Қазақ хандығы мен түрлі түркі тайпалары біртұтас қазақ елі болып құрылғаннан бері, халқымыз өз тіршілігі үшін, малы жайылған жері үшін, аймақтағы саяси ықпалы үшін, және дінін ұстану құқығы үшін жылдар бойы үздіксіз соғыстар жүргізіп келді.
Әңгіме осы соңғы жайт жайлы талқыланатын болады. Ол, халқымызға орны толмас зиян келтірген, ақыры құлаған кеңес өкіметінен кейін, дұрыс қалпына келіп әлі үлгермеген, біздің онсыз да көптеген азап шеккен қарапайым халқымызды адастырып, тарихи деректерді елемей, әдейі бұрмалап, қазіргі таңда пайда болған тәңіршілердің белсенділігімен тікелей байланысты.
Жасанды түрде тамырымыздан, әсіресе мақсатты түрде діни тамырымыздан айыру, тарихымызды құрту, өшіру нәтижесіндегі пайда болған надандықтың негізінде бүгінгі таңда тәңіршілдік деген тренд пайда болып, арамшөп секілді өсе-өрби бастады. Алайда, бұл тенденцияның басты қауіптілігі - оның жасанды түрде және белгілі бір мақсатпен еңгізілуінде.
Жалпы алғанда, дінімізге жасалған үш негізгі шабуылды ажыратуға болады: біріншісі - Патшалық Ресей тарапынан, екіншісі - большевиктерден, ал үшіншісі Ресей мен Кеңес Одағы саясатының нәтижесінде пайда болған біздің қазіргі замандастарымыз бен отандастарымыздың, сонымен қатар белгілі бір идеологиялық тапсырыс тарапынан.
Бірақ алдымен басты нәрсені түсінуіміз керек.
Қазақтардың нағыз, түпнұсқа діні — Ислам.
Хан мен батыр, би мен ақындарымыз, және басқа да қазақ халқының ұлы өкілдерінің бір де біреуі бұл постулат бір күні күмән тудыратынын, және оны әлі де дәлелдеу керек болатынын ойлау түгілі, көздеріне де елестетпеді.
Алайда, бұл жерде біз қазақтарды, Қазақ хандығының құрылуы негізінде қаланған, жеке, біртұтас ұлт ретінде айтып отырғанымызды нақтылап атап өту өте маңызды. Бұған дейін қазақтар деген ұлт болған жоқ, жеке халық ретінде қалыптаспаған әлі. 14 ғасырдың басында, Өзбек ханның кезінде ресми түрде Ислам дінін қабылдаған Алтын Орданың құрамына енген көптеген түркі рулары ғана өмір сүрген ол кезде.
Қазақ хандығы Алтын орданың ыдырауы нәтижесінде құрылды, және белгілі бір дәрежеде оның мұрагері болып саналады. Басқаша сөзбен айтқанда, Қазақ хандығын мұсылман-түркілер құрған, содан кейін ғана “қазақ” атты біртұтас халыққа айналды.
Демек қазақтар Ислам дінін қабылдамады, жеке “қазақ” этносы болып қалыптасқанға дейін де әлдеқашан бұрын мұсылман болған.
Түркі тайпалары исламды қабылдау процесін бірнеше ғасыр бұрын бастаған.
Қазіргі Қазақстан территориясындағы көшпенділер арасында Ислам дінін таратуда көп үлесін қосқан, көрнекті, ірі тұлға ретінде, қазіргі тәңіршілердің кумирі Шыңғысханның туылғанына әлдеқайда бұрын - XII ғасырда өмір сүрген шейх Қожа Ахмет Яссауи бабамыз бар.
Бірақ ол да - Қожа Ахмет Яссауи бұл жерде бірінші болған жоқ. 751-ші жылы, яғни шамамен 1250 жыл бұрын өткен Талас шайқасы біздің жерімізге ислам дінінің енуінің бастапқы нүктесі болып саналады. Қожа Ахмет Яссауидің сіңірген еңбегі өте зор. Жеке сәтті үндеу-нәсихатынан басқа, ол кейін бүкіл Алтын Ордаға әсер еткен көптеген шәкірт тәрбиелеп шығарды.
Алтын Орда ресми түрде ислам дінін тек Өзбек ханның тұсында мемлекеттік дін етіп жариялағанымен, одан да бұрын ислам дінін Хан Берке қабылдаған, ал ол екі арада - кейінірек мемлекеттік істерден мүлдем бас тартқан, тек Құдайға ғибадат етумен аскеталық, міскін өмір салтын ұстанған, Хан Туданменгу өмір сүрген. Бұл нұсқаны жоққа шығаратындар бар болғанымен, оның тікелей дәлелі бірқатар тарихи дерек көздерінен көруге болады (Рукнеддин Бейбарстың «Хижра шежіресі туралы ой толғау» шежіресін қараңыз).
Мұсылмандарға Жошының баласы - Хан Бату да лояльды түрде қараған. Бұл туралы Табакат-и-Насири кітабында былай жазылған:
«Ол өте әділ адам және мұсылмандардың досы болды; оның қамқорлығымен мұсылмандар еркін өмір сүрді. Турағы мен тайпаларында өз имамы мен жеке азаншысы бар табынушылар қауымынан туратын мешіттер құрылды. Түркістан мұсылмандары оның қорғауы астында бейбітшілік пен ерекше қауіпсіздікке ие болды [...].
Кейбір сенімді адамдар айтқан екен: Бату жасырын түрде мұсылман болды, бірақ мұны ашпады, ислам дінін ұстанушыларға, толық сенімділік білдірді [...]. Оны моңғолдардың ырымы бойынша жерледі ».
Қалай болғанда да, Өзбек ханның тұсында Алтын Орданың исламдануы жаңа деңгейге көтеріліп, оның процесі, күрделілігі мен ұзақтығына қарамастан, одан да ерте басталған. Демек Алтын Орданың құлау сәтіне дейін түркілердің исламдануы «қайтып келу нүктесінен» өтіп үлгерді, және Қазақ хандығын құруымен мұсылман болып үлгерген қазақтар айналысты.
