Добавить в корзинуПозвонить
Найти в Дзене
«КЕНЕШ» журнал

Удмуртъёслэн вашкала сям-йылолэн герӟаськем дунневаланзы

Семён Виноградов суредасьлэн, этнографлэн статьяысьтыз люкетъёс Удмуртъёслэн лулчеберлыко культуразы, озьы ик вашкала сям-йылолэн герӟаськем дунневаланзылэн аспӧртэмлыкъёсыз туннэ нунал понна но умой-умой эскеремын ӧвӧл на. Соослэн улонзы вашкала дырысен инкуазен герӟаськемын вал бере, дунне шоры учконзы но инкуазь пыр ик усьтӥське. Инкуазь — со бадӟым но пичи дунне, музъем, будосъёс, пудо-животъёс, нюлэсъёс но гурезьёс, нымы-кибыос но бурдоос, ошмесъёс но шуръёс, зарезьёс но океанъёс, инсьӧрмуос (планетаос), кометаос но кизилиос. Ачиз адями но инкуазьлэн оглюкетэз луэ. Удмуртлэсь лулчеберлыко дуннезэ валан понна выросъёссэ, ужъёссэ пӧртэм учыръёс пыр эскерыны кулэ. Кылсярысь, удмуртъёслы инкуазьлэсь катъёссэ тӥяны но сое сантэманы уг яра вал: шуом, отысь мазэ ке нокыӵе мугтэк басьтыны, мазэ ке куашкатыны, тӥяны, кесяны, виыны… Та курон писпуос вылын тужгес но шӧдӥськиз. Вашкала вакытъёсы улэп писпуосты чик ӧз йӧтылэ, нош маке лэсьтыны кулэ луыку, пограмъёссэ уже кутылӥзы, соосты ик пу

Семён Виноградов суредасьлэн, этнографлэн статьяысьтыз люкетъёс

Удмуртъёслэн лулчеберлыко культуразы, озьы ик вашкала сям-йылолэн герӟаськем дунневаланзылэн аспӧртэмлыкъёсыз туннэ нунал понна но умой-умой эскеремын ӧвӧл на. Соослэн улонзы вашкала дырысен инкуазен герӟаськемын вал бере, дунне шоры учконзы но инкуазь пыр ик усьтӥське. Инкуазь — со бадӟым но пичи дунне, музъем, будосъёс, пудо-животъёс, нюлэсъёс но гурезьёс, нымы-кибыос но бурдоос, ошмесъёс но шуръёс, зарезьёс но океанъёс, инсьӧрмуос (планетаос), кометаос но кизилиос. Ачиз адями но инкуазьлэн оглюкетэз луэ.

Удмуртлэсь лулчеберлыко дуннезэ валан понна выросъёссэ, ужъёссэ пӧртэм учыръёс пыр эскерыны кулэ. Кылсярысь, удмуртъёслы инкуазьлэсь катъёссэ тӥяны но сое сантэманы уг яра вал: шуом, отысь мазэ ке нокыӵе мугтэк басьтыны, мазэ ке куашкатыны, тӥяны, кесяны, виыны… Та курон писпуос вылын тужгес но шӧдӥськиз. Вашкала вакытъёсы улэп писпуосты чик ӧз йӧтылэ, нош маке лэсьтыны кулэ луыку, пограмъёссэ уже кутылӥзы, соосты ик пулы но карылӥзы. Нош улэп писпуэз погыртон быдэс сэбедлы, вӧсьрадлы пӧрмылӥз. Сое погыртэмзы бере лӥял выжыяз вӧсяськыса пӧртэм сиён-юонъёс тырылӥзы, погыртэм писпу луллы вожзэ медаз поты шуыса вазиськылӥзы. Та сям-йылол вера: писпуэз адями юнме шорысь ӧз погыртылы, кияз бычкы но тӥр кулэезъя кутоно луылӥз. Тӥни ӵапак со понна ик писпулы пӧртэм сиён-юонъёс — мыж — сёто.

Семён Виноградовлэн суредэз
Семён Виноградовлэн суредэз

Удмуртъёс пусйылӥзы: инкуазьлэсь мазэ ке кулэезъя гинэ басьтоно, аксымъяськоно ӧвӧл, нош бӧрысь, со понна тау карыса, солы маке ӟечсэ сётоно. Калык шӧдэ вал, инкуазьлэсь эзьзэ* сӧрыны уг яра шуыса: солы урод лэсьтӥд ке, аслыд ик берыктӥськоз, соин ик инкуазьлэсь мазэ ке басьтэмзы бере адямиос солы мыж сётъязы. Удмуртъёслэн малпамзыя, инкуазьлэн пунэм берыктонэз туж кышкыт: инкуазез юнме шорысь изъянтӥсь адями кулыны быгатоз, со гинэ мар ай — быдэс выжы выжытэм быроз. Инкуазьлы «мыж сётон» сям революци бере но пумиськылэ вал на.

