Reja
I, Kirish
II. Asosiy qism
1. Aloy gili
2. Gulxayri
3. Na’matak
4. Atirgul
5. Tirnoqgul
III. Xulosa
IV. Foydalanilgan adabiyotlar:
Kirish
Inson salomatligi ko`p jihatdan atrof-muhitning tozaligi, qolaversa u iste`mol qiladigan tabiat ne`matlarining beg`ubor bo`lishi hamda shifobaxshligi bilan uzviy bog`liq.
Odamlar, hayvonlar, qolaversa qushlar ham o`z dardiga malham topishga harakat qiladi. Juda ko`p dorivor omillar hayvonot olamidan ilg`ab olingan. Bu haqda qanchadan-qancha tarixiy manbalar, rivoyatlar, hayotiy hodisalar mavjud.
Eski zamonlarda buryat ovchilari jarohatlangan kiyiklar qizil chinnigulni yeyishga talpinganlarini sezib qolganlar. Aniqlanishicha, mazkur o`simlik tarkibida qon to`xtatish xususiyatiga ega bo`lgan moddalar bor ekan. Suruvda bo`lgan qo`ylar juda achchiq bo`lgan ermonni zo`r ishtaha bilan yeyishayotganining jonli guvohi bo`lishingiz mumkin. Keyinchalik chuqur taddiqotlar shuni ko`rsatadiki, ermon tarkibida gijja haydash xususiyatiga ega bo`lgan omillar bor ekan. Shu tufayli ham qo`ylar vaqti-vaqti bilan ermonni yeb, o`z a`zolarida mavjud bo`lgan gijjalardan ozod bo`lib turadi. Qo`ychibonlar esa qo`ylarning bunday tadbirkorliklarini ko`rib, ermon giyohining bu xosiyatidan xabardor bo`lganlar.
Goho qiziqarli voqeaning guvohi bo`lasiz, ayni bahor pallalarida ekilgan oshrayhon, xojirayhon, sadarayhonlarni qushlar uzib olib ketadi. Ma`lum bo`lishicha, qushlar bola ochish taraddudida bo`lishgach, ularning palaponlari har qanday hasharotlar (kana, burga, qandala va boshqalarga) yem bo`lmasligi uchun bunday vujudi - xushbo`y bo`lgan giyohlarni uyalariga to`shaydi.
Xullas, xalq tabobatida qo`llanuvchi minglarcha amallar hayotdan olingan uzoq kuzatish va tajribalar zaminida vujudga kelgan desak, aslo xato qilmaymiz. Xozirda qariyb 3000 dorivor moddalar mamlakatimiz ko`lamida qo`llaniladi. Bularning ayrimlari vaqti-vaqti bilan to`ldirilib, yangilanib turadi.
Amalda qo`llaniladigan dori-darmonlarning 1/3 qismi dorivor o`simliklarning maxsulotlaridan olinadi.
Jahon sog`liqni saqlash tashkilotining ma`lumotlariga qaraganda, shifoxonalarga yotqizilayotgan bemorlarning 2,5-5 foizi dori-preparatlarining asoratlari yoki zaharlanish bilan bog`liqdir. Kimyoviy, sun`iy ravishda olinadigan dori-darmonlarning ba`zi bir turlari boshqa xil dorilar bilan birgalikda qo`llanganida noxush asorat berish xususiyatiga ham ega. Agar shifobaxsh o`simliklarning mahsulotlari asosida tayyorlanadigan dorivor omillar qo`llanilsa, bunday noxush oqibatlarni keltirib chiqarishi juda kam uchraydi.
O`simlik mahsulotidan tayyorlanadigan dori-darmonlarni tadbirkorlik bilan ishlatilsa, bir qator xastaliklarning oldini olish ham mumkin. Ular kishi a`zolari uchun mutlaqo bezararligi bilan ajralib turadi. Dorivor o`simlik mahsulotlari uzoq vaqt mobaynida qo`llanilsada, ularning asorati bo`lmaydi. Bu borada tabiat ne`matlari bo`lmish mevalar, rezavorlar, sabzavotlar, oshko`klar o`z o`rnida qo`llaniladigan bo`lsa, nafaqat inson organizmini oziqaviy hayotbaxsh moddalar bilan ta`minlabgina qolmasdan, balki u bir qator xastaliklar davosi bo`lib ham xizmat qiladi.
Umuman, kimyoviy, sun`iy yo`l bilan olinadigan preparatlar ma`lum bir xastaliklar uchun davolash omili hisoblanadi. Jumladan, hozir davolash amaliyotida keng ko`lamda qo`llanilayotgan antibiotiklar, gormonal preparatlar, shuningdek ruhiy xastaliklarga em bo`ladigan preparatlarning tadbirkorlik bilan qo`llannshidagi hosiyatlarini kamsitib bo`lmaydi, ularga raqobat qila oladigan o`simlik mahsulotlarini sanab ko`rsatish qiyin. Biroq mazkur, preparatlar o`rnini qandaydir darajada bosa oladigan shifobaxsh o`simliklar ham mavjud. Ular faqat xastalikning engil, boshlang`ich ko`rinishida ijobiy natija beradi.