Содан бола шейх Қожа Ахмет Яссауиге деген ерекше сүйіспеншілігінің арқасында, қазактар оның жанына Қазақ хандығының бүкіл саяси, әскери, рухани және білім-ағартушы элитасын жерлеуді жөн көрді. Ал қаланың өзі - Түркістан - мұсылмандық қасиеті үшін ерекше мекен ретінде таңдалып, ұзақ уақыт бойы Қазақ хандығының астанасы болып тұрды.
Сонымен қатар,исламға дейін түркілер арасында шаманизм мен зороастризм сияқты әртүрлі наным-сенімдер болғанын ешкім жоққа шығармайды. Алайда олардың барлығы тарихи таңдаудың нәтижесінде ұмытылуға батып, бұрынғы семантикалық жүктемелерінен айрылып, күнделікті әдет-ғұрып деңгейінде жартылай ғана қалды. Оны қазіргі тәңіршілер қазақтың мұсылман емес болмысы деп көрсетуге тырысып жүр.
«Қазақи ислам»
Бұл тұжырымдамаға қазірғі уақытқа дейін кім ғана алыпсатарлық жасамады. Бірақ ең жаман алыпсатарлық - қазақтар арасында «ұлттық исламның» кейбір ерекшеліктеріне сілтеп, оны қазақтарда ислам діні болмағанына дәлел ретінде көрсетіп жүргендер.
Алайда, мұның бәрі, осы ойды ұстанатындардың - исламның өзін нашар түсініп, көзғарастарының шектеулі екенінің дәлелі. Бұларға кейде тарихи, мәдени және әлеуметтік процестерді нашар түсінетін, буквализмге бейім кейбір мұсылмандар да қосылуы мүмкін.
Сонымен, қазақтың исламы соншалықты ерекше болды ма, оның өзіндік нақты ерекшеліктері болды ма? Исламға дейінгі нанымдар мен әдет-ғұрыптар мұсылман қазақтары арасында сақталды ма? Олай болатын болса, бұл қазақтардың жаман мұсылман болғандығының немесе тіпті мұсылман болмағанының белгісі ме?
Біріншіден, қазақтарда ислам расында да ерекше болған, бірақ басқалармен салыстырғанда, жақсы немесе нашар деген мағынада емес. Өзіндік ерекшелік барлық мұсылман халықтарына тән болған. Оның себебі нақты жағдайда көптеген факторларға байланысты болды - ауа-райы (климат) мен географиядан бастап, аумақтың көлеміне дейін. Тарих, мәдениет, ой қалпы (менталитет), экономикалық жағдай мен саяси жағдай, отырықшы немесе көшпелі өмір салты жайлы айтпағанда. Жоғарыда аталған жағдайларды ескерместен, бәріне бірдей қарап, барлығын бір өлшемде абсолютті түрде унификациялау (біріктіру) мен туралау - болмысты нашар ұғынатын және өздерінің теориялық қамалында шектелгендерге ғана тән.
Сондықтан да іс жүзінде ислам әр елде, сол елдер бір ортақ мазхабты ұстанғаныменен, бір ортақ теориялық дереккөзге сүйенгеніменен, әрбір ұлттың өзіне тән ерекшеліктеріне байланысты айрықша ерекшеленген. Мұны ислам әлемін аралаған көптеген зерттеушілер атап өткен. Алайда, өзінің ішкі алуандығына қарамастан, исламның көптеген ережелері, әрине, бәріне ортақ болды. Намаз мешіттерде оқылды, Рамазан айында адамдар ораза тұтты, қажылыққа баруға мүмкіндіктері барлар барды, марқұмдарға жаназа оқытылып, сол марқұмдар мұсылман зираттарына жерленді. Мұның бәрі бізде де болды. Ханафи мазһабы мен Сүннет бойынша діннің қайсыбір нұсқауын біреулер орындамаса да, бұл оны исламнан шығармады, “мұсылман” деген атынан айырмады, бірақ ол күнәкар боп саналды.
Әрине, көшпелі өмір салтына байланысты, көптеген қарапайым қазақтардың медресе қабырғасында ұзақ уақыт бойы дінді үйренуге мүмкіндіктері болмады, және де көшпелік ой санасына байланысты, ол үшін қажетті табандылық, төзімділік те жеткілікті болмады. Сондықтан көптеген діни ұстанымдар ел арасында халық ауыз әдебиеті арқылы, кейде тіпті домбыраның сүйемелдеуімен де тарап, насихатталған. Сонымен қатар, мұндай мүмкіндікке ие болғандар, әсіресе қазақтың зиялы бай қауымы, әрдайым балаларын медреселерде оқытуға ұмтылды, немесе отбасыларына арнайы мұғалімдерді жалдады.
Айта кететін бір жайт, басқа мұсылман халықтары арасында да барлығы бірдей ғалым болған жоқ, тек отырықшы халықтардың діни сауаттылығының жалпы деңгейі біршама жоғары болғаны мүмкін. Жалпы алғанда, бөліну әрқашан бірдей болған: білімді адамдар да болды, қарапайым адамдар да болды.
Ислам әлемінің барлық елдерін шарлаған Ибн Батутта - Өзбек ханның кезіндегі Алтын Орданың исламы туралы айтқандардың бірі. Өзінің әйгілі «Сапар» кітабында, мысал ұшін, Йемен халқының қажыларын, намазда және басқа да құлшылық, ғибадат түрлерінде, өрескел қателіктер жіберетін мұсылмандар ретінде сипаттайды; алайда олардың иман істеріндегі, ешкімге күмән келтірмейтін шынайылығы мен ерлігін байқайды. Бұл тұрғыда қазақтардың басқа мұсылмандардан ешқандай айырмашылығы болған жоқ.
Көшпелі өмір салты, діни дүниетанымға, және оны іс жүзінде жүзеге асыруға, шынымен әсер еткені анық. Бірақ бұл ықпал дінге ғана емес, өмірдің барлық салаларына да таралды, бұл табиғи жағдай. Мұның өзі мұсылмандықтың көшпенділікпен үйлеспейтіндігін білдірмейді, мұны тәңіршілер жорамалдауды ұнатады - өйткені ислам өз бастауын көшпелі бедуиндер арасында бастаған.
