Саха норуотун талааннаах поэта, прозаига, тылбаасчыта, народнай суруйааччы, СР уонна РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү, Орто Халыма улуустарын, Тамалкаан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Семен Титович Руфов төрөөбүтэ өрөгөйдөөх 95 сылын ахсынньы 9 күнүгэр ыҥырыылаах ыалдьыттар, Ороһу нэһилиэгин оскуолатын үөрэнээччилэрин, учууталларын, нэһилиэк олохтоохторо кыттыылаах бэлиэтээтибит.
“Семен Руфов хоһоонноро олохтон, сиртэн-буортан, күннээҕи быһыыттан-майгыттан төрөөн-үөскээн тахсыбыт буоланнар аахпыты эрэ барытын абылыыр, тардар сүдү күүстээхтэр. Геройдара субу аттыбытыгар сылдьаллар, күннэтэ көрсөр-сэлэһэр дьоннорбут”, - суруйааччы поэзиятын уратытын туһунан филологическай наука доктора Николай Николаевич Тобуруокап сити курдук бэлиэтиир.
Семен Руфов айар үлэтин биир дьоһуннаах салаатынан кини уус-уран тылбаастара буолаллар. Тылбаас – поэт айар үлэтин быстыспат сорҕото. 1997 сыллаахха элбэх сыратын биэрбит тылбаастарын түмэн “Сулустаах халлаан”, диэн кинигэни бэчээттэппитэ. Кинигэҕэ отучча дойду сүүсчэкэ авторын чулуу хоһооннорун тылбаастара киллэриллибиттэрэ. Ол иһигэр Англия, Франция, Германия, Конго, Израиль, Россия, Украина о.д.а. дойдулар поэттарын бастыҥ айымньыларын ааҕабыт: Байрон, Гейне, Пушкин, Лермонтов, Есенин.. Позия – литература жанрдарыттан саамай уустуктара буолан, үрдүк күүрүүлээх санаатынан, уус-уран уобараһын күүһүнэн ураты миэстэҕэ, үрдүк кирилиэскэ турар. Ол эбэтэр, биһиги атын дойдулар ааттаахтарын хоһоонунан аттарар үрдүк, киэҥ эйгэлэрин бэйэбит тылбааска маастарбыт көмөтүнэн көҥүл-босхо билсэбит – ити улуу кыаҕы киниэхэ туспа, ураты талан бэриллибитин өйдүөх, махтаныах эрэ кэриҥнээхпит.
Саха норуодунай суруйааччыта Семён Титович Руфов "...Онтон сырдык оскуолабар,үөрэммитим- Ороһубар-," диэн "Алта нэһилиэк уолабын" диэн ахтыбыт хоһоонугар, Ороһу нэһилиэгэр,"Ороһу кыһатыттан кынаттанан" диэн тэрээһиҥҥэ норуодунай бэйээт прозаик,суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун уонна суруйааччылар Норуоттар икки ардыларынааҕы сообществоларын Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ Наталья Михалёва-Сайа, суруйааччы, суруналыыс Иван Николаевич Николаев-Уххан, Галина Григорьевна Басылайканова-Кэнтик Кыыһа, норуодунай суруйааччы С.Т.Руфов уонна РСФСР үөрэҕэриитин туйгуна Мария Семёновна Арбыкина сырдык ааттарын үйэтитэр фонда директора Максим Семёнович Руфов,бииргэ төрөөбүттэрин Валерий Семёнович,Геннадий Семёнович Руфовтар кэлэн ыалдьыттаатылар.
Семен Титович 1942 сыллаахха Ороһу ото оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн баран, дойдутугар холкуоска хара үлэҕэ, суоччутунан үлэлээбитэ. 1947 с. Дьокуускайдааҕы культпросвет оскуола библиотечнай салаатыгар үөрэнэн бүтэрэн Ороһуга библиотекаҕа үлэлээбитэ.
Ороһу орото оскуолата киэн туттар бэйэтин выпускниктарынан. Кэлэр көлүөнэҕэ биир дойдулаахтарбыт, киэн туттар дьоммут аатын үйэтитэр сыалтан хас биирдии Ороһу орто оскуолатын кылааһа дьоҥҥо-сэргэҕэ үгүс духуобунай кылааты бэлэхтээбит дьон аатын сүгэр. Биһиэхэ бааллар Петр Николаевич Тобуроков, Константин Спиридонович Чиряев, Владимир Давыдович Иванов, Георгий Романович Кардашевскай, Иван Еремеевич Иванов – Уйбаан Ороһуунускай, Геннадий Никандрович Волков аатын сүгэр кылаастар.