Aloy gili
Aloy-Aloe-Aloe. (ruscha - aloe drevovidnoe, arabcha - sabr, sabur).
Aloy (sabro`t)-piyozguldoshlarga mansub ko`p yillik o`tsimon o`simlik yoki daraxtsimon o`simlik namunasi, 250 turi qayd qilingan bo`lib, ular asosan Afrika, Arabiston yarim oroli, Madagaskarda, ayniqsa Sokkotra orolida yarim cho`l hududlarda keng tarqalgan. Uni Ovruponing O`rta dengiz sohillarida yovvoyi holda uchratish ham mumkin. Aloy turlarining poyasi tik o`sadi (bo`yi vatanida 4 m gacha yetadi) pastki qismi shoxlangan bo`ladi. Barglari doimo yashil, qilichga o`xshash, yuqori tomoni botiq, pastki tomoni do`ng, qirrasi tikanlar bilan qoplangan. Xonaki aloyning barglari uzunligi 20-65 sm, qalinligi 12-15 mm, sershira bo`ladi. Gullari to`p barg o`rtasidan chiqqan bo`lib, gul o`qiga joylashgan shingilni hosil qiladi. Gul bargi 6 ta, 3 tadan ikki qator joylashgan. Mevasi - uch qirrali, tsilindrsimon ko`sakcha.
H. Xolmatovning keltirgan ma`lumotlariga qaraganda, xonalarda aloy turlaridan aksariyat daraxtsimon aloy, eru aloy, guldor aloy, to`q rangli aloy va boshqalar o`stiriladi. Dori turlari tayyorlash maqsadida Gruziya va Markaziy Osiyoda bir yillik o`simlik sifatida daraxtsimon aloy va yo`l-yo`l aloy o`stiriladi.
Akademik V.P. Filatov aloy tarkibida inson organizmiga hayotbaxsh ta`sir ko`rsatadigan biogen stimulyatorlar borligini ko`rsatib o`tadi.
Aloyning qirqilgan barglari 12 kun davomida qorong`i joyda bir qadar pasaytirilgan haroratda (+ 4-8°S) saqlab turiladigan bo`lsa, mazkur mahsulotdan organizmning sog`ayishiga ijobiy ta`sir ko`rsatadigan, ashaddiy bakteriyalarga halokatli ta`sir qiladigan omillar hosil bo`ladi.
Aloyning bu xususiyatlari klinik sharoitlarda o`rganilib, davolash amaliyotida qo`llanila boshlandi.
Aloy tarkibida, jumladan sharbatidan olinadigan mahsulotlar: aloin, emodin kabi antroglikozid asoslari, organik kislotalar, smola, fitontsidlar, oshlovchi moddalar, efir moylari, vitamin S, karotin va boshqa moddalar bor.
Aloy preparatlari yaqqol ko`rinishdagi yallig`lanishga qarshi, jarohatlarni tuzatuvchi hamda kuyishga qarshi xususiyatlariga ega.
Ulardan parodontit, kataral va yarali gingvit, surunkali qaytalanadigan aftoz stomatitlarda yopishtirish (applikatsiyalar) installyatsiya ko`rinishida foydalaniladi.
Aloyning suvli ekstrakti teri ostiga nishlanadi, shunda u to`qimalarda modda almashinuvini kuchaytiradi, quvvatbaxsh ta`sirga ega bo`lib, tuzalishi sust kechadigan yallig`lanish jarayonlariga durust ta`sir ko`rsatadi. Preparat 1-2 ml dan ampulalarda chiqariladi, davolash davrida 25-30 marta teri ostiga yuboriladi.
Rp.: Succi Aloes 200 ml
D. S. Primochka qilish, jarohatlarni yuvish va og`iz bo`shlig`ining boshqa shikastlanishlarida foydalaniladi.
Rp.: Succi Aloes 200ml
D. S. 1 choy qoshiqdan kuniga 2 - 3 marta ovqatlanishdan oldin ichiladi. Surunkali qaytalovchi aftoz stomatitlarda davolanish kursi 3 haftadan 2 oygacha davom etadi.
Rp.: Extr. Aloes fluidi 2 ml D. t. d. N. 30 inampul!. D. S. Kunora 2 ml dan teri ostiga 1 % li 1ml novokain bilan yuboriladi.
Gulxayri
Gulxayri - Althea officinalis L. (ruscha - altey lekarstvenniy, dorivor gulxayri, tojikcha - guli xayrii dorugi; qirg`izcha - gulkair, dari gulkan; turkmancha - cherbie).
Gulxayri turlari (dorivor gulxayri, arman gulxayrisi, oq gulxayri) O`zbekiston sharoitida o`sadigan shifobaxsh o`simliklardan bo`lib ular Toshkent, Farg`ona, Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Andijon viloyatlarida hamda Qoraqalpog`iston Muxtor jumhuriyatida tabiiy holda uchraydi. Ular odatda to`qayzorlarda, ko`lmakli joylarda, soylarda, botqoqliklarda, shuningdek begona o`t sifatida madaniy o`simliklar orasida, bog`larda, tog` bag`irlarida o`sadi.
