Тыва улустуң сагыш-сеткил культуразында шии азы театр уран чүүлү 20-ги чүс чылдың чээрби чылдарында тыптып келген чаа хевир болур. Ооң тыптып келиринге сарыг шажынның чамдык ёзулалдары, а тодаргайлаарга, цам, шажынчы байырлалдар, ёзулалдар, салдарны чедирген дээрзин театр болгаш шии чогаалының шинчилекчилери А.Калзан, К.Сагды, А.Кужугет, В.Найдакова, Э.Мижит олар демдеглеп турар.
Драма чогаалдары театрның кол үндезин таваа болур, ол баштай тывылган болур ужурлуг. Ындыг болзажок, тыва шии чогаалының төөгүзүн өөренип көөрге, Тывага бижик чогааттынмаанда-ла, культурлуг революцияның салдары-биле театр драматургияны мурнай бодунуң базымнарын эгелей берген. Ол дээрге бот-тывынгыр аныяктарның ойнап эгелээни импровизастаан шиилери болур.
Тыва театр уран чүүлү болгаш шии чогаалы бодунуң сайзыралының эге бажында эрги тургузугга болгаш шажын-чүдүлгеге удур бодалдарны илередип, ол үениң идеологиязын дорт күүседип эгелээн.
Чижээлээрге, «Хам-оол хамнап тур» деп шииде хам чүдүлгени болгаш сарыг шажынны буруу шаап, сойгалап турары дорту-биле илерээн. Адазы аарыг оглун хамга киирер, хамнаашкын түңнел чок болурга, адашкылар лама чалап алырлар. Ламаның берген таңын ижипкеш, оол хораннангаш, чок апаар. П.Масловтуң «Конец Урянхая» деп номунда хүрээ иштинге көргүскен шиини демдеглеп турар. Лама башкылар хүрээде ном номчуп, бүрээ-бүшкүүр, коңга-дамбыра этсип олурар. Дааш үнген соонда, кызыл галстуктуг пионерлер кире халчып келгеш, ламаларның херекселдерин тарадыр октап кааптар. Ламалар дезип чоруй баар. Аревэ кежигүнүнүң революстуг чугаазы-биле шии доостур.
Бо чижектиг баштайгы тыва шиилер колдуунда бай-дүжүметтерни, лама-хамнарны шүгүмчүлеп, кыжырып, чаа тургузугну, дең эргелиг чорукту суртаалдаарынче дорту-биле угланган. Ук байдал Тываның ынчангы политиктиг идеологиязы-биле тайылбырлаттынар.
Бижик чогааттынган соонда, бижимел литература-биле чергелештир шии жанры шапкын сайзырап эгелээн. «Кижизиг чем», «Колхозка саат кылырларны узуткаалыңар!», «Херээжен», «Чутту утпаалыңар» дээш оон-даа өске баштайгы шиилерде идеологияның үнү дыңзыы-биле дыңналып, чаңгыс талалап, а маадырларның иштики сагыш-сеткили, делегей көрүүшкүнү сула илереттинген бооп турарын Калзан тыва шии чогаалын шинчилээн ажылдарында чөптүг айыткан.
Шажынчы бодалдар, этика, салым-чол, назын, соңгу назын дээн чижектиг билиишкиннер, чоннуң философчу көрүштери ук шиилерниң тургузуунда барык-ла чок. Чүгле ламаның бир мөзүлеш овур-хевири чогаалдарның таарымча чок маадыры болуп, кочулаашкынның, сойгалаашкынның сылдаа болуп турар. Сарыг-оолдуң «Кижизиг чем» деп шиизинде Бадарчы лама, Токаның «Дөнгүр-оол» деп шиизинде Семис-Лама дээн хуу аттар база үстүнде бодалга бадыткал болур.
Виктор Көк-оолдуң «Хайыраан бот» деп шиизинде сарыг шажынга хамаарылга үстүнде шиилерге деңнээрге, элээн чөптүг илерээн. Шииниң эгезинде-ле номчуку азы көрүкчү сарыг шажын тыва улустуң амыдыралының чардынмас кезээ деп бодалды эскерип каар. Сарыг-Ашак улаарааш, оттуп келгеш, «Бо чылын чылым кирип, алдан бирлеп турар кижи болгай мен. Чочу-Ламага шо-төлгеден кагдырып алыр чүвени» деп чугаалаар. Хүрээ найыры, Майдыр бурган эргиткени дээн ышкаш ыдыктыг езулалдар араттарның ынак чончу байырлалдары деп чүүлдү шииден номчуп болур. Буддизм-биле сырый холбаалыг чыл чаазында (Шагаада) чолукшууру, сарыг шажынчы эдилел эрегени сан санаарда ажыглаары чоннуң шажынга амыдыралчы деңнелдиг хамаарылгазын чугаалап турар. Хүрээ-хиит, салым-чол, соңгу назын дугайында чугаалар чоруп турза-даа, буддизмниң езулуг өндүр дүрүмнери орта сагыттынмайн, буддисчи бодалдар ханы илереттинмейн турар. Бо байдал сарыг шажынның Тывага аңгы-аңгы деңнелдиг нептерээниниң бир бадыткалы бооп чадавас.