Дәл осы жағдай исламға дейінгі әдет-ғұрыптарға да қатысты. Объективті зерттеуші исламға дейінгі әдет-ғұрыптар тек қазақтар арасында ғана емес, басқа да мұсылман халықтары арасында да сақталғанын жақсы түсінеді. Бірақ бұл олардың тек номиналды мұсылмандар болғандығымен емес, исламның оған қайшы келетін нәрсені ғана жоюымен байланысты болды. Исламға дейінгінің бәрі, адамдар өздеріне қажет ретінде сезінген дәрежеде сақталған. Мұның кейбіреулері уақыт өте келе мәжбүрсіз жоғалды, біреулері жаңа мағынаға ие болды.
Мәселен адамдар исламды қабылдаған кезде, отбасылық байланыстарды сақтауға бағытталған исламға дейінгі әдет-ғұрыптар жаңа дін шеңберінде жаңа маңызға ие болып, сақталды, және дін бұны ерекше бағалады. Сондықтан отбасылық қатынастың нығаюына ықпал еткен барлық нәрсе сақталып, исламдық құндылыққа айналды.
Сондай-ақ, қазіргі тәңіршілер исламда немере аға, жақын ағайындар арасындағы некеге рұқсат берілетіндігін, ал қазақтар жеті атаға дейін қыз алыспайтынын, яғни ондай некеге тұруға тыйым салғанын атап өткенді ұнатады. Бірақ бұл исламға қайшы емес - мұндай некеге рұқсат олардың міндетті екендігін білдірмейді. Мұны күнә деп санауға болмайтындығы туралы ғана айтылған.
Сондықтан немере аға арасындағы некеге ондай қатаң көзқарас танытпаған халықтар, қажет болған жағдайда оны жасай алды. Мұны қабылдамағандар, егер мұны өздері үшін маңызды деп санаса, исламды қабылдағаннан кейін де сол дәстүрлерінен бас тартпаған.
Мұндай мысалдарды көп келтіруге болады, мұнда басты нәрсені түсіну және есте сақтау маңызды: исламды қабылдау, өзінен бұрын болғанның бәріне, оған қайшы келмейтін нәрсеге тыйым салуды білдірмейді. Ислам діні арабтардың өздеріне тура осылай тараған болатын. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) пұтқа табынушы арабтар арасында өзіне дейінгі барлық нәрсені жойған жоқ. Тек шариғат тыйым салған, немесе тыйым салуға әкелуі мүмкін нәрседен ғана бас тартылды. Мұндай қауіп тоқтағаннан кейін оған қайтадан рұқсат берілді.
Осылайша, ислам негіздеріндегі беріктігінің және оның егжей-тегжейіндегі икемділігінің арқасында әртүрлі мұсылман халықтары өздерінің мәдени және ұлттық ерекшеліктерін сақтап қалды.
Бұл арада қазақтар да ерекшеленген емес.
Сонымен бірге, кейбір исламға дейінгі жеке әдет-ғұрыптар мұсылман құқығына қайшы келсе де, сақталып қалуы мүмкін екенін ескеру қажет. Бірақ бұл жағдайда да сол әдет-ғұрыптар өздерінің бұрынғы мән-мағынасын көбінесе жоғалтып, заңсыз түрде болса да жаңа мәнге ие болған. Және кейбіреуінің заңсыздығына, оған рұқсат бар деп санаған, кейбір ислам ғалымдары күмән келтірген.
Кез-келген дінді тарату мен орнату процесі бір күннің, тіпті бір жылдың мәселесі емес екенін түсіну маңызды. Оның үстіне Ислам діні кең байтақ елімізде бейбіт түрде тараған. Адамдар Аллаға және оның елшісіне сеніп, намазға жығылып, басқа да ғибадат жасап, бұның өзін көпшілікке жалпы күштеп жасату қиынға соғатының біліп, жеткілікті деп санаған.
Аумақ өте үлкен болғандықтан, және көшпелі ел болғандықтан, бәрін жинап, барлығына дін негіздерін түсіндіру, сонымен бірге кімнің қалай үйренгенін және дұрыс орындауын бақылауға мүмкіндік болған жоқ. Сондықтан халықтың негізгі бөлігі иманның басты шарты мен ережелерін ғана қабылдап, қалғанына жай көз жұма қарады.
Жалпы, ислам тарихы теория жүзінде әрдәйім үлгілі болатындай болған жоқ. Қарақшылар мен маскүнемдер өздерінің күнәлі істерінен бас тартып, белгілі тақуа мен ғалымға айналғандары туралы көптеген мысалдар бар. Бұл ислам әлемінің қақ ортасында болған оқиғалар - яғни мұнда бәрі түгелімен басынан аяғына дейін бірдей үлгілі мұсылман болған жоқ.
Сол себептен “қазақтар жаман мұсылман болды” деген әңгімелер көбінесе салғырт, біржақты, тіпті арнайы тапсырыспен айтылатын пікірлер. Тек ұзақ жылдарға созылған көшпелі өмір салтына байланысты ғана қазақтарды бұл тұрғыда ерекше ұлт ретінде санауға болады.
Тәңіршілдік - исламмен күресу жобаларының бірі ретінде
«Қазақтар толыққанды мұсылман болған емес» деген мифті асыра сілтеуді ұнататын тек тәңіршілер ғана емес. Олар көбінесе өздерінің жеке қиялдары аралас, бұрын айтып, жазып кеткен алдыңғы ұрпақ ізашарлардың деректеріне жүгінеді. Және сол тапқан ақпаратынан тек көзқарастарына сәйкес келетінін ғана таңдайды, ал ақпарат көбіне өте қарама-қайшы.
Алайда тәңіршілердің осы тасып жатқан әрекеттерінің аржағында белгілі бір тапсырыс (заказ) бар екені көзге айдай анық байқалады. Бүкіл банк, радио, бұқаралық ақпарат құралдары өз атауларына көптен бері «тенгри» деген қосымша жалғау қосып жүргендері бостан босқа емес, белгілі бір себеппен әдейі ұжымдық санаға тәңіршілдікті еңгізу мақсатымен жасалып жатқан іс. Естілген нәрсе – мида.