Gulxayri turlari ko`p yillik, bo`yi 1,5 m gacha yetadigan o`t o`simlik. Poyasi bitta yoki bir nechta, tik o`suvchi, shoxlanmagan yoki yuqori qismi shoxlangan bo`ladi. Poyasining yuqori qismidagi barglari yaxlit, tuxumsimon, o`rta va pastki qismidagilari esa uch yoki besh bo`lakli holda bo`lib, bandi bilan poyada ketma- ket o`rnashgan. O`simlik gullari pushti yoki oq rangli, barg qo`ltig`iga, poya va shoxlari uchiga to`p-to`p bo`lib joylashgan. Mevasi - yassi, yumaloq, serurug` quruq meva.
O`zbekiston sharoitida gulxayri iyun - avgust oylarida gullaydi, mevasi iyul - sentyabrda pishadi.
Dorivor mahsulot sifatida gulxayrining ildizi, ayrim hollarda bargi ham ishlatiladi. Odatda bargini o`simlik gullaganida yig`ib olinib soya joylarda quritiladi. Ildizi kuzda kavlab yig`ishtiriladida, tuproqdan tozalab (sovuq suv bilan yuvib, ochiq havoda havol qilib quritiladi. Ularni xo`jalik miqyosida maxsus quritish maslamalarida 35-40°S haroratda ham quritib olish mumkin.
Gulxayri ildizi tarkibida 35% ga yaqin shilliq moddalar, 37% gacha kraxmal, 2% asparagin, shuningdek qand, pektin, mineral tuzlar, yog` moddalarn bo`ladi.
Ilmiy tibbiyotda gulxayri preparatlari tashqi dori sifatida kataral angina, o`tkir hamda surunkali faringit, stomatit, gingivit, shuningdek gipergidrozda qo`llaniladi (P. Churalinov, 1979).
Gulxayri turlari ildizidan damlama tayyorlash uchun 10 g maydalangan mahsulot ustiga qaynatib sovutilgan bir stakan suv solib bir soat davomida qoldiriladi. So`ngra davo vositasida suzib olinib yaralangan va yalliglangan og`iz bo`shlig`ini chayish uchun foydalaniladi.
Rp: Ynf. rad Althaeae ex 10,0 - 200 ml D. S. Og`iz bo`shlig`ini chayqash uchun.
Do`lana- Crataegus pontica C.Koch. (ruscha - boyarishnik, tojikcha - zardan, juj, qizg`izcha - dolono, turkmancha - alyuch, arabcha - zagrur).
Do`lana - ra`noguldoshlarga mansub tikanli daraxt yoki butalar turkumiga kiradi. O`simlikning bo`yi 8-10 m gacha yetishi mumkin.
O`simlikning yirik barglari ko`k - yashil, tuksiz, ustki va ostki tomoni siyrak tukli. Barglarining bo`yi va eni deyarli bir xil kattalikda. Asosi keng ponasimon, 5-7 bo`lakchalarga bo`lingan bo`ladi. Do`lana gullari turiga qarab, oq, pushti, aksariyat hollarda qalqonsimon murakkab to`pgullarga joylashgan. Mevalari turiga qarab qizil, sariq, xushbo`y va ta`mli bo`lishi mumkin.
Do`lana iyunda gullaydi, mevalari sentyabrda pishadi. Mevasining diametri 15-18 mm, ayrim do`lana turlari mevasining diametri 3 sm gacha borishi mumkin. Mevaning ikki-uchta danakchasi bo`ladi.
Do`lananing gullari hamda mevalari dorivor mahsulot hisoblanadi.
Do`lana mevalari tarkibida 20% qand, 8% yog`, flavonoidlar (giperazid, kvertsetin, viteksin), fitosterinlar, xolin, atsetilxolin, oshlovchi moddalar, karotin, vitamin S, organik kislotalar, krategin moddalari bor. O`zbekistan sharoitida o`sadigan do`lanalarning ayrim turlarida vitamin V1 V2, RR, E larning borligi ham aniqlangan.
Do`lana gullari tarkibida yuqorida ko`rsatib o`tilgan moddalarning ayrimlari qatorida 0,16% ga yaqin efir moylari bo`ladi.
Stomatologiya amaliyotida do`lana preparatlari parodontitni davolash bilan bog`liq bo`lgan umumiy muolajalarda tinchlantiruvchi hamda allergiya holatlarida desensibilizatsiyalovchi omil sifatida tavsiya etiladi. Do`lana preparatlari tanglay murtaklarining yallig`lanishida foydali omil hisoblanadi.
Uy sharoitida do`lana gullaridan quyidagicha damlama tayyorlash, mumkin: 5 g (1 osh qoshiq) maydalangan do`lana gullarini sirlangan idishga solib, ustiga 200 ml (1 stakan) issiq qaynagan suv solinadi, usti berikitilib, qaynab turgan suv «hammom»da 15 minut saqlab turiladi.
So`ngra uy haroratida sovitiladi (15 minut) va suzib olinadi. Dokada qolgan mahsulotni siqib, sharbati chiqariladi. Damlamaning umumiy hajmi 200 ml bo`lgunicha qaynatilgan suv qo`shiladi. Damlamadan kuniga 2-3 marta ovqatlanishdan 30 minut oldin yarim stakandan ichiladi.
