Qozog’iston chorvamollarini eksport qilishni chekladi. Ma’lumotlarga qaraganda, O’tgan yili Qozog’istondan O’zbekistonga taxmiman 121 ming bosh qoramol hamda 200 ming bosh qo’y eksport qilingan. Xo’sh, katta ta’minotchimizning eksportni cheklashi ichki bozordagi go’sht mahsulotlarining narxiga qanchalik ta’sir qiladi?
Mamlakatimizda yirik shoxli qoramollar 12.5 mln boshni tashkil qiladi. Qo’y va echkilarning umumiy soni esa 21.1 mln boshni tashkil etadi( 2019-yil aprel holatiga ko’ra).
Qozog’istondan keladigan yirik shoxli qoramollarning umumiy soni mamlakatimizdagi mavjud qoramollarning taxmiman 0.96% ini tashkil qiladi. Qo’ylarning ulushi ham taxmiman 0,95%(echkilar hisobga olinmasa biroz ortadi) ga teng. Bir qarashda, mamlakatimizdagi chorvamollarining ulushida Qozog’istondan keladigan chorvamollarining ulushi juda kichkina raqamga teng(1% dan kam). Bu esa, Qozog’istondan importni cheklashlanishi, ichki bozordagi narxga ta’sir qilmaydi degan xulosani beradi, go’yo.
Yuqoridagi raqamlar mamlakatimizdagi qoramollarning umumiy soni, ya’ni ularning barchasi bir yilda go’sht mahsulotlariga aylantirilmaydi( mamlakatimizda bir yilda qancha qoramol so’yilishi haqida esa statistika mavjud emas,). Agar so’yiladigan qoramollarning ulushi bilan taqqoslansa, Qozog’istondan keladigan qoramollarning ulushi ancha ortada(ularning asosiy qismi so’yish uchun olib kelinadi). Aniq ishonchim komil emas, ammo Qozog’istondan keladigan qoramollarning ulushi so’yiladigan qoramollarning ulushida taxmiman 5-10%(balki undan ko’proq) ni tashkil qilsa kerak. Taklifning 5-10% ga kamayishi esa, narxning sezilarli ta'sir qilishi tabiiy.
2019-yilda qo’sht mahsulotlari yil davomida eng katta narx o’zgarishini nomoyon qilgan mahsulotlarda biri bo'ldi. Bu yil ham shu tendensiya saqlanib qolishi tabiiy, Qozog’istondan importning cheklanishi esa narxni qo’shimcha 5-10%(balki unda ko’proq) atrofida oshishiga xizmat qilishi mumkin(agar boshqa mamlakatlardan go’sht mahsulotlari importi keskin oshib ketmasa).
Qozog’istonning chorvamollari eksportini cheklash siyosati ikki mamlakat iqtisodiyoti uchun qancha zarar olib kelishi mumkin?
Mamlakatimizda har bir kishi yiliga o’rtacha 43 kg go’st iste’mol qiladi. agar eksportning cheklanishi go’sht narxini qo’shimcha 5% oshishiga sabab bo’lsa (bozordagi taxminiy narx 50 000 so’m, deb olindi), unda bu cheklov 1 kg go’sht narxining 2 500 so’mga oshishiga olib keladi. Bu bir yilda davomida har bir kishiga o’rtacha 107 500 so’m qo’shimcha xarajat deganidir. Ya’ni agar shu qaror go’sht narxini 5% ga oshirsa unda har bir kishi go’sht mahsulotlari uchun qo’shimcha 107.5 ming so’m xarajat qilishi kerak bo’ladi. Bu esa har bir kishiga kuniga qo’shimcha 294.5 so’m xarajat deganidir. Ya’ni Qozog’istonning chorvamollari eksportini cheklab qo’ygani, sizni har kuni 294 so’mga kambag’allashishingizga sabab bo’ladi. 294 so’m juda kichkina raqam, yakka olingan kishi bu o’zgarishni deyari sezmaydi ham, ammo butun iqtisodiyot darajasida bu raqam 3.5 trln so’mga aylanadi. Ya’ni birgina eksportni cheklanishi oqibatida mamlakatimiz iqtisodiyoti 3.5 trln so’m zarar ko’rishi mumkin. Qozog’iston iqtisodiyotining ham ko’radigan zarari yuqoridagidan kam bo’lmaydi.
Agar shu qaror narxning qo’shimcha 10% ga oshishiga sabab bo’lsa, unda raqamlar ikki marta oshadi. Har bir kishining har kuni yo’qotadigan daromadi 588 so’m yoki umumiy iqtisodiyotimiz ko’radigan zarar 7 trln so’mga teng bo’ladi.
Bitta sohada savdoga cheklovning qo’yilishi iqtisodiyotlar uchun qancha zarar olib kelishi mumkinligini ko’rdingiz. Bu birgina cheklov har bir kishining real daromadini oz bo’lsada kamayishini ta’minlaydi. Endi butun iqtisodiyotdagi hamma cheklovlar jamiyat a’zolarini qanchaga kambag’allashtirayotgani haqida o’ylab ko’ring. Shu sababli ko’plab iqtisodchilar tashqi savdoda nisbatan ochiq siyosat olib borish kerak ekanligini ko’p bora ta’kidlashadi. Tashqi savdo qancha ochiq bo’lsa, jamiyat a’zolarining real daromadi ham shuncha yuqori bo’ladi(yopiq siyosat bilan taqqoslaganda).
Yuqoridagi hisob kitoblar taxminiy ko’rsatgichlarga asosan amalga oshirildi, haqiqiy ko’rsagich yuqoridagi natijadan farq qilishi mumkin.