Тырнақ астынан кір іздеп, тарихты бұрмалау, жалған ақпарат тарату барлық әрекеттері осыдан шыққан. Бұл тенденция бұқаралық ақпарат құралдарында, әсіресе әлеуметтік желіде жақсы байқалады. Қазақтардың ежелден мұсылман болғандығы - айқын факт, біз бұған дейін талқылап түсіндіріп өттік. Сол себептен қазақ тәңіршілерінің шабуылы буддизмге, христиандыққа, зороастризмге немесе басқа дінге емес, тек исламға бағытталған.
Мұның өзі халқымыздың осы дінмен үздіксіз тарихи және рухани байланысының бар екенінің куәсі. Тәңіршілердің көздеп жүрген мақсаты - осы байланысты үзіп, исламның беделін түсіру - дискредитация жасау.
Тек осы тұрғыдан алғанда, олардың тынымсыз шабуылдары мен өткен тарихымызды бұрмалау әрекеттері айқын боп көрінеді, өйткені бұның болашақпен тікелей байланысы бар. Өйткені тамырынан айырылған ұлт мәңгүрттік қоғамға айналады, және осындай жағдайда жерімізге көз салып жүргендердің колониясы немесе ассимиляцияның құрбаны болуға дайын боп тұрады. Айтпақшы, оларды мемлекетіміздің аумағы мен ондағы ресурстардың мөлшері ғана емес, сонымен қатар стратегиялық географиялық жағдайы да қызықтырады.
Алғашқылардың бірі болып, қазақтарды исламнан алшақтатуға тырысқан патшалық Ресей үшін, кейін жаулап алынған бұл территория, «Орта Азияға қақпа» деп атанған. Дәл осы солтүстік көршіміз ежелден бері көбінесе қазақтарды мұсылман емес ретінде көрсетуге тырысқан. Тәңіршілер сол солтүстік көршілеріміздің дереккөздеріне жүгініп, оны пайдалануды ұнатады, бұл Ресей мүдделерінің тәңіршілердің қызметімен байланысы бар екенінің нық дәлелі. Бұл дереккөздер, алдында айтып кеткендей, дінді түсінбеу себебінен немесе нақты мақсат көздеудің себебінен қатеге толы, немесе екеуі де бірге.
Діни дүниетанымды дұрыс ұғыну үшін дін туралы түсінік болу керек.
Дінді түсіну - мысалы ислам дінін алсақ, тек оның теориялық негіздерін зерттеу арқылы ғана танылмайды - бұл жерде ең алдымен иман қажет. Теорияның практикамен қатар жүруі - әрбір заттың табиғатын түсінуге апаратын жалғыз әдіс. Дінді біліп қана қоймай, оны сезініп, онымен өмір сүру керек. Мұхаммед пайғамбардың асыл хадисінде айтылғандай: «... Ол сенің етің мен қаның».
Имансыз және тәжірибесіз түсіну үстірт және шектеулі болады. Тиісінше, мұндай түсініктен алынған тұжырымдар әрдайым ескертулермен қабылдануы керек, тіпті зерттеуші жайлы біржақты екеніне күдігің болмаса да. Әсіресе, мұсылман емес мамандардың зерттеулері сыни сүзгіден өткізілу керек, өйткені олардың түсініктері біржақты екендігі айдай анық.
Патша заманындағы зерттеушілер - империяның идея мен амбицияларымен қоса православтық прозелитизм мен саяси мақсаттарының тасымалдаушылары. Мұсылман емес шығыстанушылардың барлығы (тек орыстар ғана емес), әдетте исламды - онымен күресу және сол күресу жолдарын қалай жақсартуға болатынын түсіну мақсатымен зерттеген. Ислам әлеміне әртүрлі жалған аңыз арқылы енген нағыз тыңшылар (шпион) туралы айтпағанның өзінде.
Сол жолмен Осман халифатынан келген, дәруіш атын жамылған, әйгілі саяхатшы, ұлты еврей Арминий Вамбери Орта Азияға кірген болатын. Ол британдық барлау қызметі үшін ақпарат жинап жүргені кейін белгілі болды. Мақсаттарына жету үшін төрт рет дінін өзгерткен адам.
Шығыстану ғылымының өзі исламмен күресу үшін пайда болғаның әрдайым есте сақтап, әрбір жеке шығыстанушы немесе басқа маманның зерттеулері, оның кім болғандығы, кімнің өкілі және қандай саяси міндеттерді орындай алатындығы тұрғысынан қабылдануы керек.
Қазіргі Қазақстандағы тәңіршілерге мұқият қарасаңыз, олардың ислам дініне тәңіршілдіктің өзінен кем емес назар аударатындығын байқай аласыздар. Мұның өзі өте примитивтік, антиғылыми формада жасалатындығын айтпағанда, ар жағында мұсылмандарға байланысты барлық нәрсені залал етуге (дискредитацияға) бағытталған ниеттерін олар жасырмайды.
Әлеуметтік желі мен мессенджерлерде көптеген топтар құрылуда. Біріншісінде, исламға кір келтіру ұшін бағытталған барлық нәрсе жарияланады, ал екіншісінде оны ары қарай іске асыру жоспары талқылануда. Қазір ғана айқын болып жатқан процестер көптеген жылдар бойы жалғасып келеді, нәтижесін енді ғана көрсетіп.
Ғылыми қоғамдастықта бұл заттар бұрыннан да пайда бола бастаған, онымен айналасып жүрген замандастарымыз, негізінен, миға әбден сінген кеңестік ғылыми мектебінің өкілдері болып табылады. Терең атеистік, материалистік, дінге қарсы кеңестік ғылыми мектеп - рухани тамырларынан алшақтатылған, кеңестік идеологияның үлгісі болмаса да, нәтижесі болған, бір тұтас зерттеушілер саңлақтарын қалыптастырды.
Және олардың барлығы міндетті түрде өздерінің осы жолды алғашқы салып өткен ізашарларының бірі - Шоқан Уәлихановқа сілтеме жасайды. Оған тікелей тек Ресейдің ғана емес, кейінгі кеңестік зерттеушілермен қоса, сонымен қатар қазіргі тәңіршілердің де асыға жүгірген іздері апарады.
