Бүгүҥҥү ыалдьытым – тапталлаах кэргэн, түөрт оҕо иһирэх ийэтэ, элбэх интэриэһинэй дьарыктаах сэргэх сэһэргэһээччи. Ирина Докторова инстаграмҥа сахалыы аудио остуоруйалары устан таһаарар, балысхан сайдыылаах олоххо, төрөөбүт тыл сүтэр-симэлийэр кутталлаах кэмигэр, оҕолорго, төрөппүттэргэ олус наадалаах уонна туһалаах "Саха аудио-сказки" бырайыактаах.
Билигин Москва куоракка олорор дьиэ кэргэн сахалыы кутун, ийэ тылын илдьэ сылдьар кистэлэҥин арыйда, оҕолору иитиигэ ураты көрүүлэрин ирэ-хоро кэпсээтэ. Ону сэргэ, астрология, ароматерапия, ыраастаныы туһунан сэһэргээтэ.
– Ирина, саха дьонун сиэринэн сэһэргэһиибитин билсиһииттэн саҕалыахха.
– Новосибирскайга инженер-тутааччы үөрэҕин бүтэрбитим. Утуу-субуу оҕолонон, идэбинэн үлэлээбэтэҕим. Кэргэним – предприниматель. Түөрт оҕолоохпут. Билигин астрологиянан, ароматерапиянан дьарыктанабын, детокс марафоннары ыытабын, сахалыы аудио остуоруйалары таһаарабын.
– “Туох барыта кыраттан саҕаланар” дииллэринии, саха оҕолоругар аналлаах кэскиллээх бырайыаккын олоххо киллэрэр туһунан санаа хаһан саҕыллыбытай?
– Итиннэ туох барыта оҕо саастан саҕаланар диэн эбэн этиэхпин баҕарабын. Биһиги сахалыы куттаах истиҥ эйгэҕэ улааппыппыт. Ийэм талыы-талба Тааттаттан төрүттээх. Аҕам бэйэтэ артыыс идэлээх, төрөөбүт тылбыт тыыннаах хааларын туһугар ис сүрэҕиттэн долгуйар патриот. Биһиги дьиэ кэргэнинэн сайын аайы сайылыкка көһөн тахсарбыт, аҕабыт туппут дьоҕус балаҕаныгар олорорбут. Онон ийэ тылбытын, төрүт култуурабытын өрө тутан иитиллибит дьоллоох дьоммут.
Интэриниэт күүскэ киириэҕиттэн, балысхан сайдыы тыына биллиэҕиттэн ийэ тылбыт тыыннаах хаалар боппуруоһа сытыытык турбута. Саха оҕолоро улам нууччалыы саҥарар буолбуттара. Ол биһиги курдук иитиилээх дьон көрөрүгэр ыарахан соҕус этэ.
Биирдэ инстаграмҥа “Папашины сказки” диэн аккауҥҥа түбэһэ түспүтүм. Элбэх оҕолоох аҕа остуоруйа ааҕарын сэргии истибитим. Олус судургу: баттыыгын, остуоруйа холбонор. Кэтээн көрбүтүм, оҕону үтүөҕэ эрэ үөрэтэр айымньылары талан ааҕар эбит. “Маннык гыныахха баар эбит” дии санаабытым. Испэр уруккуттан иитиэхтии сылдьыбытым күөдьүйбүккэ дылы буолбута. Бастаан утаа дьиэбэр баар кинигэлэртэн саҕалаабытым. Кыра сылдьан сөбүлээн аахпыт Николай Якутскай остуоруйаларын булбутум. Бастакы сырыыбар массыынаҕа олорон аахпытым, тыас-уус суох буоллун, ким да мэһэйдээбэтин диэн. Онтон “Кыһалҕа үөрэтиэ” уонна “Хаһан да сымыйалаабат киһи” диэн остуоруйалары төлөпүөммэр устан, редакциялаан баран, инстаграмҥа бэйэм страницабар уонна @sakhasisters диэн бөлөхпүтүгэр таһаарбытым. Кэлин туспа аккаунт арыйбытым. Салгыы Амма Аччыгыйа “Тоҕус төгүл “тоҕо?” кэпсээннэрин ааҕан укпутум. Бырайыагым итинник сыыйа-баайа олоххо киирэн барбыта.
– Остуоруйаларгын хайдах талаҕыный, атын куоракка олорон, хантан булаҕыный? Мин көрдөхпүнэ, бары үтүөҕэ, кэрэҕэ сирдиир, иитэр-үөрэтэр ис хоһоонноохтор.
– Мин кырачааннарга сөптөөх айымньылары була сатыыбын. Тоҕо диэтэххэ уйулҕа үөрэхтээхтэрэ, педагогтар да этэллэринэн, оҕо остуоруйа истэ олорон, геройу кытта тэҥҥэ герой буолар.
Остуоруйа эрэ барыта үтүөҕэ үөрэппэт дии санаатым. Сорох остуоруйалары ааҕан баран, маны оҕоҕо хайдах кэпсиэхпиний диэн соһуйбут түгэним үгүс.
Баайдар бары куһаҕаттар, дьадаҥылар эрэ үчүгэйдэр диэн өйү-санааны үөскэтэр айымньы элбэх эбит. Эбэтэр сорох остуоруйа уоран-талаан, дьону албыннаан байыахха сөп диэн “үөрэтэр”. Аны туран, өлөрсүүлээх, хааннаах-сииннээх айымньылар эмиэ бааллар. Аныгы олоххо онто да суох мөкү көстүү үгүс. Мин кэпсиир остуоруйаларбар ол суох буолуохтаах. Оҕо айымньыттан бэйэтигэр үчүгэйи, үтүөнү иҥэриннин диэн санаанан салайтарабын. Ол иһин кичэйэн талабын.
