(Тоолчунуң 110 харлаанынга)
Ыры болгаш кожамыктар улустуң аас чогаалының биче хевирлеринге хамааржыр. Олар чоннуң амыдыралының чарылбас кезээ болур. Аас чогаалының бо хевириниң кижизидикчи салдары улуг. Ыры кожамыктың салдары-биле кижилер эки, чараш чүвени үнелеп, ажыл-агыйга, амыдырал-чуртталгага хей-аъды бедик чоруур. Оларның дузазы-биле кижилер чараш чүүлге өөренил, ажы-төлүн кижизидип, оларның чырыткылыг күзелдерин деткип, келир үеге бүзүрелин быжыглап чоруурлар.
Ыры номун парлаарының баштайгы шенелдези 1947 чылда үнген, улустуң ырлары болгаш кожамыктарындан тургустунган «Чыынды ырлар» болур.
Тыва ырларны нотага бижээш, чырыкче үндүрген баштайгы ном – 1956 чылда «Ырлар» деп чыынды. Ону чырыкче үндүрер дээш идепкейлиг ажылды чорудуп келгеннер – сураглыг артистер Максим болгаш Кара-кыс Мунзуктар.
Тыва кожамыктарны тускай ном кылдыр аңгы үндүрер ажыл 1964 чылда кылдынган.ТДЛТЭШИ-ге «Тыва кожамыктар» деп номнуң эге сөзүнге Ю.Кюнзегеш мынчаар бижээн: «Литератураның салдары-биле фольклорнуң тематиказы калбарып, утка-шынары чаартынып, уран-чечени болгаш идейлиг деңнели бедип кел чыдары маргылдаа чок тодаргай болу берген... Тыва ырларны болгаш кожамыктарны шинчилеп өөренири – тыва чогаалдың хевир-тургузуун, үндезилеттинген дөстерин шын илередиринге, тус-тус чогаалчыларның чогаадыкчы ажылын ханызы-биле сайгарарынга улуг ужур-дузалыг. Ооң биле чергелештир кожамыктарда Тываның төөгүзүнүң чамдык болуушкуннары, улустуң бурунгу амыдырал-чуртталгазы, аажы-чанчылдары, сүзүк-чүдүлгези тодаргай көстүп турар болганда, төөгү, археология база этнография шинчилекчилеринге чугула ажыдыышкыннарга идиг болуру чугаажок». Бай-Тайга кожууннуң Шуй суурга чурттап чораан сураглыг херээжен тоолчу, тудукчу Салчак Биченниң ангы-аңгы чылдар бижиттирген маадырлыг болгаш анаа тоолдарындан ангыда ооң репертуарында фольклорнуң биче хемчээлдиг жанрлары – ырлар-кожамыктар база бар болуп турар. ТГШИ-ниң үн бодгаш бижидилге фондузунда тоолчудан Ооржак Эрес-оолдуң 1968 чылда бижиткени 100 ажыг ырлар болгаш кожамыктар шыгжаттынып чыдар. С. Биченниң ырлаан кожамыктарның хөй кезииниң темалары – ынакшыл, найырал, көшкүн амыдырал дугайында болгаш тоолчунуң өскен-төрээн черлери Шуйну, Чаңгыс-Теректи, Тээлини, Бай-Тайганы ырлаан. Бижиттинген чер-чурт дугайында кожамыктар колдуунда синтаксистиг параллелизмге чагырткан:
Шу-ла деңгей, харын деңгей,
Шуурганныг Шуюмайны.
Шуглак-дөжек ортузунда
Суг-ла кара өөрүмнү.
Катай хонар, улай хонар
Калбак даштыг кара Барлыым.
Кады өскен, деңге өскен
Кайгамчыктыг чонум, өөрүм.
Деңге хонар, катай хонар
Дески даштыг кара Барлык.
Деңге өскен, кады өскен
Кара-кара эжим-өөрүм.
Тыва ырлар болгаш кожамыктарга параллелизмни ажыглаарга, оларның хевир-тургузуу чараш болгаш угказын шын тодарадырынга дузалыг болурун тоолчунуң бижиткени ырарынде өзек тема болуп чоруур ынакшыл дугайында одуруглар бадыткал турар:
Ынай каггам, бээр каггам,
Ыдык-Бораң мунган сен бе?
Ыңай көрем, бээр көрем,
Ынаныштыг эжим сен бе?