Ордук долгутуулаах түгэнинэн 5 кылааска үөрэнээччилэрэ кылаастарыгар (кылаас салайааччыта Сардаана Алексеевна Осипова) Норуодунай суруйааччы С.Т.Руфов аатынан ааттаммыта. Оҕолор мэктиэ тыллара:-Биһиги, - Семён Титович айар үлэтин үөрэтиэхпит! - Айымньыларын ааҕыахпыт! - Олорбут олоҕун чинчийиэхпит! - Үтүө аатын чиэстээхтик сүгүөхпүт! - Үчүгэй үөрэхпитинэн! - Спортка ситиһиибитинэн! - Чинчийэр үлэбитинэн! - Мэктиэлиибит!, - диэн мэктиэ тыл эттилэр. Кэлбит ыҥырыылаах ыалдьыттар уонна Ороһубут нэһилиэгин бас-көс дьоно түөскэ кэтиллэр анал бэлиэ ииллилэр.
Ороһу орто оскуолатын директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччы, "Ороһу нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо" Кысылбаикова Татьяна Гаврильевна уонна нуучча тылын уонна литературатын учуутала, кыраайы үөрэтээччи Васильева Сардаана Николаевна оҕолорго бэйэлэрин итии-истиҥ эҕэрдэлэрин, инникигэ баҕа санааларын эттилэр. Сардаана Николаевна филологическай наука кандидата, суруйааччы, биир дойдулаахпыт Георгий Романович Кардашевскай Семен Титович Руфовы кытары чугас доҕордуулар буолалларын туоһулуур суруйсубут суруктарын кылаас салайааччытыгар Осипова Сардаана Алексеевнаҕа туттарда.
Күн тахсыыта уһуктан
Көтөҕүллэ ыллыыгын,
Сырдык диэки талаһан
Үөһээ көтөн тахсаҕын
Баччааҥҥа диэри букатын,
Ханнык да күн буолтун иһин
Санаарҕаабыт ырыаҕын
Отой истэ иликпин.
Эһиэхэҕэ тэҥнээммит
Ол да иһин, бадаҕа,
Оҕону “чыычаах диэммит”
Хос ааттыырбыт буоллаҕа...- диэн Семен Руфов хоһуйбутун тэҥэ чуопчаарар чыычаахтарбыт, ыалдьыттары поэт хоһооннорунан бастакы кылаас үөрэнээччилэрэ " Куобах,куобах барахсан" кылаас салайааччыта Егорова А.Д, иккис кылаас "Харандаас" кылаас салайааччыта Николаева Т.В., үһүс кылаас " Оскуолаҕа аналлаах хоһооннор" кылаас салайааччыта Данилова Л.В, төрдүс кылаас " Дьиэ тутаах киһитэ эбээҕэ" кылаас салайаачыта Яковлева О.Д, орто сүһүөх кылаастар П.Н.Тобуруокап " Өндөрүүскэ тиэтэйбэт" нууччалыы тылбааһын" Андрюшка бригадир" салайааччы Васильева С.Н. хоһооннорун ааҕаннар ыалдьыттар ,саалга мустубут көрөөччүлэр ытыс тыаһынан доҕуһуоллаатылар.
К.С.Чиряев аатынан норуот педагогикатын түмэлигэр Ороһу төрүт олохтооҕо Матрена Михайловна Тимофеева элбэх тэриллэрэ тураллар. Эһэтин Тэппээриһи кытта бииргэ төрөөбүт киһиэхэ Семен Титович Руфов "Мотуруоһа сиэнэбин" хоһоонунан новеллатын анаабыт. Кыраайы үөрэтээччи, Ороһу орто оскуолатын учуутала Васильева Сардана Николаевна олус умсугутуулаах, аатыттан даҕаны ылан көрдөххө таайтарыылаах ис хоһоонноох “Мотуруоһа кылаата” диэн Ойуунускай кинигэтин репрессия кэмнэригэр Мотрена Михайловна Тимофеева уолаттара айымньыны кистээн тыыннаах хаалларбыттарын туһунан кинигэтин быйыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр сүрэхтээбиппит. Семен Титович “Мотуруоса сиэнэбин” диэн хоһоонун кинигэтин кэриэстээн илдьэ сылдьар саха улуу учуонайа Багдарыын Сүлбэҕэ анаабыт.