Шоқан Уәлиханов пен татар молдалары
Бұл тарихи кейіпкерлерді бір-бірімен қазақтар арасындағы «жаман ислам» мифімен тікелей байланысты қимыл-әрекеттері біріктіреді. Біріншісі бұл туралы тік айтқан, ал татар молдарының қызметі «олар мұнда тек 19 ғасырда келіп исламды таратқан, ал оған дейін мұндағылардың барлығы дерлік бақсы болған» - деген жанама дәлел ретінде келтірген. Дәл осы сезім Уәлихановтың шығармаларындағы «басым шаманизм мен номиналды ислам» туралы мифін оқығанда пайда болады.
Алайда, Ш.Уәлихановтың мәліметтерін ақиқат ретінде қабылдауға негіз бар ма? Оның сөзі шынымен салмақты болу үшін, ол қаншалықты объективті болды? Және жалпы діндер жайлы, әсіресе ислам дінін қаншалықты жақсы білді?
Ш. Уәлиханов өз жасына сәйкес ақылдылығымен, жақсы білімімен, сонымен бірге Шыңғыс тұқымдарының асыл тұқымынан шыққандығымен ерекшеленгенін мойындау керек. Абылай ханның шөбересі, сондай-ақ өзінің ғылыми қызметін алғаш бастаған кезге қарай, Ресей империясымен қарсыласу нәтижесінде жазаға тартылған хан Кенесарының туысы Шоқан өмірге келген кезде Мұхаммед Қанапия (Ханафия) деген мұсылман есімін алған - бірақ тарихта бұл атпен қалмады.
Мұны да тағдыр деп айтуға болады. Өз атауымен қазақтардың исламдық дәрежесін көрсетіп тұрған, азан шақырылған есімді алып тұрып (Мұхаммед - ислам пайғамбарының аты, Қанапия - ханафи мазхабының көрсеткіші), өзінің ғылыми қызметін дала тұрғындарын кәпірленуге арнағаны таңқаларлық жағдай. Сондықтан тарихта оның Шоқан болып қалуы ғажап емес.
Ш. Уәлихановтың барлық еңбектерінен, бастапқы сауаттылық негіздерін медреседен алғанына қарамастан, өзі үстірт білетін дінімізге аса қастықпен қарағаны айқын байқалады. Бұл оның өмірбаянындағы қызығымен кем емес фактісімен қоса туылғанда берілген аты, өзі қарсы шығып жүрген қазақтар арасындағы ислам дінінің пайдасына куәлік етеді.
Балалық шағынан бастап медресе қабырғасында қазақ пен араб тілінде хат тануды үйренген Мұхаммед Ханафия; Ресейге қарсы қиелі соғыс жариялаған, сәждеден бас көтермеген, өлім жазасына дейінгі жердегі соңғы әрекеті намаз болған қазақтың соңғы ханы, діндар мұсылман - Кенесарының туысы бола отырып, «қазақ даласындағы исламның позициялары өте әлсіз болды» деп жариялағаны қалай болды?
Бастапқыда, Ш.Уәлиханов Ресей империясына өте адал және оның қамқорлығына ие болған отбасында тәрбиеленді. Үйі әрдайым құрметті, лауазымды орыс қонақтарымен толы Шоқан Уалихановтың әкесі «патша әкімшілігінің кішіпейіл, мойынсұйғыш қызметшісі» - деп сипатталады. Осы байланыстардың көмегінсіз емес, Шоқанның әкесі ұлын казак әскерлері мектебінің негізінде құрылған Сібір кадет корпусына береді.
Тарихшы Гонсевский, географ Старков, Ждан-Пушкин, Костылецкий, П.П. Семёнов-Тян-Шанский, Г.Потанин, профессор Костомаров, генерал-губернатор Гасфорт, полковник Хоментовский және т.б. - Шоқан Уәлихановтың мұғалімдері, достары және басшылары болды. Славянофил Достоевский оған ерекше достық сезімін білдірген болатын, ол, әрине, көзқарастар бірлестігінсіз мүмкін емес. Пыпин жазғандай, ол, Уәлиханов, «Ресейді шын жүректен жақсы көрді, оның кемшіліктерін көре білді, және ең жақсы адамдармен бірге оның жаңаруын жалынды түрде тіледі».
Олардың барлығы Ресей империясының жай ғана өкілдері емес, сонымен қатар оның саяси мүдделерін жақтаушылары болды. Оларға қызметке кадет корпусының соңында Шоқанның өзі абыроймен қабылданды. Әрдайым ғылыми тапсырмаларды ғана орындай бермей, ақпарат жинауға бағытталған өзінің барлық экспедицияларын Ресей империясының офицері ретінде іске асырды.
Мәселен, Ш. Уалихановтың және оның осы экспедицияларының тікелей жетекшісі генерал Гасфорт Сыртқы істер министрлігіне былай деп жазған: «Қашқариядағы ашу-ыза, күткендей, өртеніп, көп ұзамай үлкен көлемді қаупін туғызуда. Географиялық орнығуы қазірдің өзінде Қашқардың Ресей үшін де, Англия үшін де саяси маңызы бар екенін көрсетеді ... »1.
Жолдама тақырыбының өзі көп нәрсені айтады: «1857 жылы жасырын агент лейтенант Сұлтан Шоқан Уалихановты сауда керуенімен бірге Қашқарияға жіберу туралы. Мұнда Уәлихановты және экспедицияның сәттілігіне үлес қосқан адамдарды, атап айтқанда полковник Гутковскийді марапаттау туралы, Семейдің көпесі Бұқаш пен баши Мұса-бидің керуені, сондай-ақ бірнеше қырғыздар мен ташкенттіктерді ».
Шындығында, бұл Ресейдің пайдасына жасалған тыңшылық (шпионаж).
Ш. Уәлиханов шынымен де өз халқының тағдырына алаңдауы мүмкін екенін жоққа шығармаймыз. Алайда, ол адамдардың тағдырларына ресейшіл көзқарастағы отбасында өскен, отаршылдардың тәрбиесінде болған, олардан білім алып, оларға қызмет етіп, олардың сенімдері мен мақтауларына ие болған адамның көзімен қарады. Қашқариядағы жұмысы үшін Ш.Уәлиханов патша Александр II-нің жеке нұсқауымен «Қасиетті Равноапостолдық 4 дәрежелі князь Владимир орденін» алған.