Rp: Ynf. Grataegi ex 20,0 —200 mi
D. S. Yarim stakandan 3 mahal ovqatlanish- dan oldin ichiladi.
Rp: Extr. Grataegi fiuidi 25 nil
D. S. Yarim stakan suvga 20 — 30 tomchidan solinib kuniga 3 mahal ovqatlanishdan oldin ichiladi.
Rp: T —gae Grataegi 25 m!
O. S. Yarim stakan suvga 40 tomchidan solib, kuniga 3 mahal ovqatlanishdan oldin ichiladi.
Na’matak
Na`matak - Rosa canina L. (mahalliy, nomlari: o`zbekcha - xorgul, oqxorgul, itburun, taqmagul, itmurut, ruscha - shipovnik, roza sobachiy, tojikcha - xorgul, xorguli safid, ra`no, gulixori, qozoqcha - itmurun, turkmancha - xamircha, qirg`izcha - it murun, arabcha — dliq, forscha - hulhul)
Dunyo bo‘yicha na’matakning to‘rt yuzdan ortiq turlari o‘sar ekan. Uning shifobaxsh xususiyatlari qadim zamonlardanoq ma’lum. Mevalaridan tayyorlangan qaynatma, damlamalar kamqonlikning oldini olishda, turli shamollash kasalliklarini davolashda ishlatiladi, arterosklerozning oldini olib, organizmning umumiy ahvolini yaxshilaydi. Shuningdek, safro va peshob haydash xususiyatiga ega, jinsiy bezlar faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, qon oqishi to‘xtashiga yordam beradi.
Na`matak turlari butasimon o`simlik bo`lib, ayrimlarining bo`yi 6 m gacha borishi mumkin. Poyasi egiluvchan, tikanli, yaltiroq qo`ng`ir qizil yosh novdalari bir oz yashil yoki qo`ngir-yashil ranglidir. Barglari toq patli tuxumsimon va arrasimon qirrali. Qo`shimcha barglari bilan birlashib ketgan ham bo`lishi mumkin. O`simlik gullari yirik yakka yoki 2 tadan shoxchalarga o`rnashgan. Gultoji oq, qizil, pushti, to`q qizil, sariq rangli bo`lishi mumkin. Mevasi - gul o`rnidan tarkib topuvchi shirador soxta meva.
O`zbekiston sharoitida na`matak turlari asosan may oylaridan boshlab butun yoz davomida gullaydi, mevasi esa iyul oylaridan to kech kuzgacha pishib yetiladi. Na`matak mevalari turlariga qarab og`irligi, rangi va katta-kichikligi, novda po`stlog`ining ko`rinishi, tikondorligi bilan farqlanadi.
Na`matak mevalari tarkibida ko`p miqdorda vitamin S (4-8% ba`zan 18% gacha boradi), R, K, V guruhi, karotinlar bilan bir qatorda organik kislotalar (olma kislotasi- 1,8-2% gacha, limon kislotasi 2% atrofida) pektin va oshlovchi moddalar, likopin va riboksantin, shuningdek kaliy, temir, marganets, fosfor, kaltsiy, magniy tuzlari mavjud. Meva urug`larida vitamin E bor.
Na’matak S vitaminiga nihoyatda boy. Undagi S vitamini qora smorodinaga nisbatan 10 marta, limonga nisbatan 50 va olmaga nisbatan 100 karra ko‘proq. Atigi 5-10 g na’matak mevasi inson organizmining S vitaminiga bo‘lgan bir sutkalik ehtiyojini qondira oladi.
Na’matakning hamma qismlari – guli va barglari, bandi va po‘stlog‘i, urug‘i va ildizi shifobaxsh hisoblanadi. Gullash paytida uning bandida ko‘p miqdorda foydali moddalar yig‘iladi. Ildizi bahor yoki kuzda, ya’ni na’matak barglarini chiqarmagan yoki to‘kib bo‘lgan paytda olinadi.
Na’matak mevasini ayoz tushguncha yig‘ib olish mumkin, sovuq urgan mevalar esa o‘zining shifobaxshlik xususiyatini yo‘qotgan bo‘ladi. Uyda na’matak mevasini quritish uchun duxovkaga soling, issiqlik 90-100 darajaga ko‘tarilsin, lekin duxovka eshikchasini ochik qoldiring va mevalar kuyib ketmasligiga diqqat qiling. To‘g‘ri quritilgan na’matak mevalari qoramtir-qizil yoki sariq rangda bo‘ladi. Bu mevalarni bankaga solib, 2 yilgacha saqlash mumkin.
Qishda shamollashning oldini olishda na’matak yaxshi yordam beradi. Buning uchun 8-10 dona mevasi ustiga 300 g qaynab turgan suv quying, ta’bga ko‘ra shakar qo‘shing.
Abu Ali ibn Sino tomog‘i og‘riganlarga na’matakli choy ichishni tavsiya qilgan. CHoynakka ozgina choy va 10-14 dona na’matak solib damlaysiz. Shu choydan ichib tursangiz, xastalikdan xaslos bo‘lishingiz tezlashadi.
