Зи играми лезги халкь! Къадим девирра жуван барка алай тlвар тур, Кьавкьаз дагъдизни Каспи гьуьлуьз тlвар гайи зурба халкь! Пуд агъзур йисара «Шарвили» эпос хвейи камаллу халкь! Алпан гьукуматдин иеси хьайи машгьур халкь! За вавай, жуван хайи халкьдивай – бубайривайни дидейривай, рухвайривайни рушаривай, вахаривайни стхайривай ийидай тlалабун ава.
Гьар са халкьдиз вичин миллет санал агуддай несигьатар ава. Чахъ, лезгийрихъни, руьгьдин жавагьирар – бубайрин весияр, несигьатар, мисалар, манияр, руьгь хкаждай макьамар, кьисаяр, махар, эпосар гзаф ава. Ибур вири агудна, ибурукай виридакай хийир къачуна, зазни жуван гафар вал агакьариз кlанзава, зи халкь!
Лезгияр! Куьн квев агата, куьн квез кlан хьухь. Сада садаз куьмек ая. Гьатта квев мидяй тир жуванбурузни. Вучиз лагьайтlа, чал виридал лезги лугьудай тlвар ала. Чи къуват – чи сихвал, садвал я. Чун чаз багьа хьайила, чак са душмандинни тlем акатдач! Анжах чи агатуни агъзур йисара чун саламатдаказ хвена. Чал вегьей бязи чапхунчи гьукуматар кlватна терг хьана: ассирийвиярни миддяйвияр, киммерийвиярни скифар, сарматарни грекар-византияр, гъуннарни, хазарарни мугъулар…
Эхь, анжах чи сихвал, агатун себеб яз, чун Вахтунал, Девиррал ва кьил-тум авачир кьван душманрин винел гъалиб хьана, къецин йикъаз атана. Чи бубайрин викlегьвал себеб яз, чун Къавкъазда виридалайни къацу, виридалайни бегьерлу, виридалайни берекатлу авадан чилерал яшамиш жезва. Неинки и чилер хуьн, гьатта чи милли накьвар ахгуд хъувун – им бубайрин руьгьдин вилик чи жавабдар везифа я.
Гьар са йукъуз, гьар гьина хьайитlани, чун къуьн-къуьневаз хьун герек я. Ша чна рехне чинал, тариф кьулухъай ийин. Къуй чахъ гьар са рекьяй жуван устадар жен: арифарни алимар, лежберарни фялеяр, пагьливанарни зарафатчияр, гьатта терс фидаинарни хуррам арасар! Амма, герек, чна вирида жуван рикlера халкьдин барка алай кьегьал рухваяр – Шарвилини Къванцигада, Шаргирни Ваче, Гьажи Давудни Ярагъ Мегьамед, чи багъри пак маканар,
Лезги чилин пак яржар тир Алпанвацl-Кьуланвацl, Самурдин там, къадим кlелеяр, хуьрерни шегьерар, Шагь ва Шалбуз дагълар гьамишанда лап кьакьан яз, лап багьа яз хуьн. Чи чилин, чи халкьдин и эменнияр виридалайни багьа ирс яз, эсилрин пак веси яз хуьн ва чи несилрив агакьарун чи уьмуьрдин кьилин буржи хьун лазим я. Рикlел хуьх: лезгивал чи виридалайни багьа ва кьетlен лишан я. Акьалтзавай несил чалай акьуллу, чалай варлу, чалай викlегь, чалай бахтлу хьун паталди, чна веледрин рекьиз бубайрилай чал агакьайдалай са шумуд гъилера гзаф серф авун герек я.
Дегьзаманрилай инихъди лезгийрихъ ихьтин адет авай: кьейи кас ада кlватlай вири мал-девлетни галаз кучуддай. И чlуру адет себеб яз, чи миллетдин бейнидик девлет кlватlдай хесет акатнач, гьавиляй чахъ, веледриз ирс яз тадай, девлетарни хьанач. Эхиримжи са шумуд виш йисара чи халкьдин арада веледар вердишаруна дувул кьунвай са бязи несигьатрини – «кукlун-чухуник хкуькьмир», «къуватдин хура акъвазмир», «лезги намусдилай са къалиян тембек хъсан я», «чара авачирла, вакlазни буба лагь» – чакай чи эсилдиз хас тир душманриз зур ва гьайбат къалурунин лезгивал къвез-къвез хкудна.