Оның ислам дінінің таралуына шағымданып, оған татар молдаларын кінә санаған «Қырдағы мұсылманшылық туралы» атты еңбегі іс жүзінде доносқа ұқсайды. Патша әкімшілігіне жүгініп, ол өзінің басшылығына татарлардың өздеріне артылған сенімді ақтамайтынын және Ресейлік емес, исламдық мүдделерді алға тартатынын ескертеді. Сол себептен татар мектептерін жауып, оларды орыс мектептерімен алмастыруды; «исламды қамқорға алмауды» және «мұсылман заңдарының әрекетін жоюын» сұрайды.
Кейінірек Әлихан Бөкейханов сипаттаған Ресейдің антиисламдық саясатына, белгілі бір дәрежеде Ш. Уалихановтың сіңірген еңбегі бар деп санауға болады:
«... Ислам дінінің насихатталуына кедергі жасау түрінде әкімшілік әр татарды қырғыз даласынан қуып жіберді: қуғын-сүргінге ұшырағандар, қатты азап шеккеннің салдарынан шахид даңқына ие болып, далада қала берген, қырғыздар * оларды жасырды. Әкімшілік қырғыз мектебтерінде - ұлттық мектептерде мұғалімнің орыс тілін білуін талап етті. Мектеп ашу немесе мешіт салу үшін арнайы рұқсат талап етілді, ол әдетте берілмеді. Нәтижесінде мектептер де, мешіттер де заңсыз тұрғызылды. Полицияның назарына түспеу үшін жасырын ғибадатханалар мұнарасыз үйлер түрінде салынды ». (Ә. Бөкейханов Таңдаулы. - Алматы: Қазақ энцикл., 1995. – 74 б.)
Алайда қазақ даласына Якут бақсыларының емес, татар молдаларының жіберілгенінің өзі, мұнда мұсылмандар тұрғандығын дәлелдейді. Өйткені православ Ресей империясының саясаты қазақтарды исламды қабылдауға емес, оларды өз діндері арқылы басқаруға, арнайы оқытылған татар молдалары арқылы, Ресей мүддесін алға жылжыту үшін жүргізілген.
Шоқан Уәлиханов бұл саясат сәтсіздікке ұшырайтынын болжап, сенімсіз деп айыптаған татар молдалармен қоса оның айыптауына (доносқа) Орта Азия ишандары да ұшырады. Исламның өзін ағартушылыққа кедергі ететін «жауыздық» деп атаған. Сонымен бірге, мұсылман елдерінде дамып, құрметті орынға иеленген, керісінше христиандықтын оған кезінде нақты кедергі келтірген ағартушылық рух қасиетін христиандыққа жатқызды.
Мұнда - надандық па, біржақты түсінік па, немесе екеуі де қатар жүрді ма, қайсысы көбірек екенін айту қиын. Және оның діни адам емес екендігі және оның ислам туралы жазған сөздері, Ханафи мәзһабы бойынша, исламның өзіне сәйкес келмейтіні анық.
Өзінің «Қазақ өміріндегі шаманизм ізі туралы» еңбегінде, қазақтардың мұсылманшылықтан гөрі бақсылықтығы көбірек деген идеяны алға тартқан Ш.Уәлиханов, бақсылықтың (шаманизмнің) іздерін аруахтарды қастерлеу салтында және исламға қатысы жоқ деп санаған ислам дініндегі ешқандай шамандықсыз орны бөлек құрбандық шалу салтында, табады.
Ия, шынымен де, Уәлиханов айтқан кейбір нәрселерге исламда тыйым салынған. Алайда, тыйым салынған нәрселер тек қазақтар арасында ғана жасалынған жоқ - бұл адам факторына байланысты бүкіл мұсылман әлеміне тән болған жағдай. Егер кейбір көшпенділер қабір басында құрбандық шалса, Мысырдың бір жерінде надан мұсылмандар Қағбада жасалатын айналма жолды қабірдің айналасында жасаған (қабірді айналған).
Ол өзінің жеке көзқарасы мен қалауына сәйкес келетін белгі-іздерді тергеуші секілді іздейді. Исламның өзінде кейбір иман белгілері адамның мұсылман екендігінің пайдасына түсіндіріледі. Ш. Уәлиханов исламға қарсы адам ретінде, қарама-қарсы бағытта тұрып - бәрін исламға қарсы түсіндіреді. Қазақтардың Тәңірді Аллаға ауыстырып, басқа құдайларын жойып, оларды мойындамауын, ұғым ауыстыру мақсатымен олардың үстіртін түсініктерінің дәлелі ретінде ұсынуға тырысады, бірақ керісінше бұл тек өзінің үстіртін түсінігінің көрсеткіші.
Оның исламды түсіну деңгейіне - немесе дәлірек айтсақ, түсінбеушілігіне, оның «Сот реформасы туралы ескертпелерінің» үзіндісі дәлел бола алады, онда ол былай деп жазады:
«Профессор Березин өзінің 50-жылдардағы «Атамекен жазбаларында» жарияланған мұсылманшылдық туралы танымал мақаласында, Құран мен аңыздар кітабындағы мәтіндерге сүйене отырып, ислам мен білім бір-бірін ығыстыратын, тіпті бір - біріне қарама - қарсы дұшпандық ұғымдар екендігі туралы оп-оңай дәлелдеп берді. Мысалы, Мұхаммед жеті аспан (яғни планеталық сфера) бар дейді, сол себептен иманы бар Мұхаммедшілер (магометане) Птолемей заманынан бері барлық ашылған астрономиялық жаңалықтардан бас тартуы керек, әйтпесе діндар деген атынан айырылады».
Оның Құранды түсінуде, исламды өз елі мен дінінің мүддесі үшін зерттеген Ресей шығыстанушысы Березинге жүгінуінің өзі, таңғажайып нәрсе. Уәлиханов сілтеме жасаған сол жұмысында Березин, Мұхаммед пайғамбарды «жалған пайғамбар» және «жалған ұстаз» деп әдейі атайды. Бір назар аударатын нәрсе, адам «жалған пайғамбар» туралы айтқан кезде, бұның астында қарама-қарсы - шын пайғамбар бар деген мағына жатыр.