Bir osh qoshiq na’matak ustiga bir stakan suv quyib, bir oz qaynatiladi, har kuni 4-5 mahal og‘iz chayib turilsa, og‘izdan hid kelishiga davo bo‘ladi.
Atirgul xidlansa dil quvvat olar
Miyani kuch bilan urar va yopar.
Biroq zaiflarda qo‘zg‘ar aksirish,
Yana tumov-nazla albatta ko‘par.
Stomatologiya amaliyotida na`matak preparatlari lavsha (zangila) kasalligida, vitaminlar yetishmasligi bilan bog`liq asoratli kasalliklarda, shuningdek na`matak moyi mahalliy ishlatish bilan milk kasalliklari, og`iz bo`shlig`ining shilliq pardalarining ozorlanishida foydalaniladi.
Uy sharotida na`matak mevalaridan qaynatma tayyorlash uchun og`zi yopiladigan idishga 2 stakan suv quyiladi va bir osh qoshiq maydalangan (yong`oqchalaridan xolos qilingan) mevalardan solinib, 10 minut davomida qaynatiladi, so`ngra bir sutka davomida qo`yib qo`yiladi.
Qaynatma doka vositasida suzilgach, unga biroz shakar qo`shib shira beriladi. Qaynatmadan kuniga 3 mahal ovqatdan oldin yarim stakandan ichiladi.
Atirgul
Atirgul ra’noguldoshlar oilasiga mansub, buyi 60-125 sm ga etadigan butasimon o‘simlikdir.
Poyalari bir nechta, shoxlangan, tikonli (shoxlari ham tikonli). Barglari tok patli murakkab bo‘lib, poya va shoxlarida bandi yordamida ketma-ket o‘rnashgan. Barglari besh-etti, tuxumsimon yoki elipssimon nishtarsimon, arrasimon qirrali qizil, to‘q qizil, pushti yoki ok rangli, yirik, xushbuy gullari yakka-yakka yoki 2-3 tadan poya va shoxlarida joylashgan. Gulkosacha bargi 5 ta , gultoj barglari ko‘p sonli, mevasi gul o‘rnida xosil bo‘lgan shirali soxta meva.
Atirgul turlari yovvoyi xolda uchramaydi. Qrim viloyati, Krasnodaro‘lkasi, Moldaviya, Gruziya, Ozarbayjon, Tojikistonning ayrim tumanlari va O‘zbekistonning barcha tumanlarida efir moyi olish uchun qizil atirgul bilan Fransiya atirgulining chatishtirilgan turi o‘stiriladi. Ko‘p navlari manzarali o‘simlik sifatida ekiladi. Yilning issiq fasllarida xovli, gulzor, ko‘cha chetlarida turli rangda ochilib turgan atirgullarga nazar solgan kishining beixtiyor baxri-dili ochiladi.
Agar shu onda uning xushbuy iforidan baxramand bo‘lsangiz, a’zoyi badaningiz yayrab kayfiyatingiz ko‘tariladi.
Shu atirgulning shifobaxsh Xususiyatlari to‘g‘risida to‘xtalib o‘tsak: gul bargi tarkibida 0,09-0,24 foiz efir moyi bor. Efir moyi 50-60 foiz geraniol, 10 foizgacha nerol va boshka terpenoidlardan tashkil topgan. Ammo bu fusunkor gulning dorivor xususiyatlari xakida nimalarni bilishingiz xakida o‘ylab ko‘rganmisiz? Keling yaxshisi quyidagi ma’lumotlarga e’tibor beraylik:
Aslida atirgulning er yuzida 250- 300 turi mavjud bo‘lib, jonajon O‘zbekistonimizda uning 19 dan ortik turi o‘stiriladi. Xushmanzara o‘simlik sifatida o‘stiriladigan bu o‘simlikning bir kancha turlari umumiy atirgul nomi bilan ataladi. Yovvoyi xolda o‘sadigan turlari esa ra’no, na’matak, qirq og‘ayni kabi nomlar bilan yuritiladi. O‘zbekistonda atirgul aprel oyidan boshlab noyabr oxirigacha ochilib turadi. Issikxonalarda yil bo‘yi ochilib turganini ko‘rish mumkin.
Tabobatda uning gulbargi va efir moylaridan foydalaniladi. Ushbu moy juda kimmatbaxo bo‘lib, chorak kg atirgul moyi olish uchun bir millionga yakin gul yaprog‘i kerak buladi. Atirgul moylarining shifobaxsh xususiyatlari xaqida Ibn Sino ham asarlarida tuxtalib utgan. Jumladan, «Tib konunlari» kitobida atirgulning quyidagi xususiyatlarini qayd etgan:
1. Atirgulning asal bilan tayyorlangan gul murabbosi me’da susayishining oldini oladi, ovkat xazm bo‘lishida samarali dorivor hisoblanadi.
2. Dorivor gulbarglarini qaynatib, siqib tashlamasdan shishlarga bog‘lansa, ularni qaytaradi. U yana saramasning tuzalishiga yordam beradi.
