Найти в Дзене
TURFA OLAM

Мархум акасининг хотинига уйланиш

Асли келиб чикиш тарихи еврейларга бориб такладиган мазкур удум еки езилмаган конун яъни оилада жангда халок, вафот этган аканинг тул хотинига уйланиш олимлар тилида левират номи ила аталади. Кадимги Хиндистон ва Кадимги Хитойнинг айрим худудларигача етиб бориб халк ичида оммалашган мазкур удум бугунги кунда хозирги Хиндистоннинг чекка кишлокларида ва асосан шимолда кадимдан истикомад килиб келадиган чукча халкида сакланиб колган ва таъкидлаб утиш жоизки хозир хам амалда. Левиратга кура у калин пули еки калин урнига бериб сотиб олинган аел у келин булган оиланинг диккат килинг шахсий мулки саналади ва у агар унинг турмуш уртоги яъни эри оламдан куз юмса шу оиланинг кеинги углига иккинчи хотин булса хам турмушга чикади. Бирок шу оилани тарк этмайди. Беванинг мархум эридан тугилган фарзандлари эса унинг кейинги эрини карамогига утади ва унинг фарзандлари билан бир хил мавкеига эга булади. Шотлондиялик юрист ва этнолог мак Ленан ушбу езилмаган конунни замонавий варварлик деб атаган эди.

Асли келиб чикиш тарихи еврейларга бориб такладиган мазкур удум еки езилмаган конун яъни оилада жангда халок, вафот этган аканинг тул хотинига уйланиш олимлар тилида левират номи ила аталади. Кадимги Хиндистон ва Кадимги Хитойнинг айрим худудларигача етиб бориб халк ичида оммалашган мазкур удум бугунги кунда хозирги Хиндистоннинг чекка кишлокларида ва асосан шимолда кадимдан истикомад килиб келадиган чукча халкида сакланиб колган ва таъкидлаб утиш жоизки хозир хам амалда. Левиратга кура у калин пули еки калин урнига бериб сотиб олинган аел у келин булган оиланинг диккат килинг шахсий мулки саналади ва у агар унинг турмуш уртоги яъни эри оламдан куз юмса шу оиланинг кеинги углига иккинчи хотин булса хам турмушга чикади. Бирок шу оилани тарк этмайди.

-2

Беванинг мархум эридан тугилган фарзандлари эса унинг кейинги эрини карамогига утади ва унинг фарзандлари билан бир хил мавкеига эга булади. Шотлондиялик юрист ва этнолог мак Ленан ушбу езилмаган конунни замонавий варварлик деб атаган эди. Левиратни аслини олиб караганда биз олдинги роликлакримиздан бирида гапирган тибетликларни ака укаларни барчасига бир хотин булишдан фарки биргина у хам булса аканинг улимини кутишдир. Ха Мак Ленан хак бу хакикатдан замонавий варварлик. Энди Ливератнинг бугунги кунда саклаб келаетган халклар аникроги чукчалардаги куриниши хакида тухталсак. Рус этнографи Владимир Богораз чукчалардаги левиратни шундай тасвирлаганки буни тасаввур килишнинг узи еввойилик.

-3

Унинг езишига кура чукчаларда етокда хотин алмашиш бу дахшатли еки фожеавий холат эмас. Яъни улар бунга оддий хол сифатида карашади. Уша оддий хол меваси саналган тугилажак чакалоклар эса барчаси учун бирдек ахамиятли хисобланади. Агар эслаган булсангиз эрамиздан аввалги 94 йилда таваллуд торпган кадимги Римлик файласуф Лукреций Кар варвар атамасини яъни тушунадиган килиб айтганда еввойилар атамасини асосан викингларга нисбатан куллаган.

-4

Буни эса у нима сабабданлигини етокда хотин алмашиш деган гап билан изохлаганди. Бундан келиб чикадики аслида еврейлада таркалган бу хайвонларча удум викинглар орасида хам шунингдек улар босиб олган халкларда хам амалда булган. Этнограф Владимир Богораз левиратни чукчаларга кириб келишини хеч бир халк боскинидан эмас балки улар яшайдиган совук иклимдан ва табий мухитдан деб кайд килган. Чукчаларда шу сабаб катта оила тушунчаси пайдо булган. Оиланинг тунгич фарзанди овга кетиб кайтиб келмаса ва унинг халок булгани хакикатдан уз тасдигини топса у холда мархумнинг оиласи чукчаларнинг езилмаган конунига кура тугридан тугри мархумнинг укасига утади. Агар унинг укаси хам булмаса шу элатдаги номзод оилали эркаклардан бирига берилади. Бу эса чукчаларнинг уйлашига кура уша мархумнинг болаларини етим булмаслигини, хотини елгиз колмаслигини ва диккат килинг эркак химоясида булишини таъминлармиш.

-5

Этнограф Владимир Богораз 1936 йилнинг 10 май кунига кадар аникроги улимига кадар чукчалар ва эскимослар хакида бир эмас унлаб китоблар езган. Айнан унинг фактлари биринчи булиб левиратнинг чукчаларда хали бугунги кунгача аникроги 20 асрнинг урталаригача амалда булганлигини тасдиклаган. Владимир Богораздан ташкари бу хайвоний удумни буни удум дейишга тилинг бормайди Финландиялик файласуф ва социолог Эдвард Вестермарк хам пухта урганган. Вестермаркнинг фикрига кура Левират яна бир эслатамиз мархум аканинг хотинига уйланиш инсоният тарихининг ута вахший ва конли даврида кишилар учун маълум йуналиш, маълум куч, маълум дунекараш мавжуд булмаган даврда бир суз билан айтганда дин булмаган вактда юзага келган. Бу эса бориб бориб уз тусини узгартириб жамоавий никохгача боориб етган булиши мумкин. Ва минг афсуски хозир хам ер шарининг айрим нукталарида у сакланиб колган.

-6