Straus House (туяқуш бизнеси) - 319 кишининг умумий зарари 16,1 млрд сўм;
Human (чет элда ишга жойлаштириш) – 1086 киши, жами 21 млрд сўмдан кўпроқ;
Avto 60 oy (машина) – қарийб 19 минг киши, жами 57,4 млрд сўм;
Аҳмадбой (судхўрлик) – 11925 киши, миллиардлаб сўм ва миллионлаб доллар...
Бу жиноятларни битта нарса умумийлаштириб туради – қисқа вақт ичида бойиб кетиш истаги. Ҳар икки томоннинг мақсади шу - оз вақт ичида кўп фойда кўриш, фарқи бир томон жиноятчи, иккинчи томон эса жабрдийда.
Худди шу нарсани ҳоким, прокурор, директор, раис бўлиб тайинланган ва кўп ўтмай пора, таъмагирлик, таниш-билишчиликка қўл уриб, қамалган кўп сонли амалдорлар мисолида ҳам кўрса бўлади. Ҳаммаси қулай фурсат берилгану, уни бой бермаслик учун рискли ишга киришган ва қилмишларининг миси чиқиб, қўлга тушиб қолган.
Ҳали ошкор бўлмаган, қўлга тушмаган, аммо қисқа фурсатдан имкон қадар кўпроқ фойда олиб қолиш илинжида юрганлар қанча дейсиз. Хўш, нима учун деярли бутун бошли миллат, каттасидан кичигигача, амалдоридан мардикоригача ҳамма-ҳаммаси рискли ва қисқа муддатли режалар тузиш пайига тушиб қолган? Нега узоқни кўзлаб, кўп йиллик, секин-аста, босқичма-босқичли режалар тузиб, уларни шошма-шошарликсиз, катта хатарларга, рискларга қўл урмасдан қилишни ўйламаяпти?
Бу саволга жавоб топиш қийин эмас аслида. Қатъий, ўзгармас тизимлар эмас, балки муайян шахсларнинг субъектив қарорлари ва истакларига боғлиқлик, бир-биридан фарқли тузум ва бошқарувлар, ҳар бир соҳада сиёсатнинг тез-тез ўзгариши, қисқа муддатли ва якунига етмасдан бошқаси бошланадиган ислоҳотлар одамларни қисқа муддатли режалар тузишга ва рискли ишлар қилишга ўргатиб қўйди. Зеҳнимизда иккита тушунча мустаҳкам ўрнашди: «Ётиб қолгунча отиб қол», «Эртага Худо пошшо».
Яна бир сабаб – тажрибамиз камлик қилаяпти. Давлат имтиёзлар, дотация ва бошқа алоҳида қўллаб-қувватлов чоралари билан яшаётган чалажон, зараркунанда корхоналарни ҳисобга олмаганда, 20-30 йиллик тажрибага эга компаниялар саноқли. Уларни жонлантириш учун номини ўзгартириб кўрдик, раҳбарларини алмаштирдик, лекин негадир фойдаси бўлмаяпти.
Узоқ йиллик тажрибага эга компаниялар сони қанчалик ортса, иқтисодиётга ишонч ҳам юксалиб бораверади. Уларнинг борлиги бу жойда бизнес қилиш мумкинлигини англатади. Унинг устига, фақат ҳалол, мижозлари кўнглига йўл топган фирмаларгина узоқ вақт оёқда тура олади, акс ҳолда кучли рақобат муҳитида савдоси касодга учраб, ёпилиб кетаверади.
Ўзбекистонда бизнес бошлаш учун ишончли одамлар ва ишончли тизим бўлиши керак. Барқарор (ҳадеб ўзгаравермайдиган) тизим яратилсагина одамлар узоқ муддатли лойиҳаларга пул тикишни бошлайди. Бугун чет элга ишлашга кетганларнинг топган пулини бирор бизнес, ишлаб чиқаришга эмас, балки уй-жой, машина, уйланиш (тўй қилиш) каби вақтинчалик, ўткинчи харажатлар ёки қиймати вақт ўтиши билан тушиб борадиган мол-мулкларга сарфлаётганига ҳам энг юқори даражадаги шахслардаги беқарорлик, қарорсизлик, иродасизлик, қатъиятсизлик, лавфсизлик ва калтабинлик сабаб бўлаяпти.
Ёки мавзуга унча алоқадордек кўринмайдиган бошқа мисолни олайлик. Яқинда Фарғона ва Жизахда 20 ва 22 ёшли оналарнинг янги туғилган ўз зурриёдларини (Жиззахда эгизак ўғил болалар) ўлдириб, ташлаб кетишгани ёдимиздан чиққанича йўқ. Бу аёлларни ҳақорат қилиш ва лаънатлашдан ҳар ким ҳам тийила олмаслиги аниқ. Ўз туққан боласини ҳам ўлдирадими одам деган?! Дейсизу, бу ҳаракатларнинг замирида ҳам калта ўйлаш, оний лаззатдан орттирган «гуноҳ»идан осонгина қутилиб, ўзи бир четга чиқиб олиш истаги йўқ эмасми? Ва бу борада одамларнинг пулига қимматбаҳо машина олиб, Туркияю Таиландда дам олган Straus House раҳбарининг ўша икки аёлдан нима кам жойи бор?
Яна бир бор таъкидлайман: сиёсатдаги ҳар қандай қарор бутун бошли халқнинг, миллатнинг зеҳниятида акс этади. Бумеранг эффектига кўра, халқнинг онгидаги ижобий ёки салбий ўзгаришлар, ўз навбатида, айланиб келиб қарор қабул қилган шахс ва гуруҳнинг ўзига ҳам таъсир кўрсатади.
Шундай экан, ташлаётган ҳар бир қадамимиз, айтаётган ҳар бир сўзимиз ва қабул қилаётган ҳар бир қароримизда диққатли бўлишимиз, улар ўз ортидан яхши ёки ёмон оқибатларни келтириб чиқиши аниқ эканини унутмаслигимиз керак. Энг асосийси, миллатнинг, халқнинг онгида узоқ муддатли, рационал ва тўғри қарорларни қабул қилиш хислатини шакллантирмоқчи бўлсак, бошқарувда, етакчиликда ўзимиз ҳам собит ва адолатли бўлишимиз керак.
Санжар Саид.