O’rnatishyoki montaj ishlari (#montaj so’zi frantsuzcha "montage" so’zidan olingan bo’lib, "ko’tarish, yig’ish, o’rnatish" ma`nosini anglatadi) #korxona yoki tashkilot asosiy fondlarini yaratish jarayonlari ketma-ketligida jihozlarni yasash, tayyorlashdan keyingi bosqichda turadi.
Texnologik mashina va jihozlarni o’rnatish ishlari yangi ishlab chiqarish korxonalari qurishda, faoliyat yuritayotgan korxonalarni kengaytirishda va texnologik jihozlarni kapital ta`mirlashda amalga oshiriladi.
Yangi sanoat korxonalarini qurish va ishlab turganlarini rekonstruktsiya qilishda bajariladigan montaj ishlarida texnologik jihoz loyihada ko`rsatilgandek vaziyatda texnik talablar bo’yicha o`rnatiladi; u nazorat va avtomatika vositalari, shuningdek xom-ashyo, suv, bug’, siqilgan havo, elektr energiya va boshqa bilan ta`minlaydigan hamda #mahsulot va ishlab chiqarish chiqindilarini chiqarib tashlash uchun kommunikatsiyaga ulanadi, ya’ni texnologik jihoz undan ishlab charishda foydalanish darajasigacha keltiriladi.
Texnologik jihozlarni o’rnatish ishlari maxsus tayyorlanadigan o’rnatish ishlarini tashkil etish loyihasi bo’yicha amalga oshiriladi.
Bu loyihada quyidagi #texnik yechim va masalalar ko’rsatilishi kerak:
· umumiy montaj ishlarini bajarish rejasi, shu jumladan asosiy ob`ekt va jihozlarni o’rnatish rejasi, alohida holda;
· o’rnatish ishlari maydonchasining ust ko’rinish chizmasi;
· o’rnatish ishlari uslublari, usullari va ularni mexanizatsiyalash; texnika xavfsizlik qoidalariga rioya qilish tadbirlari;
· ayrim texnologik jihoz, gururlarini o’rnatish texnologik sxemalarini ustdan ko’rinishi va qirqim chizmasi;
· ko’tarish-transportlash mashinalariga, qurilmalariga, mexanizmlariga, tayanch moslamalariga va asboblarga bo’lgan ehtiyoj;
· ishchi va mutaxassislarga bo’lgan ehtiyoj;
· o’rnatish, qurilish va maxsus-montaj ishlarini birlashtirish va bir vaqtda olib borish sxemalari;
· o’rnatish ishlarini bajarish smetalari.
O’rnatish ishlari uslublari. Qurilish-montaj ishlarini amalga oshirishning 3 ta tashkiliy-xo’jalik uslublari mavjud. Bular - #pudrat, xo’jalik va pudrat-xo’jalik yoki aralash uslublari.
Pudrat uslubi qurilish-montaj ishlarini amalga oshirishning eng mukammal uslubi hisoblanadi. Bu uslubda qurilish-montaj ishlarini bajaruvchi tashkilot - Pudratchi qurilayotgan yoki rekonstruktsiyalanayotgan ob`ektni Buyurtmachiga ishlatishga tayyor holida topshirishi kerak. Buyurtmachi va Pudratchi o’rtasida bosh pudrat shartnomasi tuziladi. Bu pudrat shartnomasida barcha qurilish-montaj ishlarining bajarilish muddati, bu ishlarning ijrochisi, narxi va tayyor ob`ektni Buyurtmachiga topshirish muddati va shart-sharoitlari ko’rsatilgan bo’ladi. Agar qurilish-montaæ ishlari 2 va undan ortiq yil muddatni egallasa, unda Bosh pudratchi va Buyurtmachi 1 yillik shartnoma tuzib, bu shartnomada mazkur yilda bajariladigan ishlar turkumi, bajarilish muddati va h.k. ko’rsatiladi. Ba`zi bir maxsus montaj ishlarini bajarish uchun bosh pudratchi maxsus montaj korxonalarini ushbu qurilishga shartnomalar asosida jalb qilishi mumkin. Bu shartnoma #subpudrat #shartnomasi deb ataladi, jalb qilinadigan maxsus montaj korxonalari esa #subpudratchilar deyiladi. Bu korxonalar maxsus montaj ishlarini bajaradilar (masalan, sovuchgich jihozlarini o’rnatish).
Xo’jalik uslubida barcha qurilish-montaj ishlarini korxona o’z kuchi bilan, ya`ni o’ziga qarashli bo’lgan qurilish-ta`mirlash yoki mexanika-ta`mirlash bo’linmalari yordamida bajaradi. Bunday uslub, odatda qurilish-montaj ishlari hajmi uncha katta bo’lmaganda, faoliyat ko’rsatayotgan korxonalarda qo’llaniladi (asosan korxona texnik jihatdan qayta jihozlanishda yoki kengaytirishda). Bunda barcha qurilish-montaj materiallari va texnikasi korxona tomonidan ta`minlanadi.
