касы дождж, барабанячы свaiмi празрыстымі кроплямі па вокнах. Бабка Аксіння нават i не хацела злазіць з падстылай за ноч чарэні печы. Але ў акно ціхенька пастукалі.
Праз завешаную шыбу яна нават i не заўважыла, як па двары прайшла суседка, тузанула за дзвярную брамку. Старая хуценька, усунуўшы ногі ў галёшы, што стаялі ў парозе, пайшла адчыняць.
— Я ўжо думала, здарылася што, не дай Бог, канешне, — засакатала з парогу суседка Зінa.
— Ды не, здаецца, — яшчэ не паспеўшы апамятацца, гаварыла старая.
— Я вось пісьмо прынесла, на, трымай, — Зінка працягнула бабулі размякшы канверт.
Аксіння, нiбы прадчуваючы штосьці нядобрае, усё яшчэ глядзела на Зінку. А потым вымавіла: — Толку з таго, што «трымай», чытаць жа ўсёроўна табе прыйдзецца. — Зінка, нібы не чуючы гэтых слоў, ужо, глядзела на абмяклы па канцах лісток паперы. — Ну, услых чытай, — непакоілася старая.
— Сын твой прыслаў, хоча забраць да сябе, хутка абяцае прыехаць, — азвалася суседка, утупіўшыся ў пісьмо.
Аксіння прыкметна хвалявалася, на маршчыністым твары з’явілася сляза. Старая выцерла яе рукой, больш не пытала нічога, толькі глядзела ў акно.
— Чаму ж ты плачаш? Радавацца трэба, — стараючыся падбадзёрыць Аксінню, гаварыла суседка.
— Ведаеш, нікуды я не паеду, вунь Ганна Міколіха паехала, цяпер просіць, каб назад адвезлі, а хату яе ўжо на дровы суседзі разабралі, — гаварыла бабка Аксіння, усё яшчэ гледзячы ў акно. Зінка, каб неяк адцягнуць яе ўвагу, падышла бліжэй да бабулі i сказала: «Ну што, за хлебам ты сёння не збіраешся, аўталаўка ж адзін раз у тыдзень бывае?»
— Вазьмі і на маю долю, а я, напэўна, не пайду, — адказала старая.
Зінка зразумела гэта, моўчкі выйшла з хаты. А старая ўсё яшчэ стаяла каля акна.
На даху дружна варкаталі галубы, нібы не адчуваючы змену надвор’я. Гэта варкатанне прымусіла старую яшчэ больш аддацца ўласным думкам.
— Паехаць...? З роднай хаты, дзе ўсё сваё, няхай сабе i радыяцыйнае. Не... — думалася ёй.
Думкі ў галаве перапляталіся. Старая ўспамінала ваеннае ліхалецце, калі разам з землякамі хаваліся ад немцаў. Усю восень пражылі ў лесе. І толькі з наступленнем першых маразоў вярнуліся назад дамоў. Але ж вярнуліся. І калі паехаць цяпер, вярнуцца, сюды, на Краснапольшчыну, напэўна, не давядзецца. Старая разумела гэта. Ад непрыемных думак у яе пачынала балець галава. Яна прылягла на канапе ў парозе. Але праз некалькі хвілін страпянулася.
— Як жа я ляжу? Снеданне нават не прыгатавала, — думала яна. Больш непакоілася старая не за сябе. Каля ног круціўся яе каток, цёрся аб ногi гаспадыні, паглядваў у вочы — адным словам хацеў есці.
На двары стаяла восень. Апалае лісце мяккай коўдрай наслала свой прыгожы рознакаляровы дыван. Цixae шапаценне асенняй лістоты пад нагамі ўсё больш нагадвала аб блізкіх халадах.
Бабка Аксіння захварэла. Спачатку, калі да яе заходзілі суседкі, каб прынесці вады i тое-сёе з яды, яна аднеквалася ад бальніцы. Маўляў, пройдзе ўсё, ніколі за сваё жыццё не ляжала яна ў бальніцах.
А потым, калі старой стала горш, жанчыны, што даглядалі яе, выклікалі «хуткую дапамогу».
Каля тыдня паляжала яна ў раённай бальніцы i памерла.
Назаўтра бабку Аксінню хавалі. На могілках сабраліся тыя, хто застаўся ў вёсцы.
— Можа, яно i лепей так, на сваёй зямлі памерці, чым везці свае костачкі на чужыншчыну, — парушыўшы цішыню, сказала суседка Зінка, што даглядала апошнім часам старую. З ёй, напэўна, пагадзіліся, бо ў працяг размовы толькі выпілі гарэлкі, памянуўшы нябожчыцу.
Да хат вярталіся, калі ўжо зусім звечарэла. Сын бабкі Аксінні раздаў суседкам пажыткі маці, а затым нетаропкім крокам накіраваўся ў бок шашы, каб хоць нанач на спадарожнай машыне дабрацца да райцэнтра.
Алег ДЗЯТЛАЎ