8 подписчиков

Gulli va manzarali o‘simliklarni ochiq erlarda o‘stirish agrotexnikasi

12 июля 202112 июл 2021

16 мин

Reja: 1. Bir yillik manzarali gullar va daraxt ko‘chatlarini o‘tqazish uchun tuproqni tayyorlash. 2. Manzarali daraxt ko‘chatlarini va gul urug‘larini ekish. 3. Gulli va manzarali daraxtlarni sug‘orish. 4. Gulli va manzarali o‘simliklarni oziqlantirish. <!-- /* Font Definitions */ @font-face {font-family:"Cambria Math"; panose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4; mso-font-charset:204; mso-generic-font-family:roman; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:-536870145 1107305727 0 0 415 0;} @font-face {font-family:Calibri; panose-1:2 15 5 2 2 2 4 3 2 4; mso-font-charset:204; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:-536870145 1073786111 1 0 415 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; margin-top:0cm; margin-right:0cm; margin-bottom:10.0pt; margin-left:0cm; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri",sans

Reja:

1. Bir yillik manzarali gullar va daraxt ko‘chatlarini o‘tqazish uchun tuproqni tayyorlash.

2. Manzarali daraxt ko‘chatlarini va gul urug‘larini ekish.

3. Gulli va manzarali daraxtlarni sug‘orish.

4. Gulli va manzarali o‘simliklarni oziqlantirish.

1. Bir yillik manzarali gullar va daraxt ko‘chatlarini o‘tqazish uchun tuproqni tayyorlash.

Bir mavsum davomida o‘zining manzaraviy qiymatga ega bo‘luvchi, pishgan urug‘lar beruvchi va o‘suvchi o‘simliklar bir yilliklar deyiladi. O‘zining biologik xususiyatlari bo‘yicha ular faqatgina bir yillik (klarkiya, kalendula va boshqalar) emas, balki ko‘p yillik ham bo‘lishi mumkin (xushbo‘y tamaki, sher og‘zi va boshqalar). Ayrim hollarda bir yillik sifatida ikki yilliklar ham qo‘llaniladi, masalan, yanvar, fevral oylarida ekilgan viola. O‘simlikning rangi, gulining va tupining shakli, gullash davomiyligining xilma-xilligi, uning rivojlanishi, ko‘chirib o‘tqazishning turli davrlarida yaxshi tutib ketishi va hokazolar tufayli bir yilliklar gulchilikda asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Bir yilliklar guruhiga ko‘p yillik guldonlarda qo‘llanuvchi gilamli o‘simliklar ham kiradi, ularning ona tuplari oynavon issiq binoda qishlaydi va har yili vegetativ ko‘payadi. Ularga alternantera, geliotrop, geran, irezine, kleyniya, santolina va boshqalar kiradi.

SHunday qilib, bir yilliklar guruhiga tashqi ko‘rinishi turlicha o‘simliklargina emas, balki biologik xususiyati va tashqi muhit sharoitlariga munosabati turlicha o‘simliklar ham kiradi. Bir yillik botanik belgilariga ko‘ra turli oilalarga bo‘linadi. Ko‘pgina bir yilliklarning, boshqa guruh o‘simliklari singari, eng qimmatbaho xususiyati – gullarining seryaproqligidir. Bir yilliklar balandligining xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Balandligi 1 mbo‘lgan o‘simliklardan (kosmeya va kanakunjut), bo‘yi uncha katta bo‘lmagan, er ustida salgina ko‘tarilib turadigan o‘simliklargacha portulak, lobeliya va boshqalar bo‘ladi. Qoidaga ko‘ra tog‘lik va shimoliy tumanlarning o‘simliklari, janubiy vodiy o‘simliklaridan ancha past o‘sadi.