Осы православ шығыстанушының жұмысын объективті деп санауға бола ма? Бұл тарихи және ғылыми объективтіктен ажыраған, нағыз антиисламдық насихат. Березиннің Құраннан шығарған тұжырымы Құранның өзіне де, ислам ғалымдарының оны түсінуіне де қайшы келеді. Бұл қарапайым тарихи фактілерге қайшы келеді - ислам әлемі білім мен ғылымның, оның ішінде астрономияның авангарды болған.
Біздің Березинмен ешқандай қатынасымыз жоқ, бірақ бұның бәрі, Ресейді өте жақсы көрген Уәлихановтың көзқарасына жарық түсіреді. Кеңес өкіметі оны айрықша сүйіп, ол туралы фильмдер түсірді, ал оның туысы қазақтың соңғы ханы - Кенесары туралы үн қақпады. Ш. Уәлиханов жалпы діни дүниетанымға қарсы болғанына қарамастан, қазақтардың нағыз діні ислам болғандықтан, ислам дінін ерекше сынға ұшыратты. Дәл сол себепті қазіргі тәңіршілердің де қарсы тұрған діні - ислам.
Тәңіршілдік нені көздейді
Адамзат дүниежүзілік тарихтың барлық кезенінде әрдайым дінмен байланыста болды, діни санаға ие болды, және діни заңдарға бағынды. Дүниетанымның жаһандық секуляризациясы - жас, және өзінің бүгінгі масштабына қарамастан, ұзаққа созылмайтын құбылыс. Ол, адам тек ет пен сүйек, ішекқарын, ми және хайуан инстиктінің бейнеқосылғыларының жиынтығынан ғана құралған емес, сонымен бірге рухани жаратылыс екендігіне байланысты.
Адамды руханияттан айыру тәсілі - оны еті де, қаны да, инстинкті де бар хайуандар деңгейіне түсіру. Дін - адамның бойындағы руханиятты іске асырудың бір формасы. Оны расында да арам адамдар өз мақсаттары үшін қолдана алды, бірақ ондай адамдар дінді ғана емес, басқа нәрселерді де қолдана алды. Осы себепті тек соңғысынан бас тарту ұсынылатыны таңқаларлық.
Қалай болғанда да, руханият әрдайым діннің қандай-да бір түріне алып келеді. Сондықтан дінді таза түрде қабылдамау, квазидіндердің құрылуы мен пайда болуына алып соғады – қасиетті жер иесіз қалмайды.
Қазіргі Тәңіршілдік те дін атануға тырысуда, бірақ оның қиелі кітабы, пайғамбарлары, заңдары, канондық салты жоқ - ол кез-келген қиял мен айла-шарғыға ашық. Тәңіршілдік ертеде де Қазақ даласында толыққанды дін болған-болмағаны белгісіз - мұның бәрі болжам, жанама дәлел мен тікелей факт бұрмалау деңгейінде ғана.
Сол себептен түркілердің көпшілігі исламды таңдауы - айқын және даусыз факт. Исламда толыққанды діннің барлық атрибуты бар болғанымен қатар, оның табиғи және квази-діндерден айырмашылығы - Алладан түсірілген аян діні болып табылатыны.
Жаратушы Құдайдың құлдарына тікелей және тұрақты үндеуі, шариғат заңдарын жіберуі, белгілі ережелерді бекітуі, жасырын ілімді ашуы, оны түсіндіретін пайғамбарларды адамдарға жіберуі, тәңіршілер ашық түрде ұсынған қиялдарымен салыстыруға да келмейді.
Бірінші жағдайда бізге Жаратушы Құдайдың ережелері бойынша, екіншісінде - маскүнемдік пен жыныстық қатынасты насихаттайтын аса ақылды, аса үлгілі емес адамдардың болжамдары бойынша өмір сүру ұсынылады. Ұлттық дінді құру туралы ұсыныс - оны ойлап табу, оған сену және оны таратуды бастау - бұл бастапқыда өзін-өзі алдау ғана емес, сонымен қатар халықты алдау. Бұл ашық жалған және дінді манипуляция құралы ретінде пайдалану.
Мұндай ұлттық діннің нәтижесінде, адамдардың көкірегінде, ең жақсы жағдайда, өтірік пен ауру комплекстарынан құрылған ұлттық артықшылық сезімі пайда болады. Бұл рухани және интеллектуалды тұрғыдан - ұлтты алдау. Ұлттық денгейде - ұлттық білім және ғылымға балта шабу; рухани жағынан - діни тамырларын үзу; саяси жағынан қазақтарды бүкіл түркі-ислам әлемінен айыру.
Ш. Уәлиханов секілді, әрине аздау интеллектуалды масштабта, тәңіршілер қиял мен қалауларына сәукес келетін кез келген іздерді іздейді. Олар тарихты бұрмалайды, фактілерді бұзады, адамдарды шатастырады және қорқытады.
Ислам, түркілерді пассионарлық, соғысқұмарлық, жауынгерлік қасиетінен айырды деген пікірлерді жиі естиміз. Және дәл сол уақытта, қажет болған кезде, мұсылмандарды осы содырлық пен жауынгерлік қасиеті үшін олар айыптайды. Сонымен қатар арабтанумен кінәләп қоймай, мұсылмандарды білімге, ғылымға және кез-келген дамуға қарсы деп айыптайды.
Бірақ жоңғарлармен соғысқан мұсылман қазақтар емес пе еді? Тұрып жатқан барлық аумақты ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен жаудан мұсылман қазақтары сақтап алған жоқ па? Кең байтақ далада ислам пайда болғаннан бері мың жылдан астам уақыт ішінде түркілер араб болды ма? Қалыптасқан сәттен бастап 555 жылда қазақтар арабқа айналды ма? Бұл әлемге осыншама ғалымдар мен ғылыми жаңалықтар берген мұсылмандар емес пе?