Инсьӧрулос (Вселенная) сярысь таӵе малпанъёс сюрсо аръёсын эскеронъёс вылын юнмамын, пӧртэм выжыполэсъёсысь (поколение) адямиосын ымысь ыме верамын. Ма бен, удмуртъёслэн инкуазез таӵе кадырлы каремзы, солы йыбырттэмзы вашкала дырысен визьмо-буро луэмзы сярысь вера. Нош берло вакытэ дуннеын олокыӵе но кышкыт, кӧшкемыт учыръёс луыло: тодамы ваёме Чернобыль но мукет экологи катастрофаосты. Малы соос луыло? Малы ке шуоно инкуазь сярысь туж ичи яке воксё но ум сюлмаськиське, солэсь пунэмзэ берыктыны быгатэмез сярысь нокин уг малпаськы. Адями ассэ инкуазьлэсь кужмо кожа, сое тус-тас каре, котьма карыны быгатэ шуыса ушъяське, кузь коньдон сьӧры уйиське.

Калыкмылэсь дунневаланзэ сэрттыса-пертчыса пусйыны кулэ, макем со пудо-животэз но гажа. Мыным ас синмыным адӟыны кылдӥз, кызьы удмуртъёс пудо-животъёссэс, гурт тылобурдооссэс вандыло. Нырысь ик, мӧйы адями ӝӧк вылэ нянь понэ но (кинлы?) тэльмырыны кутске: пудо-животмес вандон дырмы вуиз, та сям милемын малпамын ӧвӧл, «пересьёслэн йылолзыя» озьы кариськом, пе. Курбонзылы но вожзэ медаз потты шуыса вазиськылӥзы.
Удмуртъёс пӧйшураны мыныкузы но кайгыризы: изьверез виёно луоз угось. Солэн лулыз пӧйшурасьлы вожзэ медаз потты шуыса, праздник радъяллязы. Лымшор удмуртъёслэсь таӵе сям-йылолзэс — гондырез кутыса виемзэс — ас книгаяз суреда мадьяр академик Бернат Мункачи.

Писпуос, гурт пудо-животъёс, изьверъёс, тылобурдоос удмуртъёс понна нырысетӥ интыын сылӥзы, нош турын-куаръёс — кыкетӥын. Тӥни сыӵе вал инкуазьлэн радлыкез. Озьы ке но со будосъёсты но тур-тар ӧз карылэ, утьыса возизы. Кылсярысь, 25-тӥ куартолэзьысен (Миколнуналысен) 12-тӥ пӧсьтолэзёзь (Петровнуналозь) турын-куаръёсты, сяськаосты бичаны, ишканы, лёганы ӧз лэзьылэ, малы ке шуоно соку Инвожо дыр — вань будосъёсты утись вакыт вал. Будосъёс но быдэсак инкуазь сяськаяськон дыръя удмуртъёс аспӧртэмлыко малпанэ вуизы: 25-тӥ куартолэзе Вӧсь — вӧсё-буро лул но утись Инмар — вӧсяськон куалаысь сяськаосы кошке, пе, соин ик сое сӧсырмонтэм, шыпытлыксэ сӧронтэм вылысь сыӵе алонъёс кылдо. Таӵе алонъёсты Петровнуналозь чакаланы кулэ вал. Пересьёс вераллязы, Петровнунал бере Вӧсь, пе, сяськаос вылысь берен куалаосы берытскылӥз.