Mamlakatimizning o‘rta zonasida turli maddatlarda ochiq erlar allisum, bog‘ loviyasi, vasilik, akroklinulim, gipsafilu, goditssiya, xushbo‘y nuxat, dilfinum, demorfotik, ibiris, kalendula, koreopsis, klarkiya, kosmiya, koxiya, lyupin, ko‘knori, nastursiya, gulibeor, rezeda, xrezantema, esholsiya va boshqa bir yilliklarni ekish. Ko‘chatlar etishtirishda bir yilliklilar vegetatsiya muddatlarining turlicha ekilganligini hisobga olib ularni ekish turli vaqtlarda shunday amalga oshiriladiki yozgi mavsum boshida o‘simliklar gullashga tayyorlangan bo‘lishi kerak. Hamisha gullovchi begoniya, shabbo chinniguli, verbena, lobiliya, popukli petuniya, maritim, senirariya va boshqalar ekilganida to gullashni boshlagunicha uzoq muddatda (130-180 kungacha) ega. SHunga ko‘ra ularni yanvar yoki fevraldan ekish kerak.

Ko‘pgina o‘simliklar ochiq erdagi engil qumoq tuproqlarni afzal ko‘radi. Duxobagul, balzamin, begoniya, salviya, ipomiya, nastursiyalar juda issiqsevar va salgina sovuqqa ham chidamsizdir. Adonis, qo‘qongul, alissum, antirrinum, godetsiya, chinnigul, delfinium, xushbo‘y no‘xat, kalendula, levkoy, ko‘knori, rezeda, eshsholsiya esa aksincha, sovuqqa chidamlidir.

Manzarali bog‘dorchilik va gulchilikda gullar va manzarali daraxtlarning tuproqqa bo‘lgan talab va ehtiyojlari juda murakkab. Bunday tuproqlarni tayyorlash uchun biz yaxshi maysazor erlarning ustki qavatida nozik qilib, chim qirqib olib u erga to‘kilgan yaproqlarni aralashtirib ular orasiga ko‘k o‘tlar chirindilardan solib, ularni har zamonda aralashtirib turiladi natijada o‘simlik uchun zarur bo‘lgan omixta tuproq hosil bo‘ladi.

Erning ustki unumdor qatlamidan tuproq tayyorlash – biz bu tuproqni tayyorlash uchun qo‘y qo‘tanlari bo‘lgan erlardan, maysazorlardan, o‘t zich o‘sgan erlardan kuzda to‘kilgan yaproqlar to‘kilgan yig‘indisidan yig‘ib olib, eni 1-1,5 m, uzunligi istalgan o‘lchovdagi o‘ralarda chiritiladi. Imkoniyati boricha unga turli xil go‘nglardan qo‘shib, suv solib suyultirilgan go‘nglarni sharbat tariqasida uning ustidan qo‘yib yil davomida 2-3 marta yaxshilab ag‘darilgandan so‘ngra tayyor chirindi hosil bo‘ladi.

CHirindilardan tayyorlangan tuproqlar – bu tuproqlar O‘zbekiston sharoitida asosan issiqxona qoldiqlaridan olinadi. Buning uchun kuz paytida paxta va paxta zavodlaridan, varaqadan chiqqan chiqindilar go‘nglar bilan aralashtirib, baland-baland uyumlar shaklida to‘planadi. So‘ngra esa unga yaxshilab suv sepiladi. 3-4 kun o‘tgach, uning ichki tomoni qiziy boshlaydi va undan biologik isitkichlar hosil qilinib issiqxona chuqurlariga to‘shaladi. Ikkinchi yili esa u qazib olinib, maxsus g‘alvirlar yordamida elanadi. Bulardan tuvaklarga solish yoki parniklarga ekilgan urug‘larni ustiga yopqich sifatida foydalanish mumkin. Bu chirindilar gulxona tuprog‘iga aralashtirilsa er nihoyatda yumshaydi va boyiydi. Bu shubhasiz o‘simlik uchun juda foydalidir.