Катай каггам, бээр каггам,
Кара-Бораң мунган сен бе?
Хая көрем, бээр көрем,
Ханылашкан эжим сөн бе?
Моон тура көөрүмге,
Мозагалыг кара Шуйну.
Бодум чүрээм тудуп алган
Моол дылдыг кулугурну.
Бижиттирген кожамыктарның чамдыктары кижилерниң бот-боттарының аразында хамаарылгаларын, төрел-дөргүл харылзааларын база көргүскен:
Ай-ла хүннүң херели дег
Акымны аар, чеңгемни аар...
Буга Чычаа чаңнап орда,
Будуй угбам болгаш шыдаар...
Улай-ла эмер, катай-ла эмер
Улуг-ла авам, кырган-авам...
Чамдык ыры-кожамыктарда хүн бүрүнүң амыдыралындан болуушкуннар, ылаңгыя чамдык аймактарның бот-боттарын одашкан, дузажып шооткан, кижилерниң четпес аажы-чаңын кыжыраан утка сиңген кожамыктар бижиттинген:
Бе-ле тудар доозуннуг,
Бээм келир сүрээденчиг...
Бээзи кожуун берге улус
Беди к шараа көжер-ле улус...
Сатчакгарның сарык багы
Сарлы берген орган ышкаш...
Хертектерниң херик багы
Херлип, көстүп чыткан ышкаш...
Байыр-оолга, Магадайга
Малдыр шамнаан бодуң шоруң...
Хомушкулар хоптуг улус
Кожа хонар хөңнүм-не чок...
Мындыг кожамыктарны чыылганнар үеге таарыштыр дыңнакчыларның хөөнүн эдертип ырлай кагылаптар. О үеде кожамыктап турган кижиниң ,сеткил-сагыжының хайныышкынының аайы-биле кандыг-бир сактыышкынга, өөрүшкүге, кударалга база холбаар. Бо кожамыктар колдуунда чаңгыс ийикпе азы эжешкек куплеттен тургустунар. Биченниң бижиткени кожамыктарында чер-чурт дугайында болгаш дөргүл-төрел улузунуң аажы-чаңынга хамааржыр кожамыктардан аңгыда, бодунуң амы-хууда салым-чолунга хамааржыр уран-чечен одуруглар база таваржып турар.
Дараазында кожамыктарда өскүс-чаңгыс уругнуң салымын ырлаанында болгаш «Эрлик хөйниң кончуун ыңай, эдертизин алгаш-ла баар» дээн сөстерде кударанчыг хөөннер дыңналып турар:
Чаңгыс ыяш хаттан корткаш,
Элеңейнип турган-на боор.
Чаңгыс уруг сөстен корткаш,
Ыглаңайнып орган-на боор...
Эмдик ойнуң кончуун ыңай,
Эзер алгаш баар чүзүл?
Эрлик хейниң кончуун ыңай
Эдертизин алгаш-ла баар...
Тывага сарыг шажын нептереп турар үеде тывылган байдалдыг кожамыктарны база тоолчу сактып ырлаан:
Арзылаңның мерзези дег
Азаргай-ла сарыг хая.
Алаак бажын чурттап орар
Ала баштыг Соржу башкы.
Барлык баштап ажаалыңар,
Малчын богдаа тейлээлиңер,
Хемчик баштап ажаалыңар,
Кегээн богдаа тейлээлиңер.
ТГШИ-ниң бижимел фондузунда С. Биченниң бижидип кааны ырлар, кожамыктарының утка-шынарлары аңгы-аңгы, темалары база янзы-бүрү болгаш хөй талаларлыг. Бижиттинген кожамыктар колдуунда дөрт-дөрт одуругларлыг. Оларның утказында кижиниң иштики сагыш-сеткилиниң байдалын илереткен, амыдыралга хамаарылгазын көргүскен. Бо ырлар болгаш кожамыктар тоолчунуң репертуарын шинчилээринге дузалыг болур. Тоолчунуң билир чораан кожамыктары моон-даа хөй чораанын даап бодап болур.
Бо ырлар, кожамыктарны ооң ыткан тоолдары-биле кады аңгы ном кылдыр үндүрери күзенчиг.
Борис Казырыкпай, фольклор сокторунуң эртем ажылдакчызы.
“Эртем сөзү”, 2011, май, № 4 (17).
Салчак Биченниң тоолдарының дамчып келген төөгүзү