Тәңіршілдік әлемге не әкелді? Тіпті әлемде бірде-бір тәңіршіл мемлекеті жоқ. Тәңіршілдіктің барлық жетістіктері - тәңіршілердің жеке ауру қиялының жемісі. Олар мақтана алатын ең кереметі - тасқа салынған суреттер. Бізді орта ғасырлармен қорқытады, ал өздері бізді палеолит дауіріне сүйрелейді, құдіреті шексіз Жаратушының қаһарына бөленіп.
Исламға дейін орта Азия даласында әртүрлі дін сенімдер болған деген түсінік ешкімді алдатпасын - ондай исламға дейін барлық жерде және барлық халықтарда болған. Примитивтік, көне, әртүрлі. Қандай болса да, олар сақталған жоқ. Түркілер өздерінің тарихи таңдауын жасады. Қазақтар исламда қазақ болды. Басынан бастап Қазақ хандығының діні сүннетік ислам болды.
Қазақтың хандары, батырлары, ақындары мен билердің барлығы мұсылман болған. Қасиетті кітабымыз Құран болатын. Қасиетті мерекелеріміз Құрбан айт пен Ораза айт болды. Сәлемдесуіміз әрқашан, мұсылманша мағынасы жағынан бірдей, «Ассалам уағалейкум» немесе «Салеметсіз бе!» болды. Барлық игі іс «бисмиллядан» басталды. Қажылық жасағандарды құрметті түрде «қажы» деп атаған. Үйленгендер «неке» - никах рәсімін жасады. Біздің ер адамдар, бала кезінен Мұхаммед пайғамбардың сүннетіне сәйкес сүндетке отырғызылды. Одан мереке жасап, сундет той ұйымдастырған. Әйелдер тұрмысқа шыққаннан кейін кимешек киген - хиджабпен бірдей. Хиджабты балиғат жасына келгенде ғана кию керек болғанымен, ол уақытта балиғат пен некеге тұру кезі кейде сәйкес келген.
Сауаттылықты медреседен алды, оқыды. Заңдар шариғат пен дала әдет-ғұрыптарына негізделді, олар Ханафи мәзһабында да ескеріледі. Намазға кедергі жасауға болмады. Мұхаммед пайғамбарды сөзбен қорлағандарды ата-бабаларымыз қамшымен жазалады. Олар арақ ішпеген, шошқа етін жемеген, өлгенде жаназалары шығарылып, оларға Құран оқытылған. Барлығы мұсылман зираттарында жерленген. Мұның бәрі халқымыздың арасында ислам дінінің нәтижесі мен айқын дәлелі.
Мұсылмандық иман - ұлттық ерекшелігіміздің бір бөлігі. Одан бас тарту дегеніміз – Алла тағаланың бізге көрсеткен құрметі мен мейірімінен, ата-бабаларымыздың бізге берген баталарынан бас тарту; олармен кез-келген байланысты үзу. Бұл мәңгүрттік, өйткені мәңгүрт дегеніміз - өзінің тарихи жадын, рухани құндылықтары мен бағыттарын жоғалтқан, халқымен байланысын үзген адам.
Қожа Ахмет Яссауи өзінің «Хикметтерінде»: «Шындықты көксейтін сіздерге батамды беремін», — деп жазды. «Алланы сүйіп, Мұхаммед Мұстафадан үлгі ал» — деп ол 12 ғасырда көшпенділерге шағатай тілінде өсиет қалдырды.
«Сіздің[сұлтанның] мәртебелі ойыңыз алдында шынайы досыңыз Ташкенттегі Афрасиаб тағында отырғанына осы айтылғандар ашық айқындық берсін. Өзіміздің құзырымыздағы және иелігіміздегі: Түркістан, Әндіжан, Сайрам, Қарақалпақ және басқа да халықтар шариғаттың жасыл байрағын асқақтату үшін тәңіртең де, кешке де шынайы ізгілікпен дұға жасаймыз... » — деп Қазақ хандығының билеушісі Қайып хан 1711 жылы Түрік Сұлтанына хат жолдады - Екатерина II дүниеге келмей тұрып-ақ, оған дейін қазақтар мұсылман болған емес деген аңызға қарсы.
«...Біз Алла Тағаланың бірлігіне, уа Құранның оның сөзі екендігіне, уа пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа саллаллаһи ғалайһи уәсәлләм оның тарапынан елші екендігіне инандық», —деп ұлы Абай халқына арнап өзінің 38-сөзінде жазып кеткен.
Тәңіршілер осының бәрін ұмытып, ғасырлар бойғы мұрадан бас тартуға және түркі әлемімен байланысты үзуге бағыттайды. Осы жаңадан шыққан қазақтардың моңғолизациясы немесе моңғолдарды қазақыландыру әрекеттері, қазақтарды өз тарихынан ажырату, қазақтарды түркі-мұсылман мұрасынан алшақтату үшін жасалып жатыр.
Тамырларынан және діндегі түркі-бауырластарынан ажырап, аумақ көлемі бойынша әлемде 9-шы орында тұрған бірнеше миллион қазақ Қытайдың немесе Ресейдің қол астына бағынуға мәжбүр болады, оларға тек сол керек. Біз тәңіршіліктің алға жылжуының артында солар тұр деп дау айтпаймыз, бірақ кездейсоқтық болмау мүмкін...
Өткен ғасырда мыңдаған қазақтар өз дінін, еркіндігі мен ұлтын сақтап қалу үшін Қытай мен Кеңес Одағынан жер аударған. Отбасыларымен бірге азан шырқалған елге жету үшін табиғат күштерімен күресіп, Гималай таулары арқылы өткен.
Олардың барлығы мұсылман болған, егер тәуелсіз Қазақстанда өмір сүрген жағдайда, олардың ешқайсысы мұндай сынаққа ұшырамас еді. Олардың осындай қымбат бағаға сатып алып, сақтап қалғысы келгенін жоғалтып алсақ, біздің тарапымыздан қаншалықты ақымақтық пен надандық болар.
Алла Тағала халқымызды мәңгүрттік пен дінсіздіктен сақтасын. Әумин.
Дерекөзі: muslimlife.info
Мы в соцсетях:
Facebook
Telegram
Instagram
Youtube
VK