YAproqlardan tayyorlangan chirindi – kuz faslida gul xonalarga yaqin erlardan eni bir 1,5-2 m, chuqurligi 1-1,5 m uzunligi istalgancha chuqur qazib, daraxtlardan to‘kilgan yaproqlar turli tuman keraksiz xas-xashaklar yig‘ilib ozroq go‘ng aralashmasi bilan shu chuqurlar to‘ldiriladi va ustki tomoniga yupqa qilib tuproq baliq sirti shaklida tortiladi va imkoni boricha imkoni boricha shakarob sepiladi. Bu omixtani qish o‘tishi bilanoq 1-2 marta aralashtirish talab etiladi. So‘ng yaproq chirindisi hosil bo‘ladi, bunday chirindilardan gulchilikda foydalanilsa yaxshi natija beradi.

2. Manzarali daraxt ko‘chatlarini va gul urug‘larini ekish.

Manzarali bog‘dorchilikda bir yillik gullar urug‘idan ekiladi. Ekish uchun uchta mavsum qo‘llaniladi: kuz, qish va bahor. Kuzgi ekish uchun tuproq, baxorgi ekish singari tayyorlanadi. Ko‘chatlarni ko‘chirib o‘tqazishda ham xuddi shunday tortib qo‘llaniladi. Urug‘lar oktyabr’ oxiri-noyabr boshlarida shunday hisob bilan ekiladiki, ular sovuq tushguncha unib chiqmasin. Ularni oldindan tayyorlangan 1-3 sm chuqur jo‘yaklarga ekiladi va tayyorlangan mul’cha organik material bilan yopiladi. Ochiq erga ekishda urug‘lar sarfi ko‘chat etishtirishdan uch barobar ko‘pdir. Qishda gul qor qatlami 15-20 sm bo‘lganda, dekabr’-yanvar’ oylarida ekiladi.Uchaska kuzda yaxshilab tayyorlanadi mo‘lchallash materiali muzlamaydigan binolarda saqlanadi. Urug‘lar qo‘lda ekiladi, bir vaqtning o‘zida mo‘lcha ham solinadi. Qishda mo‘lchallangan erlar bahorda tez eriydi va ko‘pincha bu erlarda yog‘ingarchilik suvlari bilan urug‘lar yuvilishi hosil bo‘lmaydi. Bahorgi ekish er etilishi bilan amalga oshiriladi. Er maydoni kuzda tayyorlanadi. Bahorda boronalash yoki boronalashli haydash amalga oshirilganidan so‘ng urug‘lar ekiladi. Ochiq erga ekilgan o‘simliklar ko‘chatlar bilan etishtirilgan o‘simliklar bilan ancha kech gullasa ham sog‘lomroq o‘sadi.

Urug‘ni ekish chuqurligi – urug‘lar asosan uch usulda, qatorlab, sochma va uyalab ekiladi. Urug‘larni ekishda albatta kata-kichikligiga, urug‘ po‘stining yupqa-qalinligiga va ekish vaqtiga e’tibor berish lozim. Mayda va nihoyatda mayda urug‘larni issiqxona chuqurlari yoki yashiklarga ekayotganda urug‘larni sepib ustidan lineyka yoki taxtachalar yordmida sekin bosib ko‘yish lozim. O‘rtacha va katta hajmdagi urug‘lar sepilganda esa urug‘ga nisbatan ikki barobar qalinlikda ustidan nuri yoki qum sepiladi. Ammo urug‘ 0,5 smdan chuqur tushmasligiga e’tibor berish lozim. Erta bahorda ekiladigan urug‘lar yozgi yoki kuzgi ekiladigan urug‘larga nisbatan sayozroq ekiladi. 1m2 er maydoniga issiqxonalarga ekiladigan bo‘lsa mayda urug‘lardan 2-3 g, katta urug‘lardan esa 7-10 gdan 15 g gacha ekiladi. YAshiklarga ekiladigan bo‘lsa, yashiklarni hajmi 30X60 sm bo‘lsa mayda urug‘lardan ajriqgul (portulaca), petunya (petunia), ajdargul (antirrhinum), tamaki (nicotiana), 0,3 gdan 0,5 ggacha, katta urug‘lilardan esa sinniya, astra (aster), o‘lmaso‘t (helechrusum)larni 1-2 g gacha ekish mumkin.