Лезги халкьди вичин тарихда са шумуд дин кьабулна ва дегишна: гзаф гъуцарин (Ракъинин, Манан, Ваалан, Менан-Вацран, Алпандин ва маса), хашпара, ислам динар. Амма, гзаф динар дегишнатlани, халкь терг хьанач. Белки, нубат атай береда зурба къуватдин вилик дин дегишуни халкь михьиз квахьуникай хвена. Гьакl хьайила, сифте чкадал жуван чlал, хайи чил, халкьдин кьисмет хьун лазим я, ахпани – дин. Яни, дин вични, тарих, эдеб, чlал хьиз, халкьдин милливал хуьдай са алатдиз элкъуьн лазим я. Са бязи къуватри (месела, туьрк тайифайри), мецел дин алаз, чал чпин милли интересар илитlна. Гьатта динни абуру лезгийрикай туьркер авун паталди ишлемишзава. Гьавиляй чун диндив, анжах жуван милли интересар фикирда кьуна, эгечlун лазим я.
Чак мад ихьтин са чlуру хесетни ква: чара фикир (идея) чна жуванди хьиз кьабулзава. Гьатта а фикир миллетдин хийирдиз аксиди ятlани. И карди гзаф девирра чи миллетдиз пара зиян гана ва гунни ийизва.
Чи рикlер, чи сирер патанбуруз гиртдан ачух я. Чна акатай низ хьайитlани жуван рикlин сир ахъайзава. Чна жуванбур кваз кьазвач, патанбур виниз акъудиз, абурун вилик жуванбур кlудзава, маса гузва. Чаз сада садал пехилвал авун хас я. Чахъ садвал авач. Чна гьарда вичикай са хан ийида, масад саймишдач. И хесетар чна кьетlидаказ арадай акъуд тавуртlа, чи мллетдин руьгь зайиф жеда.
Са кьадар мумкинвилер авай гьуьрметлу жуванбур, куьн авай чкайриз лезгияр кlватlа, абуруз пешеяр чира, абур кlвалахдалди таъминара, сада садаз куьмекар це, кесибдиз, дарда авайдаз гъил яргъи ая. Абур вилик фидай, виниз хкаж жедай мумкинвилер, рекьер жагъура. Абурун къайгъуйрик къуьн кутур. Гъвечlи къуллугъдаллайбуруни, жемятдини чlехи къуллугъдал алай жуванбур, халкьдин баркаллу рухваяр вири такьатралди хвена кlанда. Жуванди анжах жува гатан, чарадав гатаз титан! Чи милли макьсадар кьиле тухунин рекье вужар чи партlар ятlа, вужар чи мидяяр ятlа, кlевелай чир жен.
Гьам лефпатай, гьам кефпатай виликдай чпи чи бубайрихъ галаз къати женгер тухвай тайифайрин гьалкъада ава чун. Эгер чун абурулай викlегь, камаллу, фагьумлу, къастлу тахьайтlа, чалай чи чил, чи чlал, чи миллет хуьз алакьдач. Тахьайтlа чи чилерал чун – фялеяр, абурни иесияр жеда.
Къадим девиррилай инихъди, чи, алпанвийрин, кlалубар, рангар, къилихар дегиш хьана. Чак ягъийрин ивияр акахьнава: иранрин, арабрин, туьркерин ва мсб. Гьелбетда, миллетдик чара ивияр акахьун медицинади халкьдин сагъвал паталди, акьул, къанажагъ паталди хъсан яз гьисабзава. Гьавиляй чна чи рухвайриз маса миллетрин гуьзел сагълам рушар гъайитlа, пис жедач. Амма къуй а сусари чи чlал, чи ацукьун-къарагъун, чи адетар чиррай ва абурал амал авурай. Герек, абуру хайи веледар – чи несил халис лезгивиле аваз вердишарин.
Лезги чlал, лезги тарих, лезги култура хуьн – им чна гьар сада вичин пак ва виридалайни зурба везифа яз гьисабна кlанда. Ша чна дидед чlалаз лайих фикир гун. Дидедчlал хуьн. Чун чахъ галаз лезгидалди рахан! Ша чна жуван кlвал лезги културадинни чlалан алемдиз элкъуьрин, лезги манийриз, макьамриз яб гун, лезги кьуьлер чирин. Кьуьл – миллетдин къилих, мани миллетдин руьгь я лугьуда. Чахъ 300–лай артух халкьдин кьуьлерин ва манийрин авазар ава. Гьар са лезгидиз устаддаказ туьнт лезги кьуьл чир хьун, жуван халкьдин макьамар, манияр чир хьун чарасуз я.
