//1 тарау . Философия пәні , оның қалыптасуы және даму тарихы //
1.1. Философия пәні
Философияның ежелгі грек ойшылдары дәуірінен бері "даналыққа құштарлық" деп анықталып келгендігі белгілі.
Алайда философияның кең танымал осы ұғымынан өзге түсініктері де тарихи - философиялық очерктерде молынан ұшырасады:
1. Платон "...геометрқия және басқа философиялар" деген сөздері философия ұғымын "ғылым " сөзінің мағынасына жақын қолданады.
2. Сократ "философия" терминін даналыққа құштарлықты , ақиқатқа жетуге деген құштарлықты белгілеу ретінде пайдаланған .
3.Аристотель ізбасарлары , болмыстың іргелі негіздерін айқындауға мүмкіндік беретін жалпылама ғылым ретінде бұл " бастапқы философияны" метафизика деп атады.
Аристотельдің пайдауымша заттардың , жағдайлардың , құбылыстардың , ғүрдерістердің сыртқы көрінісінің арғы жағында мәнділік орналасқан. Метфизика осы мәнділікті , болмыстың универсалдық заңдылығын , яғни сезімдік е таным деңгейінен тыс , тікелей және жанама қабылдаудан жасырын жатқан нақтылықты зерттейді . Демек , бұл "арғы жаққа үңілу" жасырын нақты мәтінділікті алуға бағытталған белсенді танымдық ойлау қозғалысы , пайымдаушы күш . Ал М. Хайдеггер былай деді : "Метафизика - бұл мәтінділікті жеке және тұтас түрінде принципиалды тану ". Бірақ бұл "дефиницияны" мәселесінің қойылуы ретінде ғана бағалауға болады, яғни мынадай сұрақ қойылады: " бар нәрсе болмысының мәні деген не?" .
Хайдеггердің 1935 жылың жазған " Гельдермен және поэзияның мәні " деген еңбегінде осы айтылған цикл тіл туралы сұрақпен аяқталады. XX ғасырдың ұлы философының пайдаланғанпайымдауынша тіл ең соңғы негіз , адамзат болмысының соңғы нақты тұрағы және сонымен қатар , оны игерудің жалғыз универсалды құралы болып табылады.
Енді "даналыққа құштарлық" деп анықталатын философияға қайта оралайық . Бұл сөз тіркесіндегі "құштарлық" белгілі бір нәрсеге тандануды , өзіңнен жоғары тұрған нәрсені сезіміңмен мойындауды және басқа осындай әсерлерді білдірумен қатар , "өзге" үшін " өзіңді ұмыту " өзіңнен бас тарту сезімін де аңғартады. Осылай зерделеудің нәтижесінен мынадай түйін келіп шығады: философия дегеніміз - адамның өзінің шеңберінен шығуға мүмкіндік беретін рухани форма.
Дүниедегі өзінің орны туралы , жеке және қоғамдық өмірдің мақсат - мүдделері туралы , өзінің өмірлік ұстанымы мен іс-әрекеті туралы ойлана отырып адам белгілі бір филисофиялық көзқарастар қалыптастырады. Өзінің мәдени деңгейіне байланысты арнаулы немесе жалпы білім дәрежесіне орай , әр түрлі өзара әңгімелесудің әсерінен және бұқаралық ақпарат құралдары мен әдеби кітаптардан алынған мағлұматтарын жинақтай отырып , ол өзінің жеке өмірлік философиясын , жүйелі және ғылыми негізделген болмаса да өз дүниетанымын құрастырды. Кейде қарапайым тұрмыстық және өндірістік жағдайлардағы "бір сәттік " дүниетанымның өзі де қанағаттандырарлық болуы мүмкін . Белгілі француз философы Югюст Конт (1798 - 1857) философияның дәуірі өтті деп санады . Қалыпты немесе , оның терминологиясы бойынша "позитивті" ғылымдар - физика , математика , химия және т.б. философияны алады , олар "өздерінше " философия . Бұл көзқарас позитивизм деген атауға ие болды.
Философияның білімді жіктеуде көптеген әдіс - тәсілдердің бар екендігін ескерткеніміз жөн . Мысалы , философиядағы ең кең танымалы :
1. Теориялық философия :
1)болмыс теориясы (онотология)
2) таным , білім теориясы (гносеология)
2. Практикалық философия:
1)құқық философиясы
2) тарих философиясы
Философияның теориялық және практикалық деп бөлінуі өзінің бастауын антикатік класикадан алады. Аристотель үшінші бөлігін ерекшелеп , оны "пойетикалық философия" деп атады. Бұл шығармашылық мақсаттағы білімді көздейді , ал оның негізін сөз шығармашылығының эстетикасы - риторика және поэтика құрайды . Алайда , біз "философиялық білім құрылымының онталогиялық принципіне" қайта оралайық . Сонымен , табиғат болмысына қатысты , білімнің ерекше саласы - натурафилософия. Натурафилософияның , сол сияқты онтологияның және басқа салалардың "отаны" метафизика болып табылады.
Табиғат болмысының болмысы - Онтология ( болмысытың барлық деңгейлері мен формаларын қоса аяғанда). Натурфилософия (табиғат философиясы).
Адам болмысы - Философиялық антрофилософия.
Тарих әлемі - Тарих философиясы .
Мәдениет әлемі - Мәдениет философиясы.
Экономика әлемі - Шаруашылық философиясы.
Құқық әлемі - Құқық философиясы.
Саясат әлемі - Саясат философиясы.
Қоғам әлемі - Қоғам философиясы , оның қатынастары , құрылымы , байланыстары - әлеуметтік философия.
Рухани болмыс- Адамгершілік әлемі - Этика , мораль философиясы.
Дін әлемі - Дін философиясы.
Ғылым әлемі - Ғылым философиясы . Эпистемология .
Өнер , сұлулық әлемі философиясы - Эстетика.
Таным - Логика, Гносеология.
Сонымен , философия болмыстың мәнін осылай игерумен (немесе оны құрайтын затардың, құбылыстардың , жағдайлардың , деңгейлердің , үдерістердің және т.б. мәнділігі) , адамның әлемге қатынасының мәнін және ондағы адамның мәнділік орнын танумен айналасады.
Философия: жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық / Құрастырушы Т. Ғабитов , - Алматы : Раритет, 2008 .