Ochiq erlarda ekiladigan gullar mart oyining oxiri aprel oyining boshlarida klarkiya, hidli no‘xat, rezida, tirnoqgul, ko‘knorgul ekiladi. Bir yillik gullar urug‘ini O‘zbekiston sharoitida kuzda ekish ham mumkin ya’ni noyabr oyining o‘rtalarida unib chiqmaslik sharti bilan ekilib, ekilgandag so‘ng ustki tomoni yaxshi yopilsa ochiq erda qishlatish mumkin. Erta bahorda esa urug‘lar bir tekis unib chiqadi. Kuzda ekilayotgan urug‘lar miqdori bahorgiga nisbatan ikki barobar ko‘proq ekiladi va ustki qismi 2-3 sm qalindikda chirindi bilan qoplanadi bu vaqtda floks, rezeda, lyupin, gaylardiya, hidli tamaki, kartoshka gul, xrezantema, klarkiya va shunga o‘xshaganlarni ekish mumkin.

3. Gulli va manzarali daraxtlarni sug‘orish

Gulli va manzarali daraxtlarni sug‘orish – suv urug‘ning unib chiqishi uchun eng zaruriy omillaridan bo‘lib, uning ko‘pchilik qismi o‘simlikning bargi orqali bug‘lanib ketadi. Suv tuproqdagi mineral moddalarni eritib, o‘simlik qabul qiladigan darajaga keltiradi va butun tanani oziq moddalar bilan ta’min etadi. O‘tqazilgan yosh daraxt, buta, ko‘kat devor o‘simliklari, o‘tchil o‘simliklar doimo sug‘orib turishni talab etadi. O‘sish davrida bu o‘simliklar 6-8 marta 1m2 da 100-150 gmiqdorda suv qo‘yib sug‘oriladi. O‘sish sharoiti og‘ir bo‘lgan ya’ni asfaltlangan yo‘lcha bilan ichi simentlangan ariq o‘rtasida qolgan ko‘cha daraxtlari suvli ariqlarga qanchalik yaqin bo‘lishidan qat’iy nazar daraxt tanasi tevarigida alohida qazilgan ariqlardan har yozda kamida 6-8 marta sug‘oriladi. Har galgi sug‘orish oldindan daraxt tevaragidgi aylana ariq tiklanib suv bilan to‘ldiriladi. Bu suv singib ketgach ariq yana bekitilib ustiga quruq tuproq yoki qipiq sochib qo‘yiladi. SHunday qilinganda daraxt tagi tez qurib kechmaydi. YAngi o‘tqazilgan yosh daraxt, buta o‘simligi va ko‘kat devor o‘simliklari etarli darajada sug‘orib turganda juda tez o‘sib ketadi. YOz davomida daraxt yaproqlari chang bilan qalin qoplanib xiralashib qoladi. SHuning uchun uning ustiga sun’iy ravishda yomg‘ir yog‘dirish kerak bu ish o‘simlikni yashil rangini qaytaribgina qolmay balki uning umrini uzaytiradi. Gulli o‘simliklarni sug‘orishda iloji boricha kechqurun suv qo‘yish lozim. Juda ham bostirib suv qo‘yish yaramaydi 10-15 sm chuqurlikkacha sug‘orish etarli hisoblanadi. Suv qo‘yilgandan so‘ng yoki yog‘ingarchilik bo‘lgandan so‘ng chopiq qilib chiqish ya’ni o‘simlik atrofini yumshatish talab qilinadi. Bu nafaqat nam qaytarib turish uchun balki bunda o‘simlik ildizlari yaxshi nafas oladi.

