(М. Өлчей-оол, С. Базыр-оолдуң дугайында )
Чаа-Хөл онзагай чогаадыкчы салым-чаяанныг, амы-хууда берге салым-чолдуг кижилерниң чурту. Олар төрээн черин боттарының шүлүктеринге, ырларынга алгап-йөрээн. Оларның чогаадып каан шүлүктериниң сөстери болгаш ырыларының аялгалары чоннуң аксындан ам-даа дүшпээн.
Олар бо хүннерде Тываның эң бедик сценаларындан эң шыырак ыраажыларның күүселдезинге чаңгыланып чоруур. Республиканың ат-сураглыг ыраажызы Борбак-оол Салчактың:
Чечек ышкаш чараш сен деп мактавас мен,
Сен дег уруг тывылбас деп көгүтпес мен.
Пөрүксүмээр, эгениичел болзуңза-даа,
Бөдүүн болгаш ажыл-ишчи тыва кыс сен – деп ырлап турарын кым дыңнаваан боор. Ооң ырлап чорууру “Ыр дег чараш көстүп кээр сен” деп ырының сөзүн чогаалчы Монгуш Өлчей-оол, аялгазын Соолаан Базыр-оол бижээн. Бо ырының бижиттинген төөгүзүн Монгуш Кунгааевич: “Аялгазын Солаан Базыр-оол чогаадып калгаш, Ак-Туругга мээң бажыңымга чедип келген. Ону баянга ойнап бергеш, сөс херек дээн. Аялга мээң сеткилимге дыка тарышкан. Солаанны бичии када манадып кааш, сери кырынче үне бергеш, аялганың аайы-биле химиренип боданып орумда, бажыңым чаны-биле эрткен уруглар мээң-биле мендилежип холдарын чаярга, одуруглар чайгаар сагыжымга аяннажы берген. Ырның сөзүн 10-15 минут дургузунда бижий соп каан мен” – деп чугаалап органын сактып чоруур мен.
Чогаалчы Монгуш Өлчей-оолду кара чажымдан тура таныыр мен. Арны холаң, кулактары докпак, салаалары дагыр акый-ла болгай. Бичии оолак шаанда бензинге өрттенген деп дыңнаан мен. Ындыг овур-хевири дээш Монгуш Куннгааевичиден кым-даа кажан-даа оспаксыравас, ол боду-даа чондан хоорук эвес, эш-өөрлүг, чугаа-сооттуг, каткы-хөглүг чоруур акый-ла болгай. Бодунуң ындыг аажы-чаңын “Дириг чоруур назынында диңмит чокка чорааш чоорул” деп оюн-баштак тайылбырлаар.
Ону чону дыка хүндүлээр, “Чогаалчывыс” деп адаар. “Чогаалчывыс чүнү бижип тур ирги?” – деп айтыргылаар.
Концерттерге, оюн-тоглаа үезинде, куда-дойга “Өлчей-оолдуң «Чаа-Хөлдүң айдыңын» бадырыптар-дыр чээ!” д ишкеш:
Чаражымның дыдырарган чымчак чажы
Чаагымны эргеледип суйбай берди.
Шынчы чүрээм арыг чымчаан билген ышкаш,
Чылыг хоюг эриннери чыырлып келди – деп ырлажыптар. Бо ырының сөзүн база Монгуш Өлчей-оол, аялгазын Солаан Базыр-оол бижээн.
Солаан Базыр-оолдуң чогааткан ырыларын чон калбаа-биле ырлажып, ооң ырылары концерттерге, автобустарга, оюн-тоглаа болган черлерге чаңгыланып турду. 1960-1970 чылданың ортаа үезинде бүгү Тываның шупту булуңнарынга “Арыкчыгаш” деп ыры диңмиреп үндү. Бичии оолдар, уруглар ыры кичээлдеринге, концерттерге, школага, кудумчуга, бажыңнарынга-даа:
Суурум баарын куду
Шурап бадып чыдар
Арыг кылаң суглуг
Арыкчыгаш бо-дур, оой-ээй – деп ырлажып турдувус. Мен-даа эш-өөрүм-биле кады ырлап чорзумза-даа, а ооң автору кым деп чүүл бичии оол мээң сагыжымга безин кирбес турган. 1965 чылда Чаа-Хөл өртумак шкоолазынга өөренип тургаш, “Арыкчыгаш” деп ырының авторун эң баштай көрген мен. Ол мынчаар болган.
Ол шагда баштай школаларга, ооң соонда школалар аразынга өөреникчилерниң уран чүүл көрүлдези болур чүве. Чаа-Хөл школазының көрүлдеге белеткелиниң танцы-сам талазы-биле удуртукчузу Малафеев башкы танцы бөлүү тургускаш, бистерге танцылар өөредип эгелээн. Танцыларны үдеп бээри-биле караа көрбес баянист чедип эккелген. Танцының аялгазын башкы үнү-биле ырлап, ритмин баянга салаалары-биле соктап бээрге, ол баянист дораан-на ойнай тыртып каар. Баянист аялганы ол хире дүрген сактып алырын пат кайгаан мен. Эш-өөрүмнүң чугаазындан “Арыкчыгаш” деп ырның аялгазының автору ол, композитор Солаан Базыр-оол деп билип алган мен.
Амыдыралым, журналист ажылым аайы-биле Солаан Кыргысович-биле эпти-ле ужуражып чораан мен, чүге дээрге мээң Чаа-Хөл чурттуг төрелдерим-биле өңнүк-тала, оларның бажың-балгадынга бо-ла кирер. Чанынга чоокшулай бээримге, мээң кылажымның даажын дыңнааш, ат-сывымны айтыра бээр.
Төрүмелинден караа көрбес болган композитор Солаан Базыр-оолдуң хууда салым-солун, чогаадыкчы салым-чаяанын эки билир бис, бижип каан ырларын ам-даа ырлажып чор бис. А ооң чогаадыкчы салым-чаяаны канчаар тыптып, хөнүп, сайзырап келгенин чиге тайылбырлап шыдавас бис. Ону чечен сөстүң ачызы-биле чураан кижи чогалчы Черлиг-оол Куулар. Бичии Солаан төрээн чуртунуң агаар-бойдузунуң салгын-сырынын, хая-дажының дааш-шимээнин, дириг амытаннарның үннерин дыңнап, бодунуң сагыш-сеткилинге сиңирип ап чорда, ооң хөгжүмчү салым-чаяанының үрезини чемиш тыртып, өзүп, часты үнген кылдыр “Шораан” деп тоожузунга ол бижээн.
Эртемден Шулуу Чыргал-оолович Сат, чонар-даш чонукчулары Монгуш Черзи, Байыр Байынды, чогаалчы Александр Даржай, композитор Каадыр-оол Бегзи дээш өске-даа кижилер төрээн чери Чаа-Хөлдү алдаржыдып, алгап мактаан. Оланың аразында бичиизинде бензинге өрттенгенинден инвалид чогаалчы Монгуш Өлчей-оол биле төрүмелинден караа көрбес композитор Солаан Базыр-оол онзагай черни ээлеп турар. Чүге дээрге олар амы-хууда берге салым-чолунуң адаанга барбайн, чогаадыкчы салым-чолу-биле, Монгуш Өлчей-оолдуң бижээни, Солааан Базыр-оолдуң ырлап кааны ышкаш, сүлде-сүнезини-биле “ыр дег чараш, сөс дег тода” артып калганнар.
Шаңгыр-оол Суваң.
“Шын” солундан.
М. Өлчей-оол. Дайын дуглай чурттаксаар мен
Арыкчыгаш
Чаа-Хөлдүң айдыңында