Эппитим курдук, бастаан дьиэбэр баар кинигэлэрбиттэн саҕалаабытым. Онтон ийэм библиотекаттан уларсан, хаартыскаҕа түһэрэн ыытар буолбута. Сороҕор сурутааччыларым көмөлөһөллөр. Аҕам хас даҕаны остуоруйаны аахпыта. Дьиэ кэргэним өйдүүр, өйүүр, күүс-көмө буолар.
– Оҕо кэрэхсии истэрин курдук остуоруйалыыр эмиэ туспа дьоҕур. Бука, драмкуруһуокка сырыттаҕыҥ?
– Оннук туохха да анаан-минээн дьарыктамматаҕым. Арай аҕабын көрөн улааттаҕым. Артыыс буолан, сыаҥкаларга оонньуура, хоһоон суруйара. Сэһэнэ-сэппэнэ өрүү элбэх буолара. Тугу эрэ кэпсииригэр араастаан саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан биһигини күллэрэрэ.
Хас биирдии ийэ оҕотугар остуоруйа кэпсииригэр син биир куолаһын уларытар, холобур, кыыллар саҥаларын үтүктэр. Мин остуоруйа ааҕарбын оҕолорум сөбүлээн истэллэр. Уһулар буоллахпына, чуумпураллар, тыаһаабаттар. Монтаж кэмигэр тэҥҥэ күлэллэр.
Оҕо болҕомтотун тардар уустук. Киниэхэ кылгас, тэттик айымньыны ааҕар ордук. Аныгы оҕолор кылгаска үөрэнэн хаалбыттар, өр тулуйан истибэттэр.
Ол иһин киэһэ кырачааннар ийэлэрин кытта тэттик остуоруйалары истэн, кэпсэтэн, ырытыһан баран утуйаллара үчүгэй. Олус уһаабакка, аралдьыйбакка. Ийэ оҕолорун утутуон иннинэ уоскутан баран, төлөпүөнүгэр остуоруйа холбуура бары өттүнэн табыгастаах.
Үтүө үтүөнэн төннөрө кырдьык. Ханнык баҕарар үтүө санаа бырайыага эмиэ оннук эбит. Аудио остуоруйаларбын ийэлэр, блогердар тарҕаталлар, дьоҥҥо-сэргэҕэ сүбэлииллэр. Саҥа айымньыны угарбын күүтэр эрэллээх истээччилэрдээхпин. Национальнай библиотека ааҕыы амбассадорун бэлиэтин туттарбыта. Бырайыагым туһунан тэлэбиидэнньэҕэ, хаһыакка сырдаталлар, араас тэрээһиннэргэ, биэриилэргэ, подкастарга ыҥыраллар. Ийэ тылбыт сүтэн-симэлийэн эрэр диэн аймаммакка, тылбынан эрэ эппэккэ, кыраны да буоллар, туһалааҕы оҥорорбуттан олус үөрэбин, дьоллонобун. Миигин өйүүр дьоҥҥо махталбын тиэрдэбин.
– Кэнники кэмҥэ саха ыччата төрөөбүт дойдутуттан атын сиргэ күргүөмүнэн көһөр. Былырыын хаһыаппытыгар бу туһунан “Көһүү дуу, куотуу дуу?” диэн матырыйаал тахсыбыта. Маассабай көһүү туһунан санааҥ.
– Кэргэним киэҥ сиргэ үлэлиирэ үчүгэй. Онон ыал буолуохпутуттан элбэхтэ көстүбүт, онон үөрэнэн да хаалбыппыт. Арассыыйа араас куораттарыгар, ону таһынан Таилаҥҥа, Малайзияҕа, Индонезияҕа олорбуппут. Билигин Москваҕа баарбыт. Онон маассабай көһүү саҕаланыан инниттэн маннык олохтоох ыалбыт.
Кэргэним оҕолорбут сир хайа да муннугар тиийдэхтэринэ, аан дойду киһитэбин диэн сананалларын курдук омуктуу ааттаабыта. Ол иһин дьон атын сиргэ олорорбутун иһиттэхтэринэ уонна оҕолорбут сахалыы саҥаран бардахтарына олус соһуйаллар. Саха сиригэр олорор Айаал, Эркин, Айхал сахалыы уһуйааҥҥа сылдьаллар уонна сахалыы билбэттэр дииллэр.
Оҕолорбутун сахалыы иитэбит. Сыыһа саҥардахтарына, нууччалыы тылы кыбыттахтарына, тута көннөрө сатыыбыт. Ити күн аайы хатыланар үлэ. Оҕоҕо кыыһырбакка, айдааны таһаарбакка, ортотун булан иитиэххэ наада дии саныыбын. Кырачаан нууччалыы эйгэҕэ булкуллара биллэр. “Оҕом нууччалыы эрэ саҥарар, сахалыы өйдөөбөт” диэн ыһыктынан кэбиһэр, тугу да гыммат табыллыбат. Нууччалыы тыллаах уһуйааҥҥа сылдьар, доҕотторун кытта нууччалыы эрэ кэпсэтэр диэн куотунар – чэпчэки суол. Оҕо биир күнүнэн нуучча буолбат. Биир күн биир тылы, иккис күнүгэр биир этиини кыбытыа, биир ыйынан толору нууччалыы эрэ саҥарыа. Сахалыы эйгэ дьиэ кэргэнтэн саҕаланар. Оҕоҕо ийэ эрэ көмөлөһөр кыахтаах.
#сахатыла #якутскийязык #национальнаякультура #иринадокторова #аудиосказки