4. Gulli va manzarali o‘simliklarni oziqlantirish.

Erda o‘simlik uchun bo‘lgan oziq moddalar organik aralashmalar va mineral tuzlar aralashmasi holida uchraydi. O‘simlik normal hayoti o‘sishi uchun esa tuproqda azot, fosfor, kaliy va boshqa elementlar etarli bo‘lishi zarur.

Suv urug‘ning unib chiqish uchun eng zarur omillardan biri bo‘lib, uning ko‘pchilik qismi o‘simlikning yaproqlari orqali bug‘lanib ketadi.

Suv tuproqdagi mineral tuzlar va boshqa moddalarni eritib, o‘simlik qabul qiladigan darajaga keltiradi va butun tanani oziq moddalar bilan ta’min etadi.

O‘g‘itlar asosan ikki qismga bo‘linadi, ya’ni organik va mineral o‘g‘itlar. Organik o‘g‘itlarga turli tuman chirindilar, go‘ng, go‘ng sharbati, qon uni, turli kompostlar, parranda go‘ngi va boshqalar kiradi.

Go‘ng o‘zida o‘simlik uchun zaruriy oziq moddalarni saqlaydi, ya’ni azot, fosfor, kaliy, temir, magniy va boshqalardir. Bulardan tashqari mikroorganizmlarga ham boydir. Tuproqning fizik tarkibini har doim yaxshilab turadi.

Go‘nglar asosan kuzgi shudgor davrida berilib, 20-30 sm chuqurlikda ag‘dariladi. Har bir gektariga bir yillik gullar uchun 40-50 tonna, ko‘p yillik uchun 60-70 tonna hisobida go‘ng beriladi.

Bu tavsiya qilingan normallarni tuproqning tarkibiga qarab ko‘paytirish yoki kamaytirish mumkin. Ammo serunum boy tuproqlarga ko‘p go‘ng berish ham ko‘k massasini ko‘paytirib, o‘simliklarni ko‘p gullashdan to‘xtashishi mumkin.

Ilongul va barcha piyoz ildizli gullar astra, levkoy ekiladigan erlarga chiritilmagan go‘ng berish talabga muvofiq emas, u turli kasalliklarga olib kelishi mumkin. Bahorda gul ekiladigan erlarga chiritilgan (kuydirilgan) go‘nglarni berish talab etiladi (30-35 tonna gektar hisobiga). Odam ahlatini ham kompost hisobida berish yaxshi natija beradi. Qushlar go‘ngi eng kuchli organik o‘g‘itlardan biri hisoblanadi.

Asosiy mineral o‘g‘itlar – asosiy mineral o‘g‘itlar fosfor, azot, kaliydir. Azotli o‘g‘itlarda ammiak selitrasi, sulfat ammoniy, natriyli va kaliyli selitra kabilar erga ko‘proq solinganda o‘simlik tez o‘sadi. Bundan tashqari uni qo‘shimcha ozuqa sifatida ham berish mumkin. Ammiak selitrasini berish normalari 1 ga erga 200-300 kg.

Kaliyli selitra – hamma turdagi gullar va barcha o‘simliklarga qo‘shimcha ozuqa sifatida berish mumkin. Suvda tez eriydi. Buni ham har bir gektar er hisobiga 200-300 kg dan oshirmaslik lozim.

Fosforli o‘g‘itlar – gullar uchun eng yaxshi fosforit uni va super fosfordir. Superfosfat tuproqqa tezda aralashib, oriq erlar uchun katta ahamiyatga egadir va uni barcha turdagi tuproqlarga bersa bo‘ladi. (imkoniyati boricha ammiakli selitra bilan aralashtirib berilganda maqsadga muvofiq bo‘lardi). Bu 1 gektar erga 450-500 kg hisobida berilishi mumkin.

Donador superfosfat mayin superfosfatga nisbatan sekin eruvchan bo‘lib, o‘simlik uchun katta ahamiyatga egadir.