Мадни, гьар са лезгидиз, вичин халкьдин алай девиррин тарихдихъ, културадихъ галаз санал, алай девирдинбурни, жуван зурба ватанэгьлияр чир хьун герек я: чпин пешейрин зурба устадар, алимар, зарияр, художникар, композиторар, манидарар, спортсменар...
Чна, лезгийри, маса чкайра шегьерар кутуна, амма чун анрай чукурна. Ша чна жуван чилиз къуллугъ ийин. Ша чна жуван чил цуьк акъуднавай багълариз, гуьзел ва авадан хуьреризни шегьерриз элкъуьрин.
Герек, чна чи къадим сенятар кlвачел ахкьалдарин: хъенчlин къапар, чуьнгуьрар, кlарас тlурар, гамар, кьаличаяр, гебеяр, чатухъанри гатазвай яракьар, заргаррин гъилин имаратар…
Герек, гьар са хуьре клуб, мектеб, спортзал, стадион, баня, телефон, хъсан уьлчуь рекьер жен. Герек, чи хуьрера ичкибазар ва анашачияр тежен. Чи мидяйри ужуз эрекьдалдини анашадалди чи акьалтзавай несилдин тум хкудзава. Чакай пилеяр хьайила, абуруз чи чилер кьаз регьят жеда. Чпелай кар алакьзавай ксари и кардал бажитвална кlанда.
Къуй лезгияр вири дуьнйадиз чкlурай. Къуй абуру гьар са пипlе чпиз девлетар къазанмишрай. Гьар са лезгиди чирвилер къачу. Анжах къачур чирвилерикай уьмуьрда хийир къачуз алакь. Дуьнйадин лап вилик квай илим, лап вилик квай култура, илимдин ва техникадин агалкьунар кьабула. Амма анжах са девлетривай, анжах са чирвилеривай лезги миллет сагъдиз хуьз жедач. Лезгивал хуьн паталди чна дуьнйадин гьар са пипlе Лезгистан туькlуьрна кlанда: эвелни эвел жуван жуван рикlе, жуван кlвале…
Герек, чаз гзаф чlалар чир хьурай, амма жуван чlал рикlелай алуддай бедбахтвал чаз такурай! Герек, дуьнйадин гьар са пипlе, гьар са кlвале лезги дагъларин шикилар жен. Герек, гьар са лезгидин рикlе гьамиша ихьтин пак дуьа жен: «Гьина зун хьайитlани, зун лезги я. Захъ жуван халкь ава, захъ жуван чил ава. Къе зи халкьни, зи чилни кьве патал пай хьанва. Гьар са йукъуз, гьар са макъамда зи халкь, зи чил агудун паталди за жувалай алакьдай гьар са кар кьилиз акъудда. За жуван чlал хуьда. За жуван адетар хуьда. Гьина аваз хьайитlани, гьар са чкада за лезгияр кlватlда, абуруз жувалай алакьдай куьмекар гуда. Зи халкь садхьана аквадалди, зи рикl шад жедач! Сагърай лезги халкь! Амин!»
Эгер са шумуд виш агъзур касди гьар экуьнахъ ва гьар ксудайла ихьтин дуьа авуртlа, чи фикирар сад жеда, чи сирлу ва пак мурадар фад кьилиз акъатда.
Девирар, миллетар, гьукуматар кlватна, кlватзава ва кlватни хъийида. Чи кьилин везифа чи чlал, чи чил хуьн я. Гьакl хьайила чи халкьни сагъ яз амукьда. Чна чи вилик гьамиша рикlин зурба экуь мурад квайди гьич садрани рикlелай алуд тийин: лезги халкь садхъувун, лезги гьукуматдин дарамат эцигун. Къуй гьа и макьсадди чак руьгь кутурай, чи кардик гужлу лувар кутурай. Къуй лезгийри сажда авур вири гъуцари и карда чаз куьмек авурай!
Амин!
ФЕЙЗУДИН НАГИЕВ 1992