3. Atirgul va uzum sharbati qaynatilib milklarga surtilsa, ularning mustaxkamligi oshadi. Shu bilan birga quloq og‘rigiga qo‘llansa ham yaxshi samara beradi.
Shirasini ko‘ziga tomizsa kishi,
Qovoqdan ketadi mijjalar shishi.
Boshingga bog‘lasang yangisin agar.
Boshingdan ketadi boshing og‘rishi.
Atirgul Sharq xalqlari tabobatida qadim zamonlardan keng miqyosda qo‘llanilib kelingan. Bu o‘simlikning gulbargidan tayyorlangan murabbo va gulqanddan ham ko‘plab dardlarga shifo sifatida foydalanilgan. Jumladan: oftob urishi, darmonsizlik, surunkali va o‘tkir yo‘tal, kamkonlik, ich ketishi kabi kasalliklarda koni shifoligi isbotlangan.
Qizilguldan olib, qaynatib agar,
Og‘izni chaykasang, foydasi tegar.
Tishlaring mustaxkam bo‘ladi beshak,
Milklar dardi undan boshini egar.
yoki
Iste’mol qilinsa agar atirgul,
Yuragu o‘pkaga-yu jigaring tugul.
Buyrakka, ingichka to‘g‘ri ichakka
Yana qon tuflashga foydadir butkul.
Keyingi paytlarda zamonaviy tibbiyotda ham atirgul moyining shifobaxsh xususiyatlari keng ko‘lamda o‘rganildi. Uning o‘pka yallig‘lanishi, shamollash Bilan bog‘lik yiringli xastaliklar yaxshi samara berishi aniklandi. Bundan tashkari, u shillik pardalarni tashki ta’sirlardan, bronx mushaklarini spazm, ya’ni bug‘ilishdan ham saqlaydi.
Qaynatma suvidan ichilsa xar on,
Bu suvdan ketadi tanda xafakon.
Yurak zaifligi, ko‘ngil aynishi,
Mazkur a’zolardan ketadi ravon.
Olimlarning aniqlashicha, qizil va oq atirgullar ayrim jixatlari bilan bir-biridan ajralib turar ekan. Ularning farkli tomonlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Qizil atirgulning gulbarglarida katexin, kvars etin, sianin kabi moddalar mavjud bo‘lib, bular ich ketishida, me’da-ichak yo‘llarining yallig‘lanishida va shu kabi o‘pka kasalliklarida qo‘llaniladi. Uning moyidan tomok og‘rig‘i va milklarni davolashda foydalaniladi. Milklarni davolashda qo‘llaniladigan damlamani uy sharoitida ham qo‘llashingiz mumkin. Buning uchun qizil atirgul gulbarglari ezilib, suyuk xolga keltiriladi. Tayyorlangan besh-un gramm suyuklik ustiga ikki yuz gramm mikdorda qaynok suv kuyiladi va damlab qo‘yiladi. Xosil bulgan damlama yosh bolalarga ikki kunlik me’yor sifatida kattalar uchun bir kunlik me’yor hisoblanadi.
Oq atirgulning gulbarglari tarkibidagi smola (katron) va shillik moddalar ichni yumshatuvchi va gijja xaydovchi xususiyatga ega. Dori tayyorlash sanoatida atirgulning moyidan tayyorlangan suyulik ko‘pgina dorivorlarning ta’mi va xidini yaxshilashda qo‘llaniladi.
Yangi gulbargidan olingan shira,
Agar kuritilsa soyada, kora.
Mijja shishi, yana kon tuflashga-yu,
Me’da uchun yaxshi davodir sara.
Efir moyidan Bolgariyada tayyorlangan dorivor preparati-roza nol spazmga karshi ta’sirga ega bo‘lib, buyrak, o‘t pufagi, qovuq hamda siydik yo‘llarida uchraydigan tosh kasalliklarini davolashda ishlatiladi. «Malxam» Xalk tabobati markazi xodimlari yigirma besh yillik tajribalariga asoslanib bemorlarimizga atirgul barglaridan ko‘shimcha dorivor giyoxlar ko‘shib ajoyib «Quvvat dori» tayyorlab kelayotirlar. Bu dori insonlardagi charchokni oladi, kayfiyatini ko‘taradi, jismoniy va akliy ish kobiliyatlarini oshiradi.
Ushbu tayyorlangan «kuvvat dori»ni kon bosimi baland bemorlar markazdagi shifokorlarning tavsiyalari bilan iste’mol kilsalar, maksadga muvofik buladi.
Atirgul yogidan ichsa xar odam,
Me’dada yalligi berganda alam.
Yoki ichaklarda yarasi bulsa,
Yoxud sanchik bulsa, beradi bar xam.
Tayyor gul yog‘ini tayyorlab qo‘yilsa foydasi kattadir. Ayniksa kuyganda kadri bilinadi:
Gul yogidan agar olsaxar odam,
Tuxumning okiga ushib usha dam.
Olovdan kuyganga surtilsa agar,
Yo oxak tekkanga, foydasi ham dam.
Bundan tashkari gul yog‘idan quyidagi kasalliklarga ishlatish mumkin:
Murakka kuvvatga ega gul yogi,
Kulokka tomizsa ketar ogrigi.