Тыва чон бурун шагдан хам чүдүлгелиг чорааш, сөөлзүредир сарыг шажынны хүлээп алган. Үндезин чүдүлге биле шажын бот-боттарының салдары-биле байлакшып, өскерлиишкиннерге таварышкан дээрзин эртемден Марина Монгуш болгаш өскелер-даа демдеглеп турар. «Хайыраан бот» деп шииде чончу философияны тайылбырлаарын оралдажып, езу-чаңчылды сагыырынче угландырып турар чаңгыс-ла маадыр – Хам-оол болур. Ол соңгу назын, ужур-дүрүм, дугайында чугаалап, Караның изиг халыын күзелин чавырылдырарын кызытса-даа, ооң күжениишкини түңнел чок болур. «Бир эвес уруг ындыг-мындыг чугаа ундуре бээр болза, сонгу назынга багай болур. Ук уруг анаа олурбас апарганы аңаа-даа болгаш бо кырган ада-иезинге-даа багай бооп болур-дур ийин. Кижинин шо-төлгези таарышкан чери дээрге азып чорааш, аал тып келгени-биле дөмей чүве болдур ийин» дээн Хам-оолдуң чугааларында бурунгу чончу угаадыглар болгаш сарыг шажынның хөөннери сырый холбаалыг дыңналып турар.
Виктор Көк-оолдуң ооң соонда бижээни «Самбажык» деп шиизинде тыва улустуң шажын дугайында билиглериниң кайы хире аңгы деңнелдиин Кызыңнай хүндүнүң сөстеринден номчуп болур. «Сен төре херээниң нарынын кайын билир сен аан, ол дээрге кижи болганның билир херээ эвес-ле болгай, ол болган болза, бурган башкының номнап кааны, буян-чаяанныг кижилерниң билир чүвези-дир». Кызыңнай бодун дываажаң оранынга баар мен деп санап турары совет үеде каттыранчыг дыңналып турганы чадапчок: «Мен-даа кайын үр чоруур мен, удавас дываажаң оранынче кире бээр кижи ыйнаан мен».
Чоорту тыва совет шии чогаалы шажын-чүдүлге сойгалаарын чавырылдырып, тулган эки биле экиниң аразында чөрүлдээзинче кичээнгейин угландыра берген. Үр үеде шажын дугайын ыыттавайн келгеш, 21 векте тыва чоннуң буддизмге хамаарылгазын тодарадыр оралдажыышкынны кылган. Нина Сереноттуң «Дүлгээзинниң аспаанда» деп шиизинде 1992-2000 чылдарда Бурятияның Иволга дацанынга өөренип алган хуурак оолдуң Тывага чанып келгеш, чоннуң шажынга белен эвезинге, иштики делегейиниң хоозураанынга үскүлежиишкинин көргүскен. Мижит аалынга чанып кээрге, авазы: «Ча-чаа, анчыг-бужурганчыг боларың, өрү-куду өргүп, чажып дижип алган. Ужур-дүрүм сагып өспээн мен». Оглунуң эккелген кадак, эрегезин авазы канчаар аайын тыппас. Кырган-авазы безин «мону шаанда дыңнаан мен» деп чугаалап олурар. Мижит эш-өөрүнге сарыг шажынның өөредиин тайылбырлаарга, олар ону хүлээп албас. Чижээлээрге, Мижит биле Оюнмааның чугаазындан тыва чоннуң чүс чыл бурунгаар оскунупкан шажын чүдүлгезиниң катап эглип келгениниң нарын, чөрүлдээлиг, шаптараазынын тода көргүскен: «Бистиң бөдүүн чоннуң амыдыралын көрүп, олче сиңнигип көр! Шажын өөредиин чеже-даа суртаалдаарга, чон ону билбес чүве-дир ийин. Сен кара чааскаан чүнү канчаптар сен, Мижит? Каш-каш, чүс муң чылдар дургузунда Будда, Христос, Аллах-даа, ооң соон истээннер-даа делегейни бачыттан адырып шыдавады ышкажыл». Мижит аңаа «Оода ынча дивейн көр. Ол өөредигни кижи бүрүзү билип шыдавас болгаш аңаа хамаарылга чок улус багай тайылбыр кылбас ужурлуг» деп харыылаар. Шииде тыва чоннуң хүрээ-хиитче катап кээп, номналгаларга олуруп, өөредигни дыңназа-даа, алыс ханы утканы билбейн, чүгле ужур эдертип чоруп турарын база чугулалаан. «Лама-башкыларның өөредип чорууру чымчак сеткили, кээргээчел чоруу, амылыг амытаннарга хора чедирбес дээн өөредии кайыл?» - деп Оюнмааның айтырыы кол дыңналыр. Мижиттиң бодундан чөгенип, сула салдынып кээр өйүнде ооң башкызы Чамыян-башкының үнү дыңналыр: «Дириг амытаннар кылыр чүүл чогундан эвес, а канчаар шын хөделирин билбезинден човулаң көрүп чоруурлар. Човулаңның чылдагааны – боттарыңарның кылган болгаш кылып чоруур үүлгедиглериңерде, чазыгларыңарда».
Түңнеп чугаалаарга, тыва шии чогаалының баштайгы чогаалдарынга сарыг шажынның идеялары илеревейн, а чүгле лама кижиниң овур-хевири таарымча чок маадыр бооп турган болза, барык чүс чыл эрткенде, ол овур-хевир кол маадыр бооп эглип келир. Чонга энерел сеткилди, кээргээчел чорукту чугулалап тайылбырлап, хилинчек-човулаңдан адырлыр аргаларны айтып бээрин хуурак оол кызыдарга, чоннуң ону нарыны-биле хүлээп ап, кыдыра угаап-билип турары – чүс чыл бурунгаар шажын-чүдүлгени узуткап, хоруп каанының уржуктарының тыва драматургияда илерээшкини болур.
Эрик Донгак.
Хоолгалаан.