Семён Виноградовлэн суредэз
Семён Виноградовлэн суредэз

Калыкмылэн тросэз праздникъёсызсӥземын инкуазь луэтъёслы (явление), соосын ик герӟаськемын но вал. Кылсярысь, сизьлы сӥзьыса, котькуд ар праздникъёс ортчытъязы. Та бурдоез удмуртъёс туж гажаллязы: соос нюлэсэз тазатыса, изъянтӥсь нымы-кибыослэсь утьыса возизы угось. Удмуртъёс юсьёсты но яратӥзы. Гурт нимъёссы но «юсь» кылын герӟаськылэмын: Юськи, Юсьпиян… Шуныт пала лобемзылэсь азьвыл, сӥзьыл, соосты кадыр карыса, Юськелян праздник ортчытъяллязы. Вӧсё-бурдо юсьёс пыр удмуртъёс асьсэлэн куронъёсынызы Инмарлы вазиськылӥзы. Та бурдоосты ыбылыны но уг яра вал. Удмуртъёс туриосты но тазьы ик мур гажазы. Таоссэ ыбылэм гинэ ӧвӧл, лыдъяны но ӧз лэзьылэ. Лобыкузы лыдъяськод ке, лобон радлыксы сураське, пе. Дыдыкъёс, шырчикъёс, ваёбыжъёс но Инмарлэн тылобурдоосынызы лыдъяськизы, озьы ик ӟазегъёс, ӵӧжъёс но вӧсё-буро тылобурдоос интыын вал. Нош нымы-кибыос шоры учкон пӧртэм вал. Кылсярысь, мушъёсты туж гажазы ке, тараканъёслэсь кышказыгес: соосты быдтон тылпу дорозь вуттэ, пе. Нош чонариосты виид ке, ньыльдон сьӧлыкед быроз, шуылӥзы.
Удмуртъёс лултэм арбериослы но лулоослы сямен вазиськылӥзы. Куд-ог адямиос пӧлын сыӵе вазиськон сям али но кылемын на. Кылсярысь, шур вамен выжыкуз, удмурт шуоз вал: «Мынон сюресэд каньыл мед луоз, мыным вождэ эн потты. Тау тыныд монэ утемед, миськемед, чылкыт воземед понна».
Ошмес дорын сюзэ юзматыкуз но, удмурт солы улэп лулослы сямен вазиськиз: «Монэ эн кут, тае кут». Сыӵе кылъёс вераса, дырдыетӥ куар яке мукет будос лэзе.
Нош Музъем соос понна сюдӥсь-вордӥсь вал. Сое Инмар интыын адӟизы-возизы. Пӧртэм Вӧсьёс но мукет языческой вӧсьрадлыкъёс дыръя Мукылчинлы тазьы вазиськылӥзы: «Си-ю милемын ӵош, вождэ эн потты, ӟеч кар. Ю-няньмес, бакча сиёнъёсмес удалтыты». Собере, пичигес гинэ гу гудӟыса, Мукылчинэз куно каро: гуэ сиён-юон тыро.

Удмуртъёс тужгес но бадӟым саклык висъяллязы инсьӧрлы. Котькыӵе но бадӟым уж борды кутскон азязы Инмарлы, Куазьлы но Кылчинлы вазиськылӥзы: «Инмаре, Куазе, Кылчинэ, юрттэлэ». Калыклэн дунне шоры учконаз Шунды туж бадӟым инты басьтӥз. Со солэн одӥгез дурбасьтӥсез но юрттӥсез, нырысетӥ Инмарез. Туж тросэз вӧсьрадъёс Шундыен герӟаськемын. Удмуртъёс нуназе шор (полуденной) Шундылы вӧсяськылӥзы. Вань вӧсяськон сэбедъёс, вӧсьрадлыкъёс дыръя котьмае но Шунды бергамъя лэсьтылӥзы, нош кулэм адямиен но сопал дуннеен герӟаськем учыръёс дыръя ваньзэ Шундылэн бергамезлы пумит быдэстылӥзы. Пӧлазы та сям-йылолъёсты чакласьтэм мурт шеде ке, иське, со мукетъёслы маке уродзэ сӥзе шуыса лыдъяллязы.

Куспазы маке вераськыкузы, адямиез оскытон понна удмуртъёс Шундылэн, Толэзьлэн, Инмарлэн нимъёсынызы кыл сётъяллязы. Тазьы кыл сётэ ке, озьыен, уг пӧяськы, ваньзэ зэмзэ вера. Ма, кызьы, пе, Шундылэсь но Толэзьлэсь, Инмарлэсь дун-чылкыт нимъёссэс пӧян кылъёсын сапталод? Тани тазьыгес вераллязы: «Та Шунды, ӧй басьты!», «Вылысь Инмаре, ӧй йӧтылы!».

Тани асьмеос нимысьтыз суредъёс вылын удмурт калыклэн дунневаланэзлэсь аспӧртэмлыксэ эскерим. Мон та статьяям удмуртъёслэсь лулчеберлыко дунне улонзылэсь инкуазен герӟаськем палзэ гинэ возьматынывыри, нош соослэн дунне шоры учконазы мукет палъёсаз но трос тунсыкоез, эскерымтэеез вань на.

Печатламын «Кенеш» журналлэн 2022-тӥ арысь 4-тӥ номераз

#удмурты #удмуртский язык #удмуртская литература