Imkoniyati boricha har bir qatorga, ya’ni har bir o‘simlik ildizi bo‘g‘ziga alohida berilsa, shuncha yaxshi bo‘ladi. Bundan har bir m2 ga 30-40 gramm berish kifoya.

Fosfarit uni – suvda yaxshi eriydi. Ammo erga berilgandan so‘ng tuproq va ildizlarning hamda mikroorganizmlarning ta’siri natijasida asta-sekin eriydi va o‘simlik o‘ziga kerak bo‘lgan miqdorni oladi. Bu bir necha yilga ta’sir etishi mumkin. Fosfarit unini iloji boricha erga kuzgi shudgor paytida har bir m2 ga 80-100 gramm hisobidan berilsa yaxshi bo‘ladi. Ammo o‘simlik uchun qo‘shimcha oziqa sifatida berish yaramaydi.

Kaliy o‘g‘itlari – sulfat kaliy va xlorli kaliylar gulchilikda ishlatiladi. Sulfat kaliy tarkibida xlor bo‘lmaganligi tufayli hamma gullarga berish mumkin. Ularni qatorlarga qo‘shimcha ozuqa sifatida ham berish mumkin. Bu mineral o‘g‘itni 1 m2 erga 15-20 grammdan berish kifoyadir.

Xlorli kaliy- xlorli kaliyning tarkibida xlor bo‘lmaganligi sababli uni kuzda erlarni shudgor qilish paytida berilsa qishning qor yomg‘irlari natijasida xlor yuvilib ketadi. YOki erta bahorda namgarchilik ko‘p bo‘lgan vaqtda berish mumkin. Bunda har bir m2 erga 20-25 gramm berish mumkin.

Gulchilikda eng yaxshi aralashma va qo‘shimcha ozuqa sifatida organik o‘g‘itlar oralashmasidan foydalanilsa yaxshi natija beradi: YA’ni chirindi 20 kg, er ustki qismidan olingan kuchli tuproq 20 kg, yaproqdan tayyorlangan tuproq chirindisi 2 kg, suyak uni 5 kg, qora qum 5 kg, superfosfat 10 kg, yog‘och kuli 5-6 kg. Bularning hammasini aralashtirib, har bir chuqurchaga shu aralashmadan 100 grammdan tortib 1 kg gacha berilsa, o‘simlik uchun juda yaxshi bo‘ladi.

Adabiyotlar:

1. Bo‘riev H.CH., Abdurahmonov L.A., Djananbekova A.T. Gulchilik. T., «Mehnat», 1999.

2. Vakulenko V.V., Zayseva E.N., Klevinskaya T.M. i dr. Spravochnik svetovoda. M., «Kolos», 1996.

3. Abdurahmonov L.T. Gulchilik. (Ma’ruza matnlari) T., 2000.

4. Djananbekova A.T. Svetovodstvo (Tekst leksiy) T., 2000.

5. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. T., O‘zbekiston, 1995.

6. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni. T., 1997.

7. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” to‘g‘risidagi qonuni. T., 1997.

8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori “Meva-sabzavotchilik va uzumchilik sohasini isloh qilish bo‘yicha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida” qarori. PF-3709-Farmoni. // Xalq so‘zi – 2006 yil 11 yanvar.

9. O‘zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo‘jalik ekinlari Davlat Reestri. T., 2006.

10. CHuvikova A.A., Potapov S.P. i dr. Uchebnaya kniga svetovoda. Moskva «Kolos», 1974.

11. CHuvikova A.A., Potapov S.P. Praktikum po svetovodstvu. Moskva, «Kolos», 1984.

12. Bыlov V.N., Mixaylov N.L., Surina V.I. Rozы. Itogi introduksii. M., «Nauka», 1988.

13. Zinoveva N.F. Komnatnoe svetovodstvo. T., «Mehnat», 1988.

14. Kiyatkin A.K. Svetы Uzbekistana. T., «Mexnat», 1978.