Ogizga olinib chayilsa agar,
Tish ogrigi tuxtaydi chaykalgan chogi.
Xulosa kilib aytganda, tabiat bag‘rida o‘sadigan xar bir giyox insonlar uchun bekiyos ne’mat hisoblanadi. Shuning uchun bu ne’matlarni asrab-avaylashimiz, turli ta’sirotlar ostida yo‘q bo‘lib ketishining oldini olishimiz, xar xil turlarini ekib parvarish qilishimiz muhim.
Quvvatlar baquvvat bo‘ladi doim,
Ruxlar kuch olib, ishida qoim.
Yurakka xursandlik baxshida aylar
Va lekin ichingni qilar muloyim.
Tirnoqgul
Tirnoqgul-Calendula officinalis L. (qo`shtirnoq, ruscha - kalendula nogotki lekarstvennie, turkmancha dirnaklija) Tirnoqgul - murakkabguldoshlar oilasiga kiruvchi, bo`yi 60 sm gacha yetadigan, bir yillik xushmanzara va dorivor o`simlik, tukli shoxlangan poyachalarning yuqori qismidagi barglari tuxumsimon yoki nashtarsimon bo`lib, ular poyaga bandsiz o`rnashgan. Gullari sariq-tillarang yoki to`q sariq bo`lib o`simlikning poya va shoxlari uchida yakka-yakka holda joylashgan, baxmal tuklar quyosh nuri tushgan paytlarda yopishqoq xususiyatni kasb etadi. Mevasi pistachalar, qushning tirnog`iga o`xshab ichkari tomonga qayrilgan bo`ladi, shu boisdan ham uni ba`zan qushtirnoq deb ataydilar. Tirnoqgul urug`lari boshqa murakkabguldoshlardan, pistalardan iboratligi bilan ajralib turadi.
Tirnoqgul yovvoyi holda Janubiy Ovrupo, Old va Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq mamlakatlarida o`sadi. Uni juda qadim zamonlardan beri madaniy holda, manzara kashf etuvchi gul - chechak sifatida o`stirib keladilar.
Tnrnoqgulning dorivor mahsuloti - gulsavatchalari hisoblanadi. Mahsulot odatda tirnoqgul gullab, uning tilsimon gulbarglari gorizontal qiyofani olganida, uning gulsavatchalari asosidan qirqib olinadi-da, havo erkinligi bo`lgan pana joylarda yupqa qavatlab quritib olinadi.
Tirnoqgulning gulsavatchalari tarkibida 17% ga yaqin kalenden deb ataluvchi glikozid bo`lmagan modda, 3% ga yaqin karotin, organik kislotalar (salitsilat, olma), fitontsidlar, alkaloidlar, efir moyi, qatron, azot saqlovchi shilliq, albumin, sanoninlar, oshlovchi, bo`yoq va boshqa moddalar mavjud.
Stomatologiya amaliyotida kataral hamda yarali gingivitlarda, stomatitlarda, parodontitda, bolalarning og`zi yellanganida (molochnitsa), lab burchaklarining yorilishi, bichilishida, vitamin S yetishmovchiligida foydalaniladi. Tirnoqgul nastoykasi (1 choy qoshiq nastoyka 2 stakan suvga aralashtirilganda) bilan og`iz bo`shlig`i, tish-milk «cho`ntaklari», shuningdek tishdagi chiqit narsalarni olib, tozalashdan oldin hamda keyin yuviladi. Aftozli va yarali stomatitlarda tirnoqgulning zaytun moyidagi damlamasi (1:10 nisbatida) ozorlangan joylarga ovqatlanishdan so`ng surtilishi (kuniga 3 mahal) tavsiya etiladi.
Tirnoqguldan uy sharoitida quyidagicha dorivor damlama tayyorlanadi: 2 stakan qaynoq suvga tirnoqguldan 2 choy qoshiq miqdorida solinib, 15 minut davomida damlab qo`yiladi. So`ngra damlama doka vositasida suziladi. Damlamadan kuniga 4 mahal yarim stakandan ichiladi. Yoki 400 g qaynoq suvga 20 g maydalangan o`simlik gulidan solib, 10 minut davomida qaynatiladi. Qaynatma sovigach, suzib olinadi. Undan kuniga 1 osh qoshiqdan 3 mahal ichiladi.
Rp: Ynf flor Cajendulae ex 10,0 — 100 ml
D. S. Og`iz bo`shlig`i kuniga 3 — 4 mahal ovqatlanishdan so`ng chayiladi.
Rp: Calendulae 20 ml Lanolini 100,0 M. funa D. S. Og`izdagi yara va aftlarga surtiladi.
Xulosa
Dunyoda xilma xil gullar bor. Ularning odamga foydali va foydasizlari ham bor. O‘sh shaxrimizda 300dan ortiq gullarning turlari bor.
Hozirgi yoshlar ko‘proq atir gulni tanlamoqdalar. Qizil rangli atir guli sevgini bildiradi, oq ranglisi do‘stlik, sariq rangli atir gul esa ajralishni bildiradi.