Д.Е.Иванов аатынан Ороһутааҕы норуодунай театр Семён Руфов "Мотуруоса сиэнэбин" хоһоонугар олоҕуран уһуллубут тэттик киинэтин, театр артыыстарын толоруутугар "Саха былыргы ыала" Фёдор Гольдеров- Хоохон өтөҕүн аттыттан санаа хоһоону аахтылар (реж. Сайыына Васильева).
Сэмэн Руфов дууһаны чэпчэтэр, үөрүүнү үксэтэр, истиҥ иэйиини үөскэтэр сырдык тыыннаах үгүс хоһооннорун ырыа айааччылар уйаҕас матыыпка түһэрбиттэрэ. Ырыаларга төрөөбүт дойду таптала, Саха сирин киэҥ нэлэмэн сирдэрин, айылҕа кэрэ көстүүлэрин, норуот санаата биир сомоҕо буолуутун, эйэлээх олоҕун, норуоттар доҥордоһууларын туһунан сүргэни көтөҕөр алгыстаах тыллаар хоһуйулаллар, истиҥ таптал лириката ааҕааччы дууһатын таарыйар. Кини бэчээккэ тахсыбыт бастакы хоһооноругар оччотооҕу саха мелодистара ырыа айан барбыттара.
Быракаан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха Сирин мелодистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын култууратын туйгуна Николай Дмитриевич Чуручанов бу дьоро күнү олус диэн киэргэтэн барда. Семен Руфов хоһоонугар суруллубут икки ырыаны толорон саала иһэ дохсун ытыс тыаһынан туолла.
Ханнык баҕарар поэт айбыт-туппут хоһоонноругар ырыалар айылыннахтарына, дьикти дьүрүһүн биир кэрэ айымньылара буоланнар дьоҥҥо-сэргэҕэ уостан түспэккэ ылланнахтарына ордук астынар, манньыйар буоллаҕа эбээт...Чахчыта да оннук. Ырыа буолбут хоһоон уһун үйэлэнэр. Айымньы өссө ордук кэҥээн, дириҥээн истээччитин булар... Семен Руфов тылларыгар, Никииппэр Сэмиэнэп мелодиятыгар "Мин былыргы тапталым" ырыаны Руслан Огочонов толордо.
Тэрээһин С.Т.Руфов " Валерка соҕуруу дойдуга " диэн поэматыгар сыһыара тутан оҕо саас үөрүүлээх күнүн уруйдаан, бэлиэ тэрээһини ахта-саныы сылдьалларын курдук "Моруосунай буолунаай" диэн минньигэһинэн түмүктэннэ.
Тэрээһини иилээн-саҕалаан ыытта Уйбаан Ороһуунускай аатынан олохтоох библиотека сэбиэдиссэйэ Жанна Иванова.
Тэрээһин туһунан санаатын үллэһиннэ Ороһу нэһилиэгин баһылыга Анатолий Васильевич Антонов: " Биир дойдулаахпыт,Саха норуодунай суруйааччыта Семён Титович Руфов үбүлүөйдээх 95 сааһа олус үчүгэйдик ыытылынна.Оҕолорбут маладьыастар,бэйээт хоһооннорун доргуччу,чобуотук аахтылар. Норуот бэйээтэ Наталья Михалёва-Сайа сөҕөн,хайҕаан барда. С.Т.Руфов уолаттара тэрээһинтэн астыннылар. Үрдүк таһымҥа тэрээһини тэрийбит,оҕолору бэлэмнээбит учууталларбытыгар, норуодунай театрбытыгар, библиотекабытыгар, бары кыттыбыт дьоҥҥо, ыалдьыттары минньигэс аһынан күндүлээбит " Күбэйэ" эбээлэр түмсүүгэ, оскуола кэллэктиибигэр барҕа махтал. Наталья Михалёва -Сайа К.С.Чиряев аатынан Норуот педагогикатын музейын анаан-минээн уста кэлиэх буолла".
Алина Яковлева, Нина Никитична Михайлова "Тымтык" э/пост