Korxona texnik jihatdan qayta jihozlanayotganda yoki kengayyotganda qurilish ishlarini korxona xo’jalik uslubida bajarib, texnologik va boshqa jihozlarni o’rnatish va foydalanish ishlarini korxona direktsiyasi boshqa maxsus montaj korxonalari bilan tog’ridan-tog’ri shartnoma tuzib, ularni jalb qilishi mumkin. Bunday ishni tashkil qilishga qurilish-montaj ishlarining aralash uslubi deyiladi. Bu uslubning yana bir turi #shefmontaj hisoblanadi. Shefmontaj bu - korxana o’z kuchi bilan o’rnatilayotgan texnologik jihozning o’rnatish, foydalanish va ishga tushirish texnik shart va talablarini bajarishini boshqa korxona mutaxassislalari tomonidan kuzatib, yo’l-yo’riq ko’rsatib borish jarayonidir. Shefmontaj asosan texnologik jihozning zavod-tayyorlovchi mutaxassislari yoki uning mahalliy vakillari tomonidan amalga oshiriladi.
Murakkab montaj ishlarini bajarilishini maxsuslashtirish, ya`ni ba`zi texnologik jihozlar yoki ob`ektlarni o’rnatish va foydalanish ishlarini (masalan, murakkab yoki katta hajmga va vaznga ega bo’lgan jihozlarni va ular bilan birikkan quvurlarni, texnologik jarayonlarni avtomatik boshqarish va kuzatish sistemalarini o’rnatish, elektromontaj ishlarini bajarish va h.k.) shu sohaga mutaxassislashtirilgan tashkilotlar tomonidan bajarilishi bu ishlarning sifatini, ish unumdorligini va ishlarni mexanizatsiyalash darajasini oshirishiga olib keladi. Chunki bu korxona mutaxassislari shu soha bo’yicha katta tajribaga, yuqori malakaga va maxsus texnikaga ega.
O’rnatish ishlari usullari. Texnologik jihozlar, konstruktsiyalar va quvurlarni o’rnatish qurilish-montaj ishlari bajarilish ketma-ketligiga qarab oqim-aralash va ketma-ket usullariga, mexanik-montaj ishlarini tashkil qilishiga qarab yirik blokli, oqim-agregat yoki oqim-tugunli va tiqinsiz(podkladkasiz) usullariga ajratiladi.
Oqim-aralash usuli o’rnatish usullari ichida eng progressiv va tejamkor hisoblanadi va muhandislik va iqtisodiy tayyorgarlikni puxta olib borilishini talab qiladi. Bunda barcha ishlar qurilish-montaj olib boradigan tashkilot, texnologik jihozlarni va materiallarni etkazib beruvchi tashkilot va buyurtmachi o’rtasida kelishilgan va shu ob`ekt uchun tuzilgan qurilish-montaj ishlarini olib borish grafigiga qattiq rioya qilgan holda olib boriladi.
Montaj ishlari quyidagicha olib boriladi: birinchi binoning asosiy kolonnalari o’rnatiladi va texnologik jihozlarni o’rnatish uchun poydevor, temirbeton yoki temir maydonchalar o’rni belgilanadi va ular quriladi; keyin texnologik jihozlar, metall #konstruktsiya va sex ichidagi quvur qismlari loyiha holatiga ketarilib o’rnatiladi, undan keyin esa bino devorlari va qavatlarni ajratuvchi beton plitalar o’rnatiladi.
Bu usul bilan asosan katta hajm va vaznga ega bo’lgan texnologik jihozlar o’rnatiladi (masalan, un saqlanadigan siloslar, idish yuvuvchi mashinalar, bug’latgich apparatlari, pechlar va boshqalar).
Oqim-aralash usulining samaradorligi quyidagi omillar bilan belgilanadi:
· texnologik jihoz, metallkonstruktsiya va quvurlarni loyihaga ko’rsatilgan o’rnatish joyida emas, balki yig’ish uchun mo’ljallangan maxsus maydonchalarda yig’ish va birlashtirish ishlari amalga oshiriladi (yig’ish maydonchalarida maxsus takelaj qurilmalari va boshqa yig’ish va birlashtirish mexanizmlari bor, bu yig’ish ishlarini mexanizatsiyalash darajasini ko’taradi);
· yuk ko’taruvchi kran va mexanizmlardan yuqori darajada foydalanish (bu usulda katta hajm va vaznga ega bo’lgan jihozlarni loyiha joyiga o’rnatishda og’ir yuk ko’tarish quvvatiga ega kranlarni ishlatish imkoniyati bor, chunki binoning devorlari va qavatlar o’rtasidagi beton pltitalar hali o’rnatilmagan);
· sex ichida maxsus ko’tarish va takelaj moslamalarni qurish hojati yoqligi;
· montaj ishchilari ish unumdorligining oshishi va mexanik-montaj ishlari tannarxining kamayishi;
· ob`ekt qurilish-montaj ishlari muddatining kamayishi.
Bu usulning yagona kamchiligi - bu o’rnatilgan jihozlarni umumiy qurilish va pardozlash ishlari vaqtida himoyalash uchun qo’shimcha xarajatlar (jihozlarni ustini yopib, izolyatsiyalash, metall qismlarini korroziyadan himoyalash va h.k.).
Ketma-ket usuli. Bu usul texnik sharoitlarga ko’ra faqat qurib bitkazilgan binolarda o’rnatilishi kerak bo’lgan jihozlar uchun yoki o’rnatish ishlari hajmi kam bo’lgan holatlarda (masalan, tsex ichni qayta jihozlashda) ishlatiladi. Boshqacha qilib aytganda, bu usul barcha qurilish ishlari tugatilgandan keyin jihozlarni o’rnatishni ko’zda tutadi. Bu usulda ko’pincha kompressor va nasos stantsiyalari jihozlari, metall kesuvchi stanoklar o’rnatiladi.
Yirik blokli usul. Bu usul bilan zavod-tayyorlovchidan transportlash uchun qulay komplekt bloklar shaklida o’rnatishga keladigan jihozlar uchun ishlatiladi. Bu usulda birinchi navbatda "nolinchi belgida", ya`ni o’rnatish maydonchasida jihozni ayrim bloklardan yirik blokka yig’adilar, barcha chilangarlik va payvandlash ishlarini bajaradilar va undan keyin jihozni loyiha holatiga o’rnatadilar. Bu usul yig’ish-payvandlash ishlarini yuqorida emas (masalan, loyiha bo’yicha jihoz poldan ancha balandda yoki devorga osilib qo’yiladigan bo’lsa), balki yig’ish uchun qulay bo’lgan joyda o’tkazishga imkon beradi va shu bilan o’rnatish ishlari samaradorligini oshirishga olib keladi.
Oqim-agregat yoki oqim-tugunli usul. Bu usul bilan zavod-tayyorlovchidan zavod tayyorgarligi juda past bo’lgan jihozlar, ya`ni jihoz zavod-tayyorlovchidan ishlab chiqarish korxonasiga detal va tugunlar holida keladigan jihozlar o’rnatiladi. Masalan, noriya, osilib turuvchi konveyer yo’llar va boshqalar. Bunda jihozni agregat yig’ish va o’rnatish ishlari bir vaqtda, uzluksiz va bir maromda olib boriladi.
Tiqinsiz (podkladkasiz) o’rnatish usuli. Bu usul bilan texnologik jihozlarni o’rnatishda ularning gorizontallik va vertikallik holatini rostlash uchun temin tiqinlar bilan emas, balki mashina asosiga o’rnatilgan maxsus rostlovchi qurilmalar yoki rezbali vint-oyoqlar yordamida amalga oshiriladi. Polda fundament boltlarisiz o’rnatiladigan jihozlarning zamonaviy modellari zavod-tayyorlovchidan vint-oyoqlar o’rnatilgan holda chiqarilyapti, bu, albatta, o’rnatish vaqtini kamayishiga va jihozning gorizontallik va vertikallik holatini juda aniq rostlashga imkon yaratadi.
Texnologik mashina va jihozlarni o`rnatish ishlarini rejalash. O`rnatish ishlarini amalga oshirish uchun uni tog`ri rejalab bilish kerak. Rejalash hamma ishlarni turiga qarab bo`linadi hamda uni bajarish ketma-ketligi, hajmi va bajarish vaqtini aniqlab olinadi.
Qurilish-montaj ishlarini rejalashda asosan kalendar va to`rli rejalash usullari qo`llaniladi.
Yangi qurilayotgan korxonalarda qurilish-montaj ishlarining kalendar grafigi tuziladi. U davom etish vaqtiga qarab 4 ga bo`linadi: yig’ma umumqurilish, kvartal, oylik va hafta-kunlik grafiklar.
Yig’ma umumqurilish grafigida boshlanf’ich ishlardan tortib, to ob`ektni ishga tushirishgacha bo`lgан hamma ishlar, ularning hajmi, bajarish vaqtining normasi, mehnat of’irligi, brigadalar tarkibi, ishni bajarish ketma-ketligi ko`rsatiladi.
Kvartal va oylik grafigi qurilish montaj korxonalari uchun tuziladi va unda 1 kvartal va 1 oyda bajariladigan ishlar ko`rsatiladi.
Hafta-kunlik o`rnatish ishlarining reja-grafiklari kompleks brigadalar uchun o`rnatish ishlarini operativ rejalash va kuzatib tekshirish maqsadida tuziladi. Faoliyat ko`rsatayotgan korxonalarda bu grafikni bosh mexanik tuzadi va bosh muhandis tasdiqlaydi. Kerak bo`lganda haftalik ish hajmi sutkalarga bo`linadi.