Gullarni insonga yana bir foydali tomonlari xushbo‘y xidi insonni o‘ziga maftun etadi va nafas olish organlarini yaxshilab qolmay, asab tolalarini tinchlantiradi. Har bir inson chiroyli gulni ko‘rganda yuziga tabassum kelib kayfiyatini ochadi, — deydi gullar bo‘yicha mutaxassislar.
Xonadonlarimizga bahoriy tarovat bag'ishlab turadigan gullarni o'stirish birmuncha qiyin ish. Ayniqsa, alohida e'tibor va parvarishni talab etadigan xona gullarini injiq va go'dakdek nosik bo'lganligidan ularni o'stirish hammaning ham qolidan kelavermaydi. Lekin ko'pchiligimiz qishda ham, yozda ham uyimizda yashnab turgan gullar bo'lishini juda xohlaymiz.
Shunday bo'lsa-da yashash joyi va uning atrofi har doim bahordagidek ko'm-ko'k bo'lishini istagan, qolaversa, hayotdan go'zallik izlagan kishilar niyatidan boshlangan deyish mumkin. Bundan tashqari, yangi geografik maskanlarning ochilishi tabiat, o'simlik dunyosini o'rganish ularning dunyo bo'ylab keng tarqalishiga sabab bo'ldi . Er sharining barcha xududlaridan keltirgan turli manzarali gullar madaniylashtirilib, xonadonlarda o'stirilib parvarish qilindi. Aloe, amaryllis, balzamin, begoniya, geran', giasiint, gortenziya, draseve, kaktus, xitoy atirguli, xonaki, limon, mirt, oleander, palma, primula, atirgul, tradeskansiya, binafshagullar (fialka), siklamen, sinerariya, siperus, azaliya, asparagus, aspidistra, aukuba, gloksiniya, jasmine, kal'seolyariya, ligistrum, monstera, paporotnik, pelargoniya, solyanum, fatsiya, fikus va boshqalar shular jumlasidandir.
Tabiat mo'jizasi bo'lgan gullarni turlari va xillari juda ko'p. Xonaki gullari o'strish ba parvarish qilish haqidagi mazkur qo'llanmada ularning keng tarqalgan ayrim turlari xususida to'xtalib o'tiladi.
Xonadonlarda gul parvarish qilmoqchi bo'lgan kishi gullarning qanday sharoitda o'sganidan xabardor bo'lishi uchun ham uning qaerdan keltirilganini- vatani bilishi lozim. O'simlik haqidagi ma'lumotlar, bilimlar asosida esa ularning umumiy parvarishi to'g'ri yo'lga qo'yiladi, kerak vaqtda kerakli miqdorda sug'oriladi, issiq-sovuqqa chidamli-chidamsiz ekaniga qarab ma'lum bir ajratilgan xonalarga joylashtiriladi, gulning tabiatiga muvofiq keladigan tuproqli aralashmalar tayorlanadi va h. k.
Xonaki gullar odatdan deraza tokchalarda, gul tuvaklari qo'yiladigan maxsus moslamalarda turadi. Gullar uy havosini tozalovchi vazifasini bajarish bilan birga kishi ruhiyatiga ijobiyta'sir ko'rsatish xususiyatiga ega. Axir tashqarida yomgir, qor yogib turganida xonada yashab turgan gullar kishi bahri dilini ochadi-da. Shuning uchun ham gullarni parvarishqiluvchi kishilar xonaki gullarning ayrim turlarini yoz mavsumida usti ochiq bog'chaga, erga ekishni ma'qul ko'radilar. Ayniqsa, bir yillik o'simlik ko'p yillik o'simliklar bilan bog'cha shakliga moslashtirib, boshqa o'simliklar bilan rangi va gullarga uyg'unlashtirib ekilsa, bu bog' ko'rkini yanada ochib yuboradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Burigin. V. A. Jongurazov. F. X. Botanika “O`qituvchi” T.: 1977.
2. Kursanov. V. A. Kamarniskiy N. A va bosh.- Botanika “O`qituvchi” 1977. I II tom.
3. Hamdamov I, Shukrullayev P va boshqalar- botanika asoslari “Mehnat” T.: 1990.
4. Holdarov. X. Xojimatov. K. X.“O`zbekiston o`simliklari”, “O`qituvchi” T.: 1992.
5. Mustafaev S.M. Botanika. Toshkent, “O‘zbekiston”, 2002.
6. Bo‘riev H.CH., Abdurahmonov L.A., Djananbekova A.T. Gulchilik. T., «Mehnat», 1999.
7. Djananbekova A.T. Svetovodstvo (Tekst leksiy) T., 2000
8. Mustafaev S.M., Ahmedov O’.A. Botanika. Toshkent, 2006.
9. Jukovskiy P.M. Botanika. - M., 1982. - 667 s.
10. Flora Uzbekistana. 1-6 T. - Izd-vo «Fan», Tashkent, 1941-1962.
11. Opredelitel rasteniy Sredney Azii. 1-10 T. - Izd-vo «Fan», Tashkent, 1968-1993.
12. Jizn rasteniy. M., «Prosveщenie», T.5, 4.1-2. - 1976-1978.
13. Kiyatkin A.K. Sveti Uzbekistana. T., «Mexnat», 1978.
